૯. બાલપણ્ડિતસુત્તવણ્ણના

૨૪૬. એવં મે સુતન્તિ બાલપણ્ડિતસુત્તં. તત્થ બાલલક્ખણાનીતિ બાલો અયન્તિ એતેહિ લક્ખિયતિ ઞાયતીતિ બાલલક્ખણાનિ. તાનેવ તસ્સ સઞ્જાનનકારણાનીતિ બાલનિમિત્તાનિ. બાલસ્સ અપદાનાનીતિ બાલાપદાનાનિ. દુચ્ચિન્તિતચિન્તીતિ ચિન્તયન્તો અભિજ્ઝાબ્યાપાદમિચ્છાદસ્સનવસેન દુચ્ચિન્તિતમેવ ચિન્તેતિ. દુબ્ભાસિતભાસીતિ ભાસમાનોપિ મુસાવાદાદિભેદં દુબ્ભાસિતમેવ ભાસતિ. દુક્કટકમ્મકારીતિ કરોન્તોપિ પાણાતિપાતાદિવસેન દુક્કટકમ્મમેવ કરોતિ. તત્ર ચેતિ યત્થ નિસિન્નો, તસ્સં પરિસતિ. તજ્જં તસ્સારુપ્પન્તિ તજ્જાતિકં તદનુચ્છવિકં, પઞ્ચન્નં વેરાનં દિટ્ઠધમ્મકસમ્પરાયિકઆદીનવપ્પટિસંયુત્તન્તિ અધિપ્પાયો. તત્રાતિ તાય કથાય કચ્છમાનાય. બાલન્તિઆદીનિ સામિઅત્થે ઉપયોગવચનં.

૨૪૮. ઓલમ્બન્તીતિ ઉપટ્ઠહન્તિ. સેસપદદ્વયં તસ્સેવ વેવચનં, ઓલમ્બનાદિઆકારેન હિ તાનિ ઉપટ્ઠહન્તિ, તસ્મા એવં વુત્તં. પથવિયા ઓલમ્બન્તીતિ પથવિતલે પત્થરન્તિ. સેસપદદ્વયં તસ્સેવ વેવચનં. પત્થરણાકારોયેવ હેસ. તત્ર, ભિક્ખવે, બાલસ્સાતિ તસ્મિં ઉપટ્ઠાનાકારે આપાથગતે બાલસ્સ એવં હોતિ.

૨૪૯. એતદવોચાતિ અનુસન્ધિકુસલો ભિક્ખુ ‘‘નિરયસ્સ ઉપમા કાતું ન સક્કા’’તિ ન ભગવા વદતિ, ‘‘ન સુકરા’’તિ પન વદતિ, ન સુકરં પન સક્કા હોતિ કાતું, હન્દાહં દસબલં ઉપમં કારાપેમીતિ ચિન્તેત્વા એતં ‘‘સક્કા, ભન્તે’’તિ વચનં અવોચ. હનેય્યુન્તિ વિનિવિજ્ઝિત્વા ગમનવસેન યથા એકસ્મિં ઠાને દ્વે પહારા નિપતન્તિ, એવં હનેય્યું. તેનસ્સ દ્વે વણમુખસતાનિ હોન્તિ. ઇતો ઉત્તરિપિ એસેવ નયો.

૨૫૦. પાણિમત્તન્તિ અન્તોમુટ્ઠિયં ઠપનમત્તં. સઙ્ખમ્પિ ન ઉપેતીતિ ગણનમત્તમ્પિ ન ગચ્છતિ. કલભાગમ્પીતિ સતિમં કલં સહસ્સિમં કલં સતસહસ્સિમં વા કલં ઉપગચ્છતીતિપિ વત્તબ્બતં ન ઉપેતિ. ઉપનિધમ્પીતિ ઉપનિક્ખેપનમત્તમ્પિ ન ઉપેતિ, ઓલોકેન્તસ્સ ઓલોકિતમત્તમ્પિ નત્થિ. તત્તં અયોખિલન્તિ તિગાવુતં અત્તભાવં સમ્પજ્જલિતાય લોહપથવિયા ઉત્તાનકં નિપજ્જાપેત્વા તસ્સ દક્ખિણહત્થે તાલપ્પમાણં અયસૂલં પવેસેન્તિ, તથા વામહત્થાદીસુ. યથા ચ ઉત્તાનકં નિપજ્જાપેત્વા, એવં ઉરેનપિ દક્ખિણપસ્સેનપિ વામપસ્સેનપિ નિપજ્જાપેત્વા તં કમ્મકારણં કરોન્તિયેવ. સંવેસેત્વાતિ સમ્પજ્જલિતાય લોહપથવિયા તિગાવુતં અત્તભાવં નિપજ્જાપેત્વા. કુઠારીહીતિ મહતીહિ ગેહસ્સ એકપક્ખછદનમત્તાહિ કુઠારીહિ તચ્છન્તિ. લોહિતં નદી હુત્વા સન્દતિ, લોહપથવિતો જાલા ઉટ્ઠહિત્વા તચ્છિતટ્ઠાનં ગણ્હન્તિ. મહાદુક્ખં ઉપ્પજ્જતિ, તચ્છન્તા પન સુત્તાહતં કરિત્વા દારૂ વિય અટ્ઠંસમ્પિ છળંસમ્પિ કરોન્તિ. વાસીહીતિ મહાસુપ્પપમાણાહિ વાસીહિ. તાહિ તચ્છન્તા તચતો યાવ અટ્ઠીનિ સણિકં તચ્છન્તિ, તચ્છિતં તચ્છિતં પટિપાકતિકં હોતિ. રથે યોજેત્વાતિ સદ્ધિં યુગયોત્તપઞ્ચરચક્કકુબ્બરપાચનેહિ સબ્બતો સમ્પજ્જલિતે રથે યોજેત્વા. મહન્તન્તિ મહાકૂટાગારપ્પમાણં. આરોપેન્તીતિ સમ્પજ્જલિતેહિ અયમુગ્ગરેહિ પોથેન્તા આરોપેન્તિ. સકિમ્પિ ઉદ્ધન્તિ સુપક્કુથિતાય ઉક્ખલિયા પક્ખિત્તતણ્ડુલા વિય ઉદ્ધં અધો તિરિયઞ્ચ ગચ્છતિ.

ભાગસો મિતોતિ ભાગે ઠપેત્વા ઠપેત્વા વિભત્તો. પરિયન્તોતિ પરિક્ખિત્તો. અયસાતિ ઉપરિ અયપટ્ટેન છાદિતો.

સમન્તા યોજનસતં ફરિત્વા તિટ્ઠતીતિ એવં ફરિત્વા તિટ્ઠતિ, યથા સમન્તા યોજનસતે ઠાને ઠત્વા ઓલોકેન્તસ્સ અક્ખીનિ યમકગોળકા વિય નિક્ખમન્તિ.

ન સુકરા અક્ખાનેન પાપુણિતુન્તિ નિરયો નામ એવમ્પિ દુક્ખો એવમ્પિ દુક્ખોતિ વસ્સસતં વસ્સસહસ્સં કથેન્તેનાપિ મત્થકં પાપેત્વા કથેતું ન સુકરાતિ અત્થો.

૨૫૧. દન્તુલ્લેહકન્તિ દન્તેહિ ઉલ્લેહિત્વા, લુઞ્ચિત્વાતિ વુત્તં હોતિ. રસાદોતિ રસગેધેન પરિભુત્તરસો.

૨૫૨. અઞ્ઞમઞ્ઞખાદિકાતિ અઞ્ઞમઞ્ઞખાદનં.

દુબ્બણ્ણોતિ દુરૂપો. દુદ્દસિકોતિ દારકાનં ભયાપનત્થં કતયક્ખો વિય દુદ્દસો. ઓકોટિમકોતિ લકુણ્ડકો પવિટ્ઠગીવો મહોદરો. કાણોતિ એકક્ખિકાણો વા ઉભયક્ખિકાણો વા. કુણીતિ એકહત્થકુણી વા ઉભયહત્થકુણી વા. પક્ખહતોતિ પીઠસપ્પી. સો કાયેનાતિ ઇદમસ્સ દુક્ખાનુપબન્ધદસ્સનત્થં આરદ્ધં.

કલિગ્ગહેનાતિ પરાજયેન. અધિબન્ધં નિગચ્છેય્યાતિ યસ્મા બહું જિતો સબ્બસાપતેય્યમ્પિસ્સ નપ્પહોતિ, તસ્મા અત્તનાપિ બન્ધં નિગચ્છેય્ય. કેવલા પરિપૂરા બાલભૂમીતિ બાલો તીણિ દુચ્ચરિતાનિ પૂરેત્વા નિરયે નિબ્બત્તતિ, તત્થ પક્કાવસેસેન મનુસ્સત્તં આગતો પઞ્ચસુ નીચકુલેસુ નિબ્બત્તિત્વા પુન તીણિ દુચ્ચરિતાનિ પૂરેત્વા નિરયે નિબ્બત્તતીતિ અયં સકલા પરિપુણ્ણા બાલભૂમિ.

૨૫૩. પણ્ડિતલક્ખણાનીતિઆદિ વુત્તાનુસારેનેવ વેદિતબ્બં. સુચિન્તિતચિન્તીતિઆદીનિ ચેત્થ મનોસુચરિતાદીનં વસેન યોજેતબ્બાનિ.

ચક્કરતનવણ્ણના

૨૫૬. સીસં ન્હાતસ્સાતિ સીસેન સદ્ધિં ગન્ધોદકેન ન્હાતસ્સ. ઉપોસથિકસ્સાતિ સમાદિન્નઉપોસથઙ્ગસ્સ. ઉપરિપાસાદવરગતસ્સાતિ પાસાદવરસ્સ ઉપરિ ગતસ્સ સુભોજનં ભુઞ્જિત્વા પાસાદવરસ્સ ઉપરિ મહાતલે સિરીગબ્ભં પવિસિત્વા સીલાનિ આવજ્જન્તસ્સ. તદા કિર રાજા પાતોવ સતસહસ્સં વિસ્સજ્જેત્વા મહાદાનં દત્વા પુનપિ સોળસહિ ગન્ધોદકઘટેહિ સીસં ન્હાયિત્વા કતપાતરાસો સુદ્ધં ઉત્તરાસઙ્ગં એકંસં કત્વા ઉપરિપાસાદસ્સ સિરીસયને પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા નિસિન્નો અત્તનો દાનમયપુઞ્ઞસમુદયં આવજ્જેત્વા નિસીદતિ, અયં સબ્બચક્કવત્તીનં ધમ્મતા.

તેસં તં આવજ્જન્તાનંયેવ વુત્તપ્પકારપુઞ્ઞકમ્મપચ્ચયં ઉતુસમુટ્ઠાનં નીલમણિસઙ્ઘાટસદિસં પાચીનસમુદ્દજલતલં છિન્દમાનં વિય આકાસં અલઙ્કુરુમાનં વિય દિબ્બં ચક્કરતનં પાતુભવતિ. તયિદં દિબ્બાનુભાવયુત્તત્તા દિબ્બન્તિ વુત્તં. સહસ્સં અસ્સ અરાનન્તિ સહસ્સારં. સહ નેમિયા સહ નાભિયા ચાતિ સનેમિકં સનાભિકં. સબ્બેહિ આકારેહિ પરિપૂરન્તિ સબ્બાકારપરિપૂરં.

તત્થ ચક્કઞ્ચ તં રતિજનનટ્ઠેન રતનઞ્ચાતિ ચક્કરતનં. યાય પન તં નાભિયા ‘‘સનાભિક’’ન્તિ વુત્તં, સા ઇન્દનીલમણિમયા હોતિ. મજ્ઝે પનસ્સા રજતમયા પનાળિ, યાય સુદ્ધસિનિદ્ધદન્તપન્તિયા હસમાનં વિય વિરોચતિ. મજ્ઝે છિદ્દેન વિય ચન્દમણ્ડલેન ઉભોસુપિ બાહિરન્તેસુ રજતપટ્ટેન કતપરિક્ખેપો હોતિ. તેસુ પનસ્સા નાભિપનાળિ પરિક્ખેપપટ્ટેસુ યુત્તટ્ઠાને પરિચ્છેદલેખા સુવિભત્તાવ હુત્વા પઞ્ઞાયન્તિ. અયં તાવસ્સ નાભિયા સબ્બાકારપરિપૂરતા.

યેહિ પન તં અરેહિ ‘‘સહસ્સાર’’ન્તિ વુત્તં, તે સત્તરતનમયા સૂરિયરસ્મિયો વિય પભાસમ્પન્ના હોન્તિ. તેસમ્પિ ઘટમણિકપરિચ્છેદલેખાદીનિ સુવિભત્તાનેવ પઞ્ઞાયન્તિ. અયમસ્સ અરાનં સબ્બાકારપરિપૂરતા.

યાય પન તં નેમિયા સહ ‘‘સનેમિક’’ન્તિ વુત્તં, સા બાલસૂરિયરસ્મિકલાપસિરિં અવહસમાના વિય સુરત્તસુદ્ધસિનિદ્ધપવાળમયા હોતિ. સન્ધીસુ પનસ્સા સઞ્ઝારાગસસ્સિરિકરત્તજમ્બોનદપટ્ટા વટ્ટપરિચ્છેદલેખા ચ સુવિભત્તા પઞ્ઞાયન્તિ. અયમસ્સ નેમિયા સબ્બાકારપરિપૂરતા.

નેમિમણ્ડલપિટ્ઠિયં પનસ્સ દસન્નં દસન્નં અરાનમન્તરે ધમનવંસો વિય અન્તોસુસિરો છિદ્દમણ્ડલચિત્તો વાતગાહી પવાળદણ્ડો હોતિ, યસ્સ વાતેન પહરિતસ્સ સુકુસલસમન્નાહતસ્સ પઞ્ચઙ્ગિકતૂરિયસ્સ વિય સદ્દો વગ્ગુ ચ રજનીયો ચ કમનીયો ચ હોતિ. તસ્સ ખો પન પવાળદણ્ડસ્સ ઉપરિ સેતચ્છત્તં, ઉભોસુ પસ્સેસુ સમોસરિતકુસુમદામપન્તિયોતિ એવં સમોસરિતકુસુમદામપન્તિસતદ્વયપરિવારેન સેતચ્છત્તસતધારિના પવાળદણ્ડસતેન સમુપસોભિતનેમિપરિક્ખેપસ્સ દ્વિન્નમ્પિ નાભિપનાળીનં અન્તો દ્વે સીહમુખાનિ હોન્તિ, યેહિ તાલક્ખન્ધપ્પમાણા પુણ્ણચન્દકિરણકલાપસસ્સિરિકા તરુણરવિસમાનરત્તકમ્બલગેણ્ડુકપરિયન્તા આકાસગઙ્ગાગતિસોભં અભિભવમાના વિય દ્વે મુત્તકલાપા ઓલમ્બન્તિ, યેહિ ચક્કરતનેન સદ્ધિં આકાસે સમ્પરિવત્તમાનેહિ તીણિ ચક્કાનિ એકતો પરિવત્તન્તાનિ વિય ખાયન્તિ. અયમસ્સ સબ્બસો સબ્બાકારપરિપૂરતા.

તં પનેતં એવં સબ્બાકારપરિપૂરં પકતિયા સાયમાસભત્તં ભુઞ્જિત્વા અત્તનો અત્તનો ઘરદ્વારે પઞ્ઞત્તાસનેસુ નિસીદિત્વા પવત્તકથાસલ્લાપેસુ મનુસ્સેસુ વીથિચતુક્કાદીસુ કીળમાને દારકજને નાતિઉચ્ચેન નાતિનીચેન વનસણ્ડમત્થકાસન્નેન આકાસપ્પદેસેન ઉપસોભયમાનં વિય રુક્ખસાખગ્ગાનિ, દ્વાદસયોજનતો પટ્ઠાય સુય્યમાનેન મધુરસ્સરેન સત્તાનં સોતાનિ ઓધાપયમાનં યોજનતો પટ્ઠાય નાનપ્પભાસમુદયસમુજ્જલેન વણ્ણેન નયનાનિ સમાકડ્ઢન્તં રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસ્સ પુઞ્ઞાનુભાવં ઉગ્ઘોસયન્તં વિય રાજધાનિઅભિમુખં આગચ્છતિ.

અથ તસ્સ ચક્કરતનસ્સ સદ્દસ્સવનેનેવ ‘‘કુતો નુ ખો, કસ્સ નુ ખો અયં સદ્દો’’તિ આવજ્જિતહદયાનં પુરત્થિમદિસં ઓલોકયમાનાનં તેસં મનુસ્સાનં અઞ્ઞતરો અઞ્ઞતરં એવમાહ – ‘‘પસ્સ ભો અચ્છરિયં, અયં પુણ્ણચન્દો પુબ્બે એકો ઉગ્ગચ્છતિ, અજ્જ પન અત્તદુતિયો ઉગ્ગતો, એતઞ્હિ રાજહંસમિથુનં વિય પુણ્ણચન્દમિથુનં પુબ્બાપરિયેન ગગનતલં અભિલઙ્ઘતી’’તિ. તમઞ્ઞો આહ – ‘‘કિં કથેસિ સમ્મ કહં નામ તયા દ્વે પુણ્ણચન્દા એકતો ઉગ્ગચ્છન્તા દિટ્ઠપુબ્બા, નનુ એસ તપનીયરંસિધારો પિઞ્છરકિરણો દિવાકરો ઉગ્ગતો’’તિ. તમઞ્ઞો સિતં કત્વા એવમાહ – ‘‘કિં ઉમ્મત્તોસિ, નનુ ખો ઇદાનિમેવ દિવાકરો અત્થઙ્ગતો, સો કથં ઇમં પુણ્ણચન્દં અનુબન્ધમાનો ઉગ્ગચ્છિસ્સતિ, અદ્ધા પનેતં અનેકરતનપ્પભાસમુજ્જલં એકસ્સ પુઞ્ઞવતો વિમાનં ભવિસ્સતી’’તિ. તે સબ્બેપિ અપસાદયન્તા અઞ્ઞે એવમાહંસુ – ‘‘કિં બહું વિપ્પલપથ, નેવેસ પુણ્ણચન્દો, ન સૂરિયો ન દેવવિમાનં. ન હેતેસં એવરૂપા સિરિસમ્પત્તિ અત્થિ, ચક્કરતનેન પનેતેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ.

એવં પવત્તસલ્લાપસ્સેવ તસ્સ જનસ્સ ચન્દમણ્ડલં ઓહાય તં ચક્કરતનં અભિમુખં હોતિ. તતો તેહિ ‘‘કસ્સ નુ ખો ઇદં નિબ્બત્ત’’ન્તિ વુત્તે ભવન્તિ વત્તારો – ‘‘ન કસ્સચિ અઞ્ઞસ્સ, નનુ અમ્હાકં રાજા પૂરિતચક્કવત્તિવત્તો, તસ્સેતં નિબ્બત્ત’’ન્તિ. અથ સો ચ મહાજનો, યો ચ અઞ્ઞો પસ્સતિ, સબ્બો ચક્કરતનમેવ અનુગચ્છતિ. તમ્પિ ચક્કરતનં રઞ્ઞોયેવ અત્થાય અત્તનો આગતભાવં ઞાપેતુકામં વિય સત્તક્ખત્તું પાકારમત્થકેનેવ નગરં અનુસંયાયિત્વા રઞ્ઞો અન્તેપુરં પદક્ખિણં કત્વા અન્તેપુરસ્સ ઉત્તરસીહપઞ્જરઆસન્ને ઠાને યથા ગન્ધપુપ્ફાદીહિ સુખેન સક્કા હોતિ પૂજેતું, એવં અક્ખાહતં વિય તિટ્ઠતિ.

એવં ઠિતસ્સ પનસ્સ વાતપાનચ્છિદ્દાદીહિ પવિસિત્વા નાનાવિરાગરતનપ્પભાસમુજ્જલં અન્તો પાસાદં અલઙ્કુરુમાનં પભાસમૂહં દિસ્વા દસ્સનત્થાય સઞ્જાતાભિલાસો રાજા હોતિ. પરિજનોપિસ્સ પિયવચનપાભતેન આગન્ત્વા તમત્થં નિવેદેતિ. અથ રાજા બલવપીતિપામોજ્જફુટસરીરો પલ્લઙ્કં મોચેત્વા ઉટ્ઠાયાસના સીહપઞ્જરસમીપં ગન્ત્વા તં ચક્કરતનં દિસ્વા ‘‘સુતં ખો પન મેત’’ન્તિઆદિકં ચિન્તનં ચિન્તેસિ. તેન વુત્તં – ‘‘દિસ્વાન રઞ્ઞો ખત્તિયસ્સ…પે… અસ્સં નુ ખો અહં રાજા ચક્કવત્તી’’તિ. તત્થ સો હોતિ રાજા ચક્કવત્તીતિ કિત્તાવતા ચક્કવત્તી હોતિ? એકઙ્ગુલદ્વઙ્ગુલમત્તમ્પિ ચક્કરતને આકાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા પવત્તે.

ઇદાનિ તસ્સ પવત્તાપનત્થં યં કાતબ્બં તં દસ્સેન્તો અથ ખો, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તત્થ ઉટ્ઠાયાસનાતિ નિસિન્નાસનતો ઉટ્ઠહિત્વા ચક્કરતનસમીપં આગન્ત્વા. ભિઙ્કારં ગહેત્વાતિ હત્થિસોણ્ડસદિસપનાળિં સુવણ્ણભિઙ્કારં ઉક્ખિપિત્વા વામહત્થેન ઉદકં ગહેત્વા. પવત્તતુ ભવં ચક્કરતનં, અભિવિજિનાતુ ભવં ચક્કરતનન્તિ. અન્વદેવ રાજા ચક્કવત્તી સદ્ધિં ચતુરઙ્ગિનિયા સેનાયાતિ સબ્બચક્કવત્તીનઞ્હિ ઉદકેન અભિસિઞ્ચિત્વા ‘‘અભિવિજાનાતુ ભવં ચક્કરતન’’ન્તિ વચનસમનન્તરમેવ વેહાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા ચક્કરતનં પવત્તતિ, યસ્સ પવત્તિસમકાલમેવ સો રાજા ચક્કવત્તી નામ હોતિ.

પવત્તે પન ચક્કરતને તં અનુબન્ધમાનોવ રાજા ચક્કવત્તી યાનવરં આરુય્હ વેહાસં અબ્ભુગ્ગચ્છતિ, અથસ્સ છત્તચામરાદિહત્થો પરિજનો ચેવ અન્તેપુરજનો ચ. તતો નાનપ્પકારકઞ્ચુકકવચાદિસન્નાહવિભૂસિતેન વિવિધાહરણપ્પભાસમુજ્જલિતેન સમુસ્સિતદ્ધજપટાકપટિમણ્ડિતેન અત્તનો અત્તનો બલકાયેન સદ્ધિં ઉપરાજસેનાપતિ પભૂતયોપિ વેહાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા રાજાનમેવ પરિવારેન્તિ. રાજયુત્તા પન જનસઙ્ગહત્થં નગરવીથીસુ ભેરિયો ચરાપેન્તિ ‘‘તાતા અમ્હાકં રઞ્ઞો ચક્કરતનં નિબ્બત્તં, અત્તનો અત્તનો વિભવાનુરૂપેન મણ્ડિતપ્પસાધિતા સન્નિપતથા’’તિ. મહાજનો પન પકતિયા ચક્કરતનસદ્દેનેવ સબ્બકિચ્ચાનિ પહાય ગન્ધપુપ્ફાદીનિ આદાય સન્નિપતિતોવ, સોપિ સબ્બો વેહાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા રાજાનમેવ પરિવારેતિ. યસ્સ યસ્સ હિ રઞ્ઞા સદ્ધિં ગન્તુકામતા ઉપ્પજ્જતિ, સો સો આકાસગતોવ હોતિ. એવં દ્વાદસયોજનાયામવિત્થારા પરિસા હોતિ. તત્થ એકપુરિસોપિ છિન્નભિન્નસરીરો વા કિલિટ્ઠવત્થો વા નત્થિ. સુચિપરિવારો હિ રાજા ચક્કવત્તી. ચક્કવત્તિપરિસા નામ વિજ્જાધરપરિસા વિય આકાસે ગચ્છમાના ઇન્દનીલમણિતલે વિપ્પકિણ્ણરતનસદિસા હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘અન્વદેવ રાજા ચક્કવત્તી સદ્ધિં ચતુરઙ્ગિનિયા સેનાયા’’તિ.

તમ્પિ ચક્કરતનં રુક્ખગ્ગાનં ઉપરૂપરિ નાતિઉચ્ચેન ગગનપદેસેન પવત્તતિ, યથા રુક્ખાનં પુપ્ફફલપલ્લવેહિ અત્થિકા તાનિ સુખેન ગહેતું સક્કોન્તિ, ભૂમિયં ઠિતા ‘‘એસ રાજા, એસ ઉપરાજા, એસ સેનાપતી’’તિ સલ્લક્ખેતું સક્કોન્તિ. ઠાનાદીસુપિ ઇરિયાપથેસુ યો યેન ઇચ્છતિ, સો તેનેવ ગચ્છતિ. ચિત્તકમ્માદિસિપ્પપસુતા ચેત્થ અત્તનો અત્તનો કિચ્ચં કરોન્તાયેવ ગચ્છન્તિ. યથેવ હિ ભૂમિયં, તથા નેસં સબ્બકિચ્ચાનિ આકાસે ઇજ્ઝન્તિ. એવં ચક્કવત્તિપરિસં ગહેત્વા તં ચક્કરતનં વામપસ્સેન સિનેરું પહાય સમુદ્દસ્સ ઉપરિભાગેન અટ્ઠયોજનસહસ્સપ્પમાણં પુબ્બવિદેહં ગચ્છતિ.

તત્થ યો વિનિબ્બેધેન દ્વાદસયોજનાય પરિક્ખેપતો છત્તિંસયોજનપરિસાય સન્નિવેસક્ખમો સુલભાહારૂપકરણો છાયૂદકસમ્પન્નો સુચિસમતલો રમણીયો ભૂમિભાગો, તસ્સ ઉપરિભાગે તં ચક્કરતનં આકાસે અક્ખાહતં વિય તિટ્ઠતિ. અથ તેન સઞ્ઞાણેન સો મહાજનો ઓતરિત્વા યથારુચિ ન્હાનભોજનાદીનિ સબ્બકિચ્ચાનિ કરોન્તો વાસં કપ્પેતિ, તેન વુત્તં ‘‘યસ્મિં ખો પન, ભિક્ખવે, પદેસે તં ચક્કરતનં પતિટ્ઠાતિ, તત્થ રાજા ચક્કવત્તી વાસં ઉપેતિ સદ્ધિં ચતુરઙ્ગિનિયા સેનાયા’’તિ.

એવં વાસં ઉપગતે ચક્કવત્તિમ્હિ યે તત્થ રાજાનો, તે ‘‘પરચક્કં આગત’’ન્તિ સુત્વાપિ ન બલકાયં સન્નિપાતેત્વા યુદ્ધસજ્જા હોન્તિ. ચક્કરતનસ્સ ઉપ્પત્તિસમનન્તરમેવ નત્થિ સો સત્તો નામ, યો પચ્ચત્થિકસઞ્ઞાય રાજાનં આરબ્ભ આવુધં ઉક્ખિપિતું વિસહેય્ય. અયમનુભાવો ચક્કરતનસ્સ.

ચક્કાનુભાવેન હિ તસ્સ રઞ્ઞો,

અરી અસેસા દમથં ઉપેન્તિ;

અરિન્દમં નામ નરાધિપસ્સ,

તેનેવ તં વુચ્ચતિ તસ્સ ચક્કં.

તસ્મા સબ્બેપિ તે રાજાનો અત્તનો અત્તનો રજ્જસિરિવિભવાનુરૂપં પાભતં ગહેત્વા તં રાજાનં ઉપગમ્મ ઓનતસિરા અત્તનો મોળિયમણિપ્પભાભિસેકેનસ્સ પાદપૂજં કરોન્તો ‘‘એહિ ખો મહારાજા’’તિઆદીહિ વચનેહિ તસ્સ કિઙ્કારપ્પટિસ્સાવિતં આપજ્જન્તિ. તેન વુત્તં યે ખો પન, ભિક્ખવે, પુરત્થિમાય…પે… અનુસાસ મહારાજાતિ.

તત્થ સ્વાગતન્તિ સુઆગમનં. એકસ્મિઞ્હિ આગતે સોચન્તિ, ગતે નન્દન્તિ. એકસ્મિં આગતે નન્દન્તિ, ગતે સોચન્તિ. તાદિસો ત્વં આગતનન્દનો ગમનસોચનો, તસ્મા તવ આગમનં સુઆગમનન્તિ વુત્તં હોતિ. એવં વુત્તે પન ચક્કવત્તી નાપિ ‘‘એત્તકં નામ મે અનુવસ્સં બલિં ઉપકપ્પેથા’’તિ વદતિ, નાપિ અઞ્ઞસ્સ ભોગં અચ્છિન્દિત્વા અઞ્ઞસ્સ દેતિ. અત્તનો પન ધમ્મરાજભાવસ્સ અનુરૂપાય પઞ્ઞાય પાણાતિપાતાદીનિ ઉપપરિક્ખિત્વા પેમનીયેન મઞ્જુના સરેન ‘‘પસ્સથ તાતા, પાણાતિપાતો નામેસ આસેવિતો ભાવિતો બહુલીકતો નિરયસંવત્તનિકો હોતી’’તિઆદિના નયેન ધમ્મં દેસેત્વા ‘‘પાણો ન હન્તબ્બો’’તિઆદિકં ઓવાદં દેતિ. તેન વુત્તં રાજા ચક્કવત્તી એવમાહ પાણો ન હન્તબ્બો…પે… યથાભુત્તઞ્ચ ભુઞ્જથાતિ.

કિં પન સબ્બેપિ રઞ્ઞો ઇમં ઓવાદં ગણ્હન્તીતિ. બુદ્ધસ્સપિ તાવ સબ્બે ન ગણ્હન્તિ, રઞ્ઞો કિં ગણ્હિસ્સન્તિ. તસ્મા યે પણ્ડિતા વિભાવિનો, તે ગણ્હન્તિ. સબ્બે પન અનુયન્તા ભવન્તિ. તસ્મા ‘‘યે ખો પન, ભિક્ખવે’’તિઆદિમાહ.

અથ તં ચક્કરતનં એવં પુબ્બવિદેહવાસીનં ઓવાદે દિન્ને કતપાતરાસે ચક્કવત્તીબલેન વેહાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા પુરત્થિમં સમુદ્દં અજ્ઝોગાહતિ. યથા યથા ચ તં અજ્ઝોગાહતિ, તથા તથા અગદગન્ધં ઘાયિત્વા સંખિત્તફણો નાગરાજા વિય સંખિત્તઊમિવિપ્ફારં હુત્વા ઓગચ્છમાનં મહાસમુદ્દસલિલં યોજનમત્તં ઓગન્ત્વા અન્તોસમુદ્દે વેળુરિયભિત્તિ વિય તિટ્ઠતિ. તઙ્ખણઞ્ઞેવ ચ તસ્સ રઞ્ઞો પુઞ્ઞસિરિં દટ્ઠુકામાનિ વિય મહાસમુદ્દતલે વિપ્પકિણ્ણાનિ નાનારતનાનિ તતો તતો આગન્ત્વા તં પદેસં પૂરયન્તિ. અથ સા રાજપરિસા તં નાનારતનપરિપૂરં મહાસમુદ્દતલં દિસ્વા યથારુચિ ઉચ્છઙ્ગાદીહિ આદિયતિ, યથારુચિ આદિન્નરતનાય પન પરિસાય તં ચક્કરતનં પટિનિવત્તતિ. પટિનિવત્તમાને ચ તસ્મિં પરિસા અગ્ગતો હોતિ, મજ્ઝે રાજા, અન્તે ચક્કરતનં. તમ્પિ જલનિધિજલં પલોભિયમાનમિવ ચક્કરતનસિરિયા, અસહમાનમિવ ચ તેન વિયોગં, નેમિમણ્ડલપરિયન્તં અભિહનન્તં નિરન્તરમેવ ઉપગચ્છતિ.

૨૫૭. એવં રાજા ચક્કવત્તી પુરત્થિમસમુદ્દપરિયન્તં પુબ્બવિદેહં અભિવિજિનિત્વા દક્ખિણસમુદ્દપરિયન્તં જમ્બુદીપં વિજેતુકામો ચક્કરતનદેસિતેન મગ્ગેન દક્ખિણસમુદ્દાભિમુખો ગચ્છતિ. તેન વુત્તં અથ ખો તં, ભિક્ખવે, ચક્કરતનં પુરત્થિમસમુદ્દં અજ્ઝોગાહેત્વા પચ્ચુત્તરિત્વા દક્ખિણં દિસં પવત્તતીતિ. એવં પવત્તમાનસ્સ પન તસ્સ પવત્તનવિધાનં સેનાસન્નિવેસો પટિરાજગમનં તેસં અનુસાસનિપ્પદાનં દક્ખિણસમુદ્દં અજ્ઝોગાહનં સમુદ્દસલિલસ્સ ઓગચ્છનં રતનાદાનન્તિ સબ્બં પુરિમનયેનેવ વેદિતબ્બં.

વિજિનિત્વા પન તં દસસહસ્સયોજનપ્પમાણં જમ્બુદીપં દક્ખિણસમુદ્દતોપિ પચ્ચુત્તરિત્વા સત્તયોજનસહસ્સપ્પમાણં અપરગોયાનં વિજેતું પુબ્બે વુત્તનયેનેવ ગન્ત્વા તમ્પિ સમુદ્દપરિયન્તં તથેવ અભિવિજિનિત્વા પચ્છિમસમુદ્દતોપિ પચ્ચુત્તરિત્વા અટ્ઠયોજનસહસ્સપ્પમાણં ઉત્તરકુરું વિજેતું તથેવ ગન્ત્વા તમ્પિ સમુદ્દપરિયન્તં તથેવ અભિવિજિય ઉત્તરસમુદ્દતોપિ પચ્ચુત્તરતિ.

એત્તાવતા રઞ્ઞા ચક્કવત્તિના ચાતુરન્તાય પથવિયા આધિપચ્ચં અધિગતં હોતિ. સો એવં વિજિતવિજયો અત્તનો રજ્જસિરિસમ્પત્તિદસ્સનત્થં સપરિસો ઉદ્ધં ગગનતલં અભિલઙ્ઘિત્વા સુવિકસિતપદુમુપ્પલપુણ્ડરીકવનવિચિત્તે ચત્તારો જાતસ્સરે વિય પઞ્ચસતપઞ્ચસતપરિત્તદીપપરિવારે ચત્તારો મહાદીપે ઓલોકેત્વા ચક્કરતનદેસિતેનેવ મગ્ગેન યથાનુક્કમં અત્તનો રાજધાનિમેવ પચ્ચાગચ્છતિ. અથ તં ચક્કરતનં અન્તેપુરદ્વારં સોભયમાનં વિય હુત્વા તિટ્ઠતિ.

એવં પતિટ્ઠિતે પન તસ્મિં ચક્કરતને રાજન્તેપુરે ઉક્કાહિ વા દીપિકાહિ વા કિઞ્ચિ કરણીયં ન હોતિ, ચક્કરતનોભાસોયેવ રત્તિં અન્ધકારં વિધમતિ. યે ચ પન રત્તિં અન્ધકારત્થિકા હોન્તિ, તેસં અન્ધકારમેવ હોતિ. તેન વુત્તં દક્ખિણસમુદ્દં અજ્ઝોગાહેત્વા…પે… એવરૂપં ચક્કરતનં પાતુભવતીતિ.

હત્થિરતનવણ્ણના

૨૫૮. એવં પાતુભૂતચક્કરતનસ્સ પનસ્સ ચક્કવત્તિનો અમચ્ચા પકતિમઙ્ગલહત્થિટ્ઠાનં સુચિભૂમિભાગં કારેત્વા હરિચન્દનાદીહિ સુરભિગન્ધેહિ ઉપલિમ્પાપેત્વા હેટ્ઠા વિચિત્તવણ્ણસુરભિકુસુમસમાકિણ્ણં ઉપરિ સુવણ્ણતારકાનં અન્તરન્તરા સમોસરિતમનુઞ્ઞ-કુસુમદામપ્પટિમણ્ડિતવિતાનં દેવવિમાનં વિય અભિસઙ્ખરિત્વા ‘‘એવરૂપસ્સ નામ દેવ હત્થિરતનસ્સ આગમનં ચિન્તેથા’’તિ વદન્તિ. સો પુબ્બે વુત્તનયેનેવ મહાદાનં દત્વા સીલાનિ સમાદાય તં પુઞ્ઞસમ્પત્તિં આવજ્જન્તો નિસીદતિ, અથસ્સ પુઞ્ઞાનુભાવચોદિતો છદ્દન્તકુલા વા ઉપોસથકુલા વા તં સક્કારવિસેસં અનુભવિતુકામો તરુણરવિમણ્ડલાભિરત્તચરણ-ગીવમુખપ્પટિમણ્ડિતવિસુદ્ધસેતસરીરો સત્તપ્પતિટ્ઠો સુસણ્ઠિતઙ્ગપચ્ચઙ્ગસન્નિવેસો વિકસિતરત્ત-પદુમચારુપોક્ખરો ઇદ્ધિમા યોગી વિય વેહાસં ગમનસમત્થો મનોસિલાચુણ્ણરઞ્જિતપરિયન્તો વિય રજતપબ્બતો હત્થિસેટ્ઠો તસ્મિં પદેસે પતિટ્ઠાતિ. સો છદ્દન્તકુલા આગચ્છન્તો સબ્બકનિટ્ઠો આગચ્છતિ, ઉપોસથકુલા સબ્બજેટ્ઠો. પાળિયં પન ‘‘ઉપોસથો નાગરાજા’’ ઇચ્ચેવ આગચ્છતિ. સ્વાયં પૂરિતચક્કવત્તિવત્તાનં ચક્કવત્તીનં સુત્તે વુત્તનયેનેવ ચિન્તયન્તાનં આગચ્છતિ, ન ઇતરેસં. સયમેવ પકતિમઙ્ગલહત્થિટ્ઠાનં આગન્ત્વા મઙ્ગલહત્થિં અપનેત્વા તત્થ તિટ્ઠતિ. તેન વુત્તં પુન ચપરં, ભિક્ખવે…પે… નાગરાજાતિ.

એવં પાતુભૂતં પન તં હત્થિરતનં દિસ્વા હત્થિગોપકાદયો હટ્ઠતુટ્ઠા વેગેન ગન્ત્વા રઞ્ઞો આરોચેન્તિ. રાજા તુરિતતુરિતં આગન્ત્વા તં દિસ્વા પસન્નચિત્તો ‘‘ભદ્દકં વત ભો હત્થિયાનં, સચે દમથં ઉપેય્યા’’તિ ચિન્તયન્તો હત્થં પસારેતિ. અથ સો ઘરધેનુવચ્છકો વિય કણ્ણે ઓલમ્બેત્વા સૂરતભાવં દસ્સેન્તો રાજાનં ઉપસઙ્કમતિ, રાજા તં અભિરુહિતુકામો હોતિ. અથસ્સ પરિજના અધિપ્પાયં ઞત્વા તં હત્થિરતનં સોવણ્ણદ્ધજં સોવણ્ણાલઙ્કારં હેમજાલપટિચ્છન્નં કત્વા ઉપનેન્તિ. રાજા તં અનિસીદાપેત્વાવ સત્તરતનમયાય નિસ્સેણિયા અભિરુય્હ આકાસં ગમનનિન્નચિત્તો હોતિ. તસ્સ સહ ચિત્તુપ્પાદેનેવ સો હત્થિરાજા રાજહંસો વિય ઇન્દનીલમણિપ્પભાજાલનીલગગનતલં અભિલઙ્ઘતિ, તતો ચક્કચારિકાય વુત્તનયેનેવ સકલરાજપરિસા. ઇતિ સપરિસો રાજા અન્તોપાતરાસેયેવ સકલપથવિં અનુસંયાયિત્વા રાજધાનિં પચ્ચાગચ્છતિ, એવં મહિદ્ધિકં ચક્કવત્તિનો હત્થિરતનં હોતિ. તેન વુત્તં દિસ્વાન રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસ્સ…પે… એવરૂપં હત્થિરતનં પાતુભવતીતિ.

અસ્સરતનવણ્ણના

એવં પાતુભૂતહત્થિરતનસ્સ પન ચક્કવત્તિનો પરિસા પકતિમઙ્ગલઅસ્સટ્ઠાનં સુચિસમતલં કારેત્વા અલઙ્કરિત્વા ચ પુરિમનયેનેવ રઞ્ઞો તસ્સ આગમનચિન્તનત્થં ઉસ્સાહં જનેન્તિ. સો પુરિમનયેનેવ કતદાનસક્કારો સમાદિન્નસીલોવ પાસાદતલે નિસિન્નો પુઞ્ઞસમ્પત્તિં સમનુસ્સરતિ, અથસ્સ પુઞ્ઞાનુભાવચોદિતો સિન્ધવકુલતો વિજ્જુલ્લતાવિનદ્ધસરદકાલસેતવલાહકરાસિસસ્સિરિકો રત્તપાદો રત્તતુણ્ડો ચન્દપ્પભાપુઞ્જસદિસસુદ્ધસિનિદ્ધઘનસઙ્ઘાતસરીરો કાકગીવા વિય ઇન્દનીલમણિ વિય ચ કાળવણ્ણેન સીસેન સમન્નાગતત્તા કાળસીસો સુટ્ઠુ કપ્પેત્વા ઠપિતેહિ વિય મુઞ્જસદિસેહિ સણ્હવટ્ટઉજુગતિગતેહિ કેસેહિ સમન્નાગતત્તા મુઞ્જકેસો વેહાસઙ્ગમો વલાહકો નામ અસ્સરાજા આગન્ત્વા તસ્મિં ઠાને પતિટ્ઠાતિ. સેસં સબ્બં હત્થિરતને વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. એવરૂપં અસ્સરતનં સન્ધાય ભગવા પુન ચપરન્તિઆદિમાહ.

મણિરતનવણ્ણના

એવં પાતુભૂતઅસ્સરતનસ્સ પન રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસ્સ ચતુહત્થાયામં સકટનાભિસમપ્પમાણં ઉભોસુ અન્તેસુ કણ્ણિકપરિયન્તતો વિનિગ્ગતસુપરિસુદ્ધમુત્તાકલાપેહિ દ્વીહિ કઞ્ચનપદુમેહિ અલઙ્કતં ચતુરાસીતિમણિસહસ્સપરિવારં તારાગણપરિવુતસ્સ પુણ્ણચન્દસ્સ સિરિં પટિપ્ફરમાનં વિય વેપુલ્લપબ્બતતો મણિરતનં આગચ્છતિ. તસ્સેવં આગતસ્સ મુત્તાજાલકે ઠપેત્વા વેળુપરમ્પરાય સટ્ઠિહત્થપ્પમાણં આકાસં આરોપિતસ્સ રત્તિભાગે સમન્તા યોજનપ્પમાણં ઓકાસં આભા ફરતિ, યાય સબ્બો સો ઓકાસો અરુણુગ્ગમનવેલા વિય સઞ્જાતાલોકો હોતિ. તતો કસ્સકા કસિકમ્મં, વાણિજા આપણુગ્ઘાટનં, તે તે ચ સિપ્પિનો તં તં કમ્મન્તં પયોજેન્તિ દિવાતિ મઞ્ઞમાના. તેન વુત્તં પુન ચપરં, ભિક્ખવે…પે… મણિરતનં પાતુભવતીતિ.

ઇત્થિરતનવણ્ણના

એવં પાતુભૂતમણિરતનસ્સ પન ચક્કવત્તિસ્સ વિસયસુખવિસેસકારણં ઇત્થિરતનં પાતુભવતિ. મદ્દરાજકુલતો વા હિસ્સ અગ્ગમહેસિં આનેન્તિ, ઉત્તરકુરુતો વા પુઞ્ઞાનુભાવેન સયં આગચ્છતિ. અવસેસા પનસ્સા સમ્પત્તિ ‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસ્સ ઇત્થિરતનં પાતુભવતિ અભિરૂપા દસ્સનીયા’’તિઆદિના નયેન પાળિયંયેવ આગતા.

તત્થ સણ્ઠાનપારિપૂરિયા અધિકં રૂપં અસ્સાતિ અભિરૂપા. દિસ્સમાના ચ ચક્ખૂનિ પીણયતિ, તસ્મા અઞ્ઞં કિચ્ચવિક્ખેપં હિત્વાપિ દટ્ઠબ્બાતિ દસ્સનીયા. દિસ્સમાના ચ સોમનસ્સવસેન ચિત્તં પસાદેતીતિ પાસાદિકા. પરમાયાતિ એવં પસાદાવહત્તા ઉત્તમાય. વણ્ણપોક્ખરતાયાતિ વણ્ણસુન્દરતાય. સમન્નાગતાતિ ઉપેતા. અભિરૂપા વા યસ્મા નાતિદીઘા નાતિરસ્સા દસ્સનીયા યસ્મા નાતિકિસા નાતિથૂલા, પાસાદિકા યસ્મા નાતિકાળિકા નચ્ચોદાતા. પરમાય વણ્ણપોક્ખરતાય સમન્નાગતા યસ્મા અતિક્કન્તા માનુસં વણ્ણં અપ્પત્તા દિબ્બવણ્ણં. મનુસ્સાનઞ્હિ વણ્ણાભા બહિ ન નિચ્છરતિ, દેવાનં અતિદૂરં નિચ્છરતિ, તસ્સા પન દ્વાદસહત્થપ્પમાણં પદેસં સરીરાભા ઓભાસેતિ.

નાતિદીઘાદીસુ ચસ્સા પઠમયુગળેન આરોહસમ્પત્તિ, દુતિયયુગળેન પરિણાહસમ્પત્તિ, તતિયયુગળેન વણ્ણસમ્પત્તિ વુત્તા. છહિ વાપિ એતેહિ કાયવિપત્તિયા અભાવો, અતિક્કન્તા માનુસં વણ્ણન્તિ ઇમિના કાયસમ્પત્તિ વુત્તા.

તૂલપિચુનો વા કપ્પાસપિચુનો વાતિ સપ્પિમણ્ડે પક્ખિપિત્વા ઠપિતસ્સ સતવિહતસ્સ તૂલપિચુનો વા સતવિહતસ્સ કપ્પાસપિચુનો વા કાયસમ્ફસ્સો હોતિ. સીતેતિ રઞ્ઞો સીતકાલે. ઉણ્હેતિ રઞ્ઞો ઉણ્હકાલે. ચન્દનગન્ધોતિ નિચ્ચકાલમેવ સુપિસિતસ્સ અભિનવસ્સ ચતુજ્જાતિસમાયોજિતસ્સ હરિચન્દનસ્સ ગન્ધો કાયતો વાયતિ. ઉપ્પલગન્ધોતિ હસિતકથિતકાલેસુ મુખતો નિક્ખન્તો તઙ્ખણં વિકસિતસ્સેવ નીલુપ્પલસ્સ અતિસુરભિગન્ધો વાયતિ.

એવં રૂપસમ્ફસ્સગન્ધસમ્પત્તિયુત્તાય પનસ્સા સરીરસમ્પત્તિયા અનુરૂપં આચારં દસ્સેતું તં ખો પનાતિઆદિ વુત્તં. તત્થ રાજાનં દિસ્વા નિસિન્નાસનતો અગ્ગિદડ્ઢા વિય પઠમમેવ ઉટ્ઠાતીતિ પુબ્બુટ્ઠાયિની. તસ્મિં નિસિન્ને તસ્સ રઞ્ઞો તાલવણ્ટેન બીજનાદિકિચ્ચં કત્વા પચ્છા નિપતતિ નિસીદતીતિ પચ્છાનિપાતિની. કિં કરોમિ દેવાતિ તસ્સ કિંકારં પટિસ્સાવેતીતિ કિંકારપટિસ્સાવિની. રઞ્ઞો મનાપમેવ ચરતિ કરોતીતિ મનાપચારિની. યં રઞ્ઞો પિયં, તદેવ વદતીતિ પિયવાદિની.

ઇદાનિ સ્વાસ્સા આચારો ભાવસુદ્ધિયા એવ, ન સાઠેય્યેનાતિ દસ્સેતું તં ખો પનાતિઆદિમાહ. તત્થ નો અતિચરતીતિ ન અતિક્કમિત્વા ચરતિ, અઞ્ઞં પુરિસં ચિત્તેનપિ ન પત્થેતીતિ વુત્તં હોતિ. તત્થ યે તસ્સા આદિમ્હિ ‘‘અભિરૂપા’’તિઆદયો અન્તે ‘‘પુબ્બુટ્ઠાયિની’’તિઆદયો ગુણા વુત્તા, તે પકતિગુણા એવ ‘‘અતિક્કન્તા માનુસં વણ્ણ’’ન્તિઆદયો પન ચક્કવત્તિનો પુઞ્ઞં ઉપનિસ્સાય ચક્કરતનપાતુભાવતો પટ્ઠાય પુરિમકમ્માનુભાવેન નિબ્બત્તન્તીતિ વેદિતબ્બા. અભિરૂપતાદિકાપિ વા ચક્કરતનપાતુભાવતો પટ્ઠાય સબ્બાકારપારિપૂરા જાતા. તેનાહ એવરૂપં ઇત્થિરતનં પાતુભવતીતિ.

ગહપતિરતનવણ્ણના

એવં પાતુભૂતઇત્થિરતનસ્સ પન રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસ્સ ધનકરણીયાનં કિચ્ચાનં યથાસુખપ્પવત્તનત્થં ગહપતિરતનં પાતુભવતિ. સો પકતિયાવ મહાભોગો મહાભોગકુલે જાતો રઞ્ઞો ધનરાસિવડ્ઢકો સેટ્ઠિ ગહપતિ હોતિ, ચક્કરતનાનુભાવસહિતં પનસ્સ કમ્મવિપાકજં દિબ્બચક્ખુ પાતુભવતિ, યેન અન્તોપથવિયં યોજનબ્ભન્તરે નિધિં પસ્સતિ. સો તં સમ્પત્તિં દિસ્વા તુટ્ઠહદયો ગન્ત્વા રાજાનં ધનેન પવારેત્વા સબ્બાનિ ધનકરણીયાનિ સમ્પાદેતિ. તેન વુત્તં પુન ચપરં, ભિક્ખવે…પે… એવરૂપં ગહપતિરતનં પાતુભવતીતિ.

પરિણાયકરતનવણ્ણના

એવં પાતુભૂતગહપતિરતનસ્સ પન રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસ્સ સબ્બકિચ્ચસંવિધાનસમત્થં પરિણાયકરતનં પાતુભવતિ. સો રઞ્ઞો જેટ્ઠપુત્તોવ હોતિ. પકતિયા એવ પણ્ડિતો બ્યત્તો મેધાવી, રઞ્ઞો પુઞ્ઞાનુભાવં નિસ્સાય પનસ્સ અત્તનો કમ્માનુભાવેન પરચિત્તઞાણં ઉપ્પજ્જતિ. યેન દ્વાદસયોજનાય રાજપરિસાય ચિત્તાચારં ઞત્વા રઞ્ઞો અહિતે હિતે ચ વવત્થપેતું સમત્થો હોતિ. સોપિ તં અત્તનો આનુભાવં દિસ્વા તુટ્ઠહદયો રાજાનં સબ્બકિચ્ચાનુસાસનેન પવારેતિ. તેન વુત્તં પુન ચપરં…પે… પરિણાયકરતનં પાતુભવતીતિ. તત્થ ઠપેતબ્બં ઠપેતુન્તિ તસ્મિં તસ્મિં ઠાનન્તરે ઠપેતબ્બં ઠપેતું.

૨૫૯. સમવેપાકિનિયાતિઆદિ હેટ્ઠા વુત્તમેવ.

૨૬૦. કટગ્ગહેનાતિ જયગ્ગાહેન. મહન્તં ભોગક્ખન્ધન્તિ એકપ્પહારેનેવ દ્વે વા તીણિ વા સતસહસ્સાનિ. કેવલા પરિપૂરા પણ્ડિતભૂમીતિ પણ્ડિતો તીણિ સુચરિતાનિ પૂરેત્વા સગ્ગે નિબ્બત્તતિ, તતો મનુસ્સલોકં આગચ્છન્તો કુલરૂપભોગસમ્પત્તિયં નિબ્બત્તતિ, તત્થ ઠિતો તીણિ ચ સુચરિતાનિ પૂરેત્વા પુન સગ્ગે નિબ્બત્તતીતિ અયં સકલા પરિપુણ્ણા પણ્ડિતભૂમિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

બાલપણ્ડિતસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.