૩. સુઞ્ઞતવગ્ગો

૧. ચૂળસુઞ્ઞતસુત્તવણ્ણના

૧૭૬. એવં મે સુતન્તિ ચૂળસુઞ્ઞતસુત્તં. તત્થ એકમિદન્તિ થેરો કિર ભગવતો વત્તં કત્વા અત્તનો દિવાટ્ઠાનં ગન્ત્વા કાલપરિચ્છેદં કત્વા નિબ્બાનારમ્મણં સુઞ્ઞતાફલસમાપત્તિં અપ્પેત્વા નિસિન્નો યથાપરિચ્છેદેન વુટ્ઠાસિ. અથસ્સ સઙ્ખારા સુઞ્ઞતો ઉપટ્ઠહિંસુ. સો સુઞ્ઞતાકથં સોતુકામો જાતો. અથસ્સ એતદહોસિ – ‘‘ન ખો પન સક્કા ધુરેન ધુરં પહરન્તેન વિય ગન્ત્વા ‘સુઞ્ઞતાકથં મે, ભન્તે, કથેથા’તિ ભગવન્તં વત્તું, હન્દાહં યં મે ભગવા નગરકં ઉપનિસ્સાય વિહરન્તો એકં કથં કથેસિ, તં સારેમિ, એવં મે ભગવા સુઞ્ઞતાકથં કથેસ્સતી’’તિ દસબલં સારેન્તો એકમિદન્તિઆદિમાહ.

તત્થ ઇદન્તિ નિપાતમત્તમેવ. કચ્ચિમેતં, ભન્તેતિ થેરો એકપદે ઠત્વા સટ્ઠિપદસહસ્સાનિ ઉગ્ગહેત્વા ધારેતું સમત્થો, કિં સો ‘‘સુઞ્ઞતાવિહારેના’’તિ એકં પદં ધારેતું ન સક્ખિસ્સતિ, સોતુકામેન પન જાનન્તેન વિય પુચ્છિતું ન વટ્ટતિ, પાકટં કત્વા વિત્થારિયમાનં સુઞ્ઞતાકથં સોતુકામો અજાનન્તો વિય એવમાહ. એકો અજાનન્તોપિ જાનન્તો વિય હોતિ, થેરો એવરૂપં કોહઞ્ઞં કિં કરિસ્સતિ, અત્તનો જાનનટ્ઠાનેપિ ભગવતો અપચિતિં દસ્સેત્વા ‘‘કચ્ચિમેત’’ન્તિઆદિમાહ.

પુબ્બેપીતિ પઠમબોધિયં નગરકં ઉપનિસ્સાય વિહરણકાલેપિ. એતરહિપીતિ ઇદાનિપિ. એવં પન વત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘આનન્દો સુઞ્ઞતાકથં સોતુકામો, એકો પન સોતું સક્કોતિ, ન ઉગ્ગહેતું, એકો સોતુમ્પિ ઉગ્ગહેતુમ્પિ સક્કોતિ, ન કથેતું, આનન્દો પન સોતુમ્પિ સક્કોતિ ઉગ્ગહેતુમ્પિ કથેતુમ્પિ, (કથેમિસ્સ) સુઞ્ઞતાકથ’’ન્તિ. ઇતિ તં કથેન્તો સેય્યથાપીતિઆદિમાહ. તત્થ સુઞ્ઞો હત્થિગવાસ્સવળવેનાતિ તત્થ કટ્ઠરૂપપોત્થકરૂપચિત્તરૂપવસેન કતા હત્થિઆદયો અત્થિ, વેસ્સવણમન્ધાતાદીનં ઠિતટ્ઠાને ચિત્તકમ્મવસેન કતમ્પિ, રતનપરિક્ખતાનં વાતપાનદ્વારબન્ધમઞ્ચપીઠાદીનં વસેન સણ્ઠિતમ્પિ, જિણ્ણપટિસઙ્ખરણત્થં ઠપિતમ્પિ જાતરૂપરજતં અત્થિ, કટ્ઠરૂપાદિવસેન કતા ધમ્મસવનપઞ્હપુચ્છનાદિવસેન આગચ્છન્તા ચ ઇત્થિપુરિસાપિ અત્થિ, તસ્મા ન સો તેહિ સુઞ્ઞો. ઇન્દ્રિયબદ્ધાનં સવિઞ્ઞાણકાનં હત્થિઆદીનં, ઇચ્છિતિચ્છિતક્ખણે પરિભુઞ્જિતબ્બસ્સ જાતરૂપરજતસ્સ, નિબદ્ધવાસં વસન્તાનં ઇત્થિપુરિસાનઞ્ચ અભાવં સન્ધાયેતં વુત્તં.

ભિક્ખુસઙ્ઘં પટિચ્ચાતિ ભિક્ખૂસુ હિ પિણ્ડાય પવિટ્ઠેસુપિ વિહારભત્તં સાદિયન્તેહિ ભિક્ખૂહિ ચેવ ગિલાનગિલાનુપટ્ઠાકઉદ્દેસચીવરકમ્મપસુતાદીહિ ચ ભિક્ખૂહિ સો અસુઞ્ઞોવ હોતિ, ઇતિ નિચ્ચમ્પિ ભિક્ખૂનં અત્થિતાય એવમાહ. એકત્તન્તિ એકભાવં, એકં અસુઞ્ઞતં અત્થીતિ અત્થો. એકો અસુઞ્ઞભાવો અત્થીતિ વુત્તં હોતિ. અમનસિકરિત્વાતિ ચિત્તે અકત્વા અનાવજ્જિત્વા અપચ્ચવેક્ખિત્વા. ગામસઞ્ઞન્તિ ગામોતિ પવત્તવસેન વા કિલેસવસેન વા ઉપ્પન્નં ગામસઞ્ઞં. મનુસ્સસઞ્ઞાયપિ એસેવ નયો. અરઞ્ઞસઞ્ઞં પટિચ્ચ મનસિ કરોતિ એકત્તન્તિ ઇદં અરઞ્ઞં, અયં રુક્ખો, અયં પબ્બતો, અયં નીલોભાસો વનસણ્ડોતિ એવં એકં અરઞ્ઞંયેવ પટિચ્ચ અરઞ્ઞસઞ્ઞં મનસિ કરોતિ. પક્ખન્દતીતિ ઓતરતિ. અધિમુચ્ચતીતિ એવન્તિ અધિમુચ્ચતિ. યે અસ્સુ દરથાતિ યે ચ પવત્તદરથા વા કિલેસદરથા વા ગામસઞ્ઞં પટિચ્ચ ભવેય્યું, તે ઇધ અરઞ્ઞસઞ્ઞાય ન સન્તિ. દુતિયપદેપિ એસેવ નયો. અત્થિ ચેવાયન્તિ અયં પન એકં અરઞ્ઞસઞ્ઞં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જમાના પવત્તદરથમત્તા અત્થિ.

યઞ્હિ ખો તત્થ ન હોતીતિ યં મિગારમાતુપાસાદે હત્થિઆદયો વિય ઇમિસ્સા અરઞ્ઞસઞ્ઞાય ગામસઞ્ઞામનુસ્સસઞ્ઞાવસેન ઉપ્પજ્જમાનં પવત્તદરથકિલેસદરથજાતં, તં ન હોતિ. યં પન તત્થ અવસિટ્ઠન્તિ યં મિગારમાતુપાસાદે ભિક્ખુસઙ્ઘો વિય તત્થ અરઞ્ઞસઞ્ઞાય પવત્તદરથમત્તં અવસિટ્ઠં હોતિ. તં સન્તમિદં અત્થીતિ પજાનાતીતિ તં વિજ્જમાનમેવ ‘‘અત્થિ ઇદ’’ન્તિ પજાનાતિ, સુઞ્ઞતાવક્કન્તીતિ સુઞ્ઞતાનિબ્બત્તિ.

૧૭૭. અમનસિકરિત્વા મનુસ્સસઞ્ઞન્તિ ઇધ ગામસઞ્ઞં ન ગણ્હાતિ. કસ્મા? એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘મનુસ્સસઞ્ઞાય ગામસઞ્ઞં નિવત્તેત્વા, અરઞ્ઞસઞ્ઞાય મનુસ્સસઞ્ઞં, પથવીસઞ્ઞાય અરઞ્ઞસઞ્ઞં, આકાસાનઞ્ચાયતનસઞ્ઞાય પથવીસઞ્ઞં…પે… નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસઞ્ઞાય આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસઞ્ઞં, વિપસ્સનાય નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસઞ્ઞં, મગ્ગેન વિપસ્સનં નિવત્તેત્વા અનુપુબ્બેન અચ્ચન્તસુઞ્ઞતં નામ દસ્સેસ્સામી’’તિ. તસ્મા એવં દેસનં આરભિ. તત્થ પથવીસઞ્ઞન્તિ કસ્મા અરઞ્ઞસઞ્ઞં પહાય પથવીસઞ્ઞં મનસિ કરોતિ? અરઞ્ઞસઞ્ઞાય વિસેસાનધિગમનતો. યથા હિ પુરિસસ્સ રમણીયં ખેત્તટ્ઠાનં દિસ્વા – ‘‘ઇધ વુત્તા સાલિઆદયો સુટ્ઠુ સમ્પજ્જિસ્સન્તિ, મહાલાભં લભિસ્સામી’’તિ સત્તક્ખત્તુમ્પિ ખેત્તટ્ઠાનં ઓલોકેન્તસ્સ સાલિઆદયો ન સમ્પજ્જન્તેવ, સચે પન તં ઠાનં વિહતખાણુકકણ્ટકં કત્વા કસિત્વા વપતિ, એવં સન્તે સમ્પજ્જન્તિ, એવમેવ – ‘‘ઇદં અરઞ્ઞં, અયં રુક્ખો, અયં પબ્બતો, અયં નીલોભાસો વનસણ્ડો’’તિ સચેપિ સત્તક્ખત્તું અરઞ્ઞસઞ્ઞં મનસિ કરોતિ, નેવૂપચારં ન સમાધિં પાપુણાતિ, પથવીસઞ્ઞાય પનસ્સ ધુવસેવનં કમ્મટ્ઠાનં પથવીકસિણં પરિકમ્મં કત્વા ઝાનાનિ નિબ્બત્તેત્વા ઝાનપદટ્ઠાનમ્પિ વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા સક્કા અરહત્તં પાપુણિતું. તસ્મા અરઞ્ઞસઞ્ઞં પહાય પથવીસઞ્ઞં મનસિ કરોતિ. પટિચ્ચાતિ પટિચ્ચ સમ્ભૂતં.

ઇદાનિ યસ્મિં પથવીકસિણે સો પથવીસઞ્ઞી હોતિ, તસ્સ ઓપમ્મદસ્સનત્થં સેય્યથાપીતિઆદિમાહ. તત્થ ઉસભસ્સ એતન્તિ આસભં. અઞ્ઞેસં પન ગુન્નં ગણ્ડાપિ હોન્તિ પહારાપિ. તેસઞ્હિ ચમ્મં પસારિયમાનં નિબ્બલિકં ન હોતિ, ઉસભસ્સ લક્ખણસમ્પન્નતાય તે દોસા નત્થિ. તસ્મા તસ્સ ચમ્મં ગહિતં. સઙ્કુસતેનાતિ ખિલસતેન. સુવિહતન્તિ પસારેત્વા સુટ્ઠુ વિહતં. ઊનકસતસઙ્કુવિહતઞ્હિ નિબ્બલિકં ન હોતિ, સઙ્કુસતેન વિહતં ભેરિતલં વિય નિબ્બલિકં હોતિ. તસ્મા એવમાહ. ઉક્કૂલવિક્કૂલન્તિ ઉચ્ચનીચં થલટ્ઠાનં નિન્નટ્ઠાનં. નદીવિદુગ્ગન્તિ નદિયો ચેવ દુગ્ગમટ્ઠાનઞ્ચ. પથવીસઞ્ઞં પટિચ્ચ મનસિ કરોતિ એકત્તન્તિ કસિણપથવિયંયેવ પટિચ્ચ સમ્ભૂતં એકં સઞ્ઞં મનસિ કરોતિ. દરથમત્તાતિ ઇતો પટ્ઠાય સબ્બવારેસુ પવત્તદરથવસેન દરથમત્તા વેદિતબ્બા.

૧૮૨. અનિમિત્તં ચેતોસમાધિન્તિ વિપસ્સનાચિત્તસમાધિં. સો હિ નિચ્ચનિમિત્તાદિવિરહિતો અનિમિત્તોતિ વુચ્ચતિ. ઇમમેવ કાયન્તિ વિપસ્સનાય વત્થું દસ્સેતિ. તત્થ ઇમમેવાતિ ઇમં એવ ચતુમહાભૂતિકં. સળાયતનિકન્તિ સળાયતનપટિસંયુત્તં. જીવિતપચ્ચયાતિ યાવ જીવિતિન્દ્રિયાનં પવત્તિ, તાવ જીવિતપચ્ચયા પવત્તદરથમત્તા અત્થીતિ વુત્તં હોતિ.

૧૮૩. પુન અનિમિત્તન્તિ વિપસ્સનાય પટિવિપસ્સનં દસ્સેતું વુત્તં. કામાસવં પટિચ્ચાતિ કામાસવં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જનપવત્તદરથા ઇધ ન સન્તિ, અરિયમગ્ગે ચેવ અરિયફલે ચ નત્થીતિ વુત્તં હોતિ. ઇમમેવ કાયન્તિ ઇમં ઉપાદિસેસદરથદસ્સનત્થં વુત્તં. ઇતિ મનુસ્સસઞ્ઞાય ગામસઞ્ઞં નિવત્તેત્વા…પે… મગ્ગેન વિપસ્સનં નિવત્તેત્વા અનુપુબ્બેન અચ્ચન્તસુઞ્ઞતા નામ દસ્સિતા હોતિ.

૧૮૪. પરિસુદ્ધન્તિ નિરુપક્કિલેસં. અનુત્તરન્તિ ઉત્તરવિરહિતં સબ્બસેટ્ઠં. સુઞ્ઞતન્તિ સુઞ્ઞતફલસમાપત્તિં. તસ્માતિ યસ્મા અતીતેપિ, બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધબુદ્ધસાવકસઙ્ખાતા સમણબ્રાહ્મણા. અનાગતેપિ, એતરહિપિ બુદ્ધબુદ્ધસાવકસઙ્ખાતા સમણબ્રાહ્મણા ઇમંયેવ પરિસુદ્ધં પરમં અનુત્તરં સુઞ્ઞતં ઉપસમ્પજ્જ વિહરિંસુ વિહરિસ્સન્તિ વિહરન્તિ ચ, તસ્મા. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

ચૂળસુઞ્ઞતસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. મહાસુઞ્ઞતસુત્તવણ્ણના

૧૮૫. એવં મે સુતન્તિ મહાસુઞ્ઞતસુત્તં. તત્થ કાળખેમકસ્સાતિ છવિવણ્ણેન સો કાળો, ખેમકોતિ પનસ્સ નામં. વિહારોતિ તસ્મિંયેવ નિગ્રોધારામે એકસ્મિં પદેસે પાકારેન પરિક્ખિપિત્વા દ્વારકોટ્ઠકં માપેત્વા હંસવટ્ટકાદિસેનાસનાનિ ચેવ મણ્ડલમાળભોજનસાલાદીનિ ચ પતિટ્ઠપેત્વા કતો વિહારો. સમ્બહુલાનિ સેનાસનાનીતિ મઞ્ચો પીઠં ભિસિબિમ્બોહનં તટ્ટિકા ચમ્મખણ્ડો તિણસન્થારો પણ્ણસન્થારો પલાલસન્થારોતિઆદીનિ પઞ્ઞત્તાનિ હોન્તિ, મઞ્ચેન મઞ્ચં…પે… પલાલસન્થારેનેવ પલાલસન્થારં આહચ્ચ ઠપિતાનિ, ગણભિક્ખૂનં વસનટ્ઠાનસદિસં અહોસિ.

સમ્બહુલા નુ ખોતિ ભગવતો બોધિપલ્લઙ્કેયેવ સબ્બકિલેસાનં સમુગ્ઘાટિતત્તા સંસયો નામ નત્થિ, વિતક્કપુબ્બભાગા પુચ્છા, વિતક્કપુબ્બભાગે ચાયં નુકારો નિપાતમત્તો. પાટિમત્થકં ગચ્છન્તે અવિનિચ્છિતો નામ ન હોતિ. ઇતો કિર પુબ્બે ભગવતા દસ દ્વાદસ ભિક્ખૂ એકટ્ઠાને વસન્તા ન દિટ્ઠપુબ્બા.

અથસ્સ એતદહોસિ – ગણવાસો નામાયં વટ્ટે આચિણ્ણસમાચિણ્ણો નદીઓતિણ્ણઉદકસદિસો, નિરયતિરચ્છાનયોનિપેત્તિવિસયાસુરકાયેસુપિ, મનુસ્સલોક-દેવલોકબ્રહ્મલોકેસુપિ ગણવાસોવ આચિણ્ણો. દસયોજનસહસ્સો હિ નિરયો તિપુચુણ્ણભરિતા નાળિ વિય સત્તેહિ નિરન્તરો, પઞ્ચવિધબન્ધનકમ્મકારણકરણટ્ઠાને સત્તાનં પમાણં વા પરિચ્છેદો વા નત્થિ, તથા વાસીહિ તચ્છનાદિઠાનેસુ, ઇતિ ગણભૂતાવ પચ્ચન્તિ. તિરચ્છાનયોનિયં એકસ્મિં વમ્મિકે ઉપસિકાનં પમાણં વા પરિચ્છેદો વા નત્થિ, તથા એકેકબિલાદીસુપિ કિપિલ્લિકાદીનં. તિરચ્છાનયોનિયમ્પિ ગણવાસોવ. પેતનગરાનિ ચ ગાવુતિકાનિ અડ્ઢયોજનિકાનિપિ પેતભરિતાનિ હોન્તિ. એવં પેત્તિવિસયેપિ ગણવાસોવ. અસુરભવનં દસયોજનસહસ્સં કણ્ણે પક્ખિત્તસૂચિયા કણ્ણબિલં વિય હોતિ. ઇતિ અસુરકાયેપિ ગણવાસોવ. મનુસ્સલોકે સાવત્થિયં સત્તપણ્ણાસ કુલસતસહસ્સાનિ, રાજગહે અન્તો ચ બહિ ચ અટ્ઠારસ મનુસ્સકોટિયો વસિંસુ. એવં અઞ્ઞેસુપિ ઠાનેસૂતિ મનુસ્સલોકેપિ ગણવાસોવ. ભુમ્મદેવતા આદિં કત્વા દેવલોકબ્રહ્મલોકેસુપિ ગણવાસોવ. એકેકસ્સ હિ દેવપુત્તસ્સ અડ્ઢતિયા નાટકકોટિયો હોન્તિ, નવપિ કોટિયો હોન્તિ, એકટ્ઠાને દસસહસ્સાપિ બ્રહ્માનો વસન્તિ.

તતો ચિન્તેસિ – ‘‘મયા સતસહસ્સકપ્પાધિકાનિ ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ ગણવાસવિદ્ધંસનત્થં દસ પારમિયો પૂરિતા, ઇમે ચ ભિક્ખૂ ઇતો પટ્ઠાયેવ ગણં બન્ધિત્વા ગણાભિરતા જાતા અનનુચ્છવિકં કરોન્તી’’તિ. સો ધમ્મસંવેગં ઉપ્પાદેત્વા પુન ચિન્તેસિ – ‘‘સચે ‘એકટ્ઠાને દ્વીહિ ભિક્ખૂહિ ન વસિતબ્બ’ન્તિ સક્કા ભવેય્ય સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેતું, સિક્ખાપદં પઞ્ઞાપેય્યં, ન ખો પનેતં સક્કા. હન્દાહં મહાસુઞ્ઞતાપટિપત્તિં નામ સુત્તન્તં દેસેમિ, યં સિક્ખાકામાનં કુલપુત્તાનં સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિ વિય નગરદ્વારે નિક્ખિત્તસબ્બકાયિકઆદાસો વિય ચ ભવિસ્સતિ. તતો યથા નામેકસ્મિં આદાસે ખત્તિયાદયો અત્તનો વજ્જં દિસ્વા તં પહાય અનવજ્જા હોન્તિ, એવમેવં મયિ પરિનિબ્બુતેપિ પઞ્ચવસ્સસહસ્સાનિ ઇમં સુત્તં આવજ્જિત્વા ગણં વિનોદેત્વા એકીભાવાભિરતા કુલપુત્તા વટ્ટદુક્ખસ્સ અન્તં કરિસ્સન્તી’’તિ. ભગવતો ચ મનોરથં પૂરેન્તા વિય ઇમં સુત્તં આવજ્જિત્વા ગણં વિનોદેત્વા વટ્ટદુક્ખં ખેપેત્વા પરિનિબ્બુતા કુલપુત્તા ગણનપથં વીતિવત્તા. વાલિકપિટ્ઠિવિહારેપિ હિ આભિધમ્મિકઅભયત્થેરો નામ વસ્સૂપનાયિકસમયે સમ્બહુલેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં ઇમં સુત્તં સઞ્ઝાયિત્વા ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો એવં કારેતિ, મયં કિં કરોમા’’તિ આહ. તે સબ્બેપિ અન્તોવસ્સે ગણં વિનોદેત્વા એકીભાવાભિરતા અરહત્તં પાપુણિંસુ. ગણભેદનં નામ ઇદં સુત્તન્તિ.

૧૮૬. ઘટાયાતિ એવંનામકસ્સ સક્કસ્સ. વિહારેતિ અયમ્પિ વિહારો નિગ્રોધારામસ્સેવ એકદેસે કાળખેમકસ્સ વિહારો વિય કતોતિ વેદિતબ્બો. ચીવરકમ્મન્તિ જિણ્ણમલિનાનં અગ્ગળટ્ઠાનુપ્પાદનધોવનાદીહિ કતપરિભણ્ડમ્પિ, ચીવરત્થાય ઉપ્પન્નવત્થાનં વિચારણસિબ્બનાદીહિ અકતં સંવિધાનમ્પિ વટ્ટતિ, ઇધ પન અકતં સંવિધાનં અધિપ્પેતં. મનુસ્સા હિ આનન્દત્થેરસ્સ ચીવરસાટકે અદંસુ. તસ્મા થેરો સમ્બહુલે ભિક્ખૂ ગહેત્વા તત્થ ચીવરકમ્મં અકાસિ. તેપિ ભિક્ખૂ પાતોવ સૂચિપાસકસ્સ પઞ્ઞાયનકાલતો પટ્ઠાય નિસિન્ના અપઞ્ઞાયનકાલે ઉટ્ઠહન્તિ. સૂચિકમ્મે નિટ્ઠિતેયેવ સેનાસનાનિ સંવિદહિસ્સામાતિ ન સંવિદહિંસુ. ચીવરકારસમયો નોતિ થેરો કિર ચિન્તેસિ – ‘‘અદ્ધા એતેહિ ભિક્ખૂહિ ન પટિસામિતાનિ સેનાસનાનિ, ભગવતા ચ દિટ્ઠાનિ ભવિસ્સન્તિ. ઇતિ અનત્તમનો સત્થા સુટ્ઠુ નિગ્ગહેતુકામો, ઇમેસં ભિક્ખૂનં ઉપત્થમ્ભો ભવિસ્સામી’’તિ; તસ્મા એવમાહ. અયં પનેત્થ અધિપ્પાયો – ‘‘ન, ભન્તે, ઇમે ભિક્ખૂ કમ્મારામા એવ, ચીવરકિચ્ચવસેન પન એવં વસન્તી’’તિ.

ન ખો, આનન્દાતિ, આનન્દ, કમ્મસમયો વા હોતુ અકમ્મસમયો વા, ચીવરકારસમયો વા હોતુ અચીવરકારસમયો વા, અથ ખો સઙ્ગણિકારામો ભિક્ખુ ન સોભતિયેવ. મા ત્વં અનુપત્થમ્ભટ્ઠાને ઉપત્થમ્ભો અહોસીતિ. તત્થ સઙ્ગણિકાતિ સકપરિસસમોધાનં. ગણોતિ નાનાજનસમોધાનં. ઇતિ સઙ્ગણિકારામો વા હોતુ ગણારામો વા, સબ્બથાપિ ગણબાહુલ્લાભિરતો ગણબન્ધનબદ્ધો ભિક્ખુ ન સોભતિ. પચ્છાભત્તે પન દિવાટ્ઠાનં સમ્મજ્જિત્વા સુધોતહત્થપાદો મૂલકમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા એકારામતમનુયુત્તો ભિક્ખુ બુદ્ધસાસને સોભતિ. નેક્ખમ્મસુખન્તિ કામતો નિક્ખન્તસ્સ સુખં. પવિવેકસુખમ્પિ કામપવિવેકસુખમેવ. રાગાદીનં પન વૂપસમત્થાય સંવત્તતીતિ ઉપસમસુખં. મગ્ગસમ્બોધત્થાય સંવત્તતીતિ સમ્બોધિસુખં. નિકામલાભીતિ કામલાભી ઇચ્છિતલાભી. અકિચ્છલાભીતિ અદુક્ખલાભી. અકસિરલાભીતિ વિપુલલાભી.

સામાયિકન્તિ અપ્પિતપ્પિતસમયે કિલેસેહિ વિમુત્તં. કન્તન્તિ મનાપં. ચેતોવિમુત્તિન્તિ રૂપારૂપાવચરચિત્તવિમુત્તિં. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘ચત્તારિ ચ ઝાનાનિ ચતસ્સો ચ અરૂપસમાપત્તિયો, અયં સામાયિકો વિમોક્ખો’’તિ (પટિ. મ. ૧.૨૧૩). અસામાયિકન્તિ ન સમયવસેન કિલેસેહિ વિમુત્તં, અથ ખો અચ્ચન્તવિમુત્તં લોકુત્તરં વુત્તં. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘ચત્તારો ચ અરિયમગ્ગા ચત્તારિ ચ સામઞ્ઞફલાનિ, અયં અસામાયિકો વિમોક્ખો’’તિ. અકુપ્પન્તિ કિલેસેહિ અકોપેતબ્બં.

એત્તાવતા કિં કથિતં હોતિ? સઙ્ગણિકારામો ભિક્ખુ ગણબન્ધનબદ્ધો નેવ લોકિયગુણં, ન ચ લોકુત્તરગુણં નિબ્બત્તેતું સક્કોતિ, ગણં વિનોદેત્વા પન એકાભિરતો સક્કોતિ. તથા હિ વિપસ્સી બોધિસત્તો ચતુરાસીતિયા પબ્બજિતસહસ્સેહિ પરિવુતો સત્ત વસ્સાનિ વિચરન્તો સબ્બઞ્ઞુગુણં નિબ્બત્તેતું નાસક્ખિ, ગણં વિનોદેત્વા સત્તદિવસે એકીભાવાભિરતો બોધિમણ્ડં આરુય્હ સબ્બઞ્ઞુગુણં નિબ્બત્તેસિ. અમ્હાકં બોધિસત્તો પઞ્ચવગ્ગિયેહિ સદ્ધિં છબ્બસ્સાનિ વિચરન્તો સબ્બઞ્ઞુગુણં નિબ્બત્તેતું નાસક્ખિ, તેસુ પક્કન્તેસુ એકીભાવાભિરતો બોધિમણ્ડં આરુય્હ સબ્બઞ્ઞુગુણં નિબ્બત્તેસિ.

એવં સઙ્ગણિકારામસ્સ ગુણાધિગમાભાવં દસ્સેત્વા ઇદાનિ દોસુપ્પત્તિં દસ્સેન્તો નાહં આનન્દાતિઆદિમાહ. તત્થ રૂપન્તિ સરીરં. યત્થ રત્તસ્સાતિ યસ્મિં રૂપે રાગવસેન રત્તસ્સ. ન ઉપ્પજ્જેય્યુન્તિ યસ્મિં રૂપે રત્તસ્સ ન ઉપ્પજ્જેય્યું, તં રૂપં ન સમનુપસ્સામિ, અથ ખો સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનાનં દસબલસાવકત્તુપગમનસઙ્ખાતેન અઞ્ઞથાભાવેન સઞ્ચયસ્સ વિય, ઉપાલિગહપતિનો અઞ્ઞથાભાવેન નાટપુત્તસ્સ વિય, પિયજાતિકસુત્તે સેટ્ઠિઆદીનં વિય ચ ઉપ્પજ્જન્તિયેવ.

૧૮૭. અયં ખો પનાનન્દાતિ કો અનુસન્ધિ? સચે હિ કોચિ દુબ્બુદ્ધી નવપબ્બજિતો વદેય્ય – ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો ખેત્તં પવિટ્ઠા ગાવિયો વિય અમ્હેયેવ ગણતો નીહરતિ, એકીભાવે નિયોજેતિ, સયં પન રાજરાજમહામત્તાદીહિ પરિવુતો વિહરતી’’તિ, તસ્સ વચનોકાસુપચ્છેદનત્થં – ‘‘ચક્કવાળપરિયન્તાય પરિસાય મજ્ઝે નિસિન્નોપિ તથાગતો એકકોવા’’તિ દસ્સેતું ઇમં દેસનં આરભિ. તત્થ સબ્બનિમિત્તાનન્તિ રૂપાદીનં સઙ્ખનિમિત્તાનં. અજ્ઝત્તન્તિ વિસયજ્ઝત્તં. સુઞ્ઞતન્તિ સુઞ્ઞતફલસમાપત્તિં. તત્ર ચેતિ ઉપયોગત્થે ભુમ્મં, તં ચેતિ વુત્તં હોતિ. પુન તત્રાતિ તસ્મિં પરિસમજ્ઝે ઠિતો. વિવેકનિન્નેનાતિ નિબ્બાનનિન્નેન. બ્યન્તીભૂતેનાતિ આસવટ્ઠાનીયધમ્મેહિ વિગતન્તેન નિસ્સટેન વિસંયુત્તેન. ઉય્યોજનિકપટિસંયુત્તન્તિ ગચ્છથ તુમ્હેતિ એવં ઉય્યોજનિકેન વચનેન પટિસંયુત્તં.

કાય પન વેલાય ભગવા એવં કથેતિ? પચ્છાભત્તકિચ્ચવેલાય, વા પુરિમયામકિચ્ચવેલાય વા. ભગવા હિ પચ્છાભત્તે ગન્ધકુટિયં સીહસેય્યં કપ્પેત્વા વુટ્ઠાય ફલસમાપત્તિં અપ્પેત્વા નિસીદતિ. તસ્મિં સમયે ધમ્મસ્સવનત્થાય પરિસા સન્નિપતન્તિ. અથ ભગવા કાલં વિદિત્વા ગન્ધકુટિતો નિક્ખમિત્વા બુદ્ધાસનવરગતો ધમ્મં દેસેત્વા ભેસજ્જતેલપાકં ગણ્હન્તો વિય કાલં અનતિક્કમિત્વા વિવેકનિન્નેન ચિત્તેન પરિસં ઉય્યોજેતિ. પુરિમયામેપિ ‘‘અભિક્કન્તા ખો વાસેટ્ઠા રત્તિ, યસ્સ દાનિ કાલં મઞ્ઞથા’’તિ (દી. નિ. ૩.૨૯૯) એવં ઉય્યોજેતિ. બુદ્ધાનઞ્હિ બોધિપત્તિતો પટ્ઠાય દ્વે પઞ્ચવિઞ્ઞાણાનિપિ નિબ્બાનનિન્નાનેવ. તસ્માતિહાનન્દાતિ યસ્મા સુઞ્ઞતાવિહારો સન્તો પણીતો, તસ્મા.

૧૮૮. અજ્ઝત્તમેવાતિ ગોચરજ્ઝત્તમેવ. અજ્ઝત્તં સુઞ્ઞતન્તિ ઇધ નિયકજ્ઝત્તં, અત્તનો પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ નિસ્સિતન્તિ અત્થો. સમ્પજાનો હોતીતિ કમ્મટ્ઠાનસ્સ અસમ્પજ્જનભાવજાનનેન સમ્પજાનો. બહિદ્ધાતિ પરસ્સ પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ. અજ્ઝત્તબહિદ્ધાતિ કાલેન અજ્ઝત્તં કાલેન બહિદ્ધા. આનેઞ્જન્તિ ઉભતોભાગવિમુત્તો ભવિસ્સામાતિ આનેઞ્જં અરૂપસમાપત્તિં મનસિ કરોતિ.

તસ્મિંયેવ પુરિમસ્મિન્તિ પાદકજ્ઝાનં સન્ધાય વુત્તં. અપગુણપાદકજ્ઝાનતો વુટ્ઠિતસ્સ હિ અજ્ઝત્તં સુઞ્ઞતં મનસિકરોતો તત્થ ચિત્તં ન પક્ખન્દતિ. તતો ‘‘પરસ્સ સન્તાને નુ ખો કથ’’ન્તિ બહિદ્ધા મનસિ કરોતિ, તત્થપિ ન પક્ખન્દતિ. તતો – ‘‘કાલેન અત્તનો સન્તાને, કાલેન પરસ્સ સન્તાને નુ ખો કથ’’ન્તિ અજ્ઝત્તબહિદ્ધા મનસિ કરોતિ, તત્થપિ ન પક્ખન્દતિ. તતો ઉભતોભાગવિમુત્તો હોતુકામો ‘‘અરૂપસમાપત્તિયં નુ ખો કથ’’ન્તિ આનેઞ્જં મનસિ કરોતિ, તત્થપિ ન પક્ખન્દતિ. ઇદાનિ – ‘‘ન મે ચિત્તં પક્ખન્દતીતિ વિસ્સટ્ઠવીરિયેન ઉપટ્ઠાકાદીનં પચ્છતો ન ચરિતબ્બં, પાદકજ્ઝાનમેવ પન સાધુકં પુનપ્પુનં મનસિકાતબ્બં. એવમસ્સ રુક્ખે છિન્દતો ફરસુમ્હિ અવહન્તે પુન નિસિતં કારેત્વા છિન્દન્તસ્સ છિજ્જેસુ ફરસુ વિય કમ્મટ્ઠાને મનસિકારો વહતી’’તિ દસ્સેતું તસ્મિંયેવાતિઆદિમાહ. ઇદાનિસ્સ એવં પટિપન્નસ્સ યં યં મનસિ કરોતિ, તત્થ તત્થ મનસિકારો સમ્પજ્જતીતિ દસ્સેન્તો પક્ખન્દતીતિ આહ.

૧૮૯. ઇમિના વિહારેનાતિ ઇમિના સમથવિપસ્સનાવિહારેન. ઇતિહ તત્થ સમ્પજાનોતિ ઇતિ ચઙ્કમન્તોપિ તસ્મિં કમ્મટ્ઠાને સમ્પજ્જમાને ‘‘સમ્પજ્જતિ મે કમ્મટ્ઠાન’’ન્તિ જાનનેન સમ્પજાનો હોતિ. સયતીતિ નિપજ્જતિ. એત્થ કઞ્ચિ કાલં ચઙ્કમિત્વા – ‘‘ઇદાનિ એત્તકં કાલં ચઙ્કમિતું સક્ખિસ્સામી’’તિ ઞત્વા ઇરિયાપથં અહાપેત્વા ઠાતબ્બં. એસ નયો સબ્બવારેસુ. ન કથેસ્સામીતિ, ઇતિહ તત્થાતિ એવં ન કથેસ્સામીતિ જાનનેન તત્થ સમ્પજાનકારી હોતિ.

પુન દુતિયવારે એવરૂપિં કથં કથેસ્સામીતિ જાનનેન સમ્પજાનકારી હોતિ, ઇમસ્સ ભિક્ખુનો સમથવિપસ્સના તરુણાવ, તાસં અનુરક્ખણત્થં –

‘‘આવાસો ગોચરો ભસ્સં, પુગ્ગલો અથ ભોજનં;

ઉતુ ઇરિયાપથો ચેવ, સપ્પાયો સેવિતબ્બકો’’તિ.

સત્ત સપ્પાયાનિ ઇચ્છિતબ્બાનિ. તેસં દસ્સનત્થમિદં વુત્તં. વિતક્કવારેસુ અવિતક્કનસ્સ ચ વિતક્કનસ્સ ચ જાનનેન સમ્પજાનતા વેદિતબ્બા.

૧૯૦. ઇતિ વિતક્કપહાનેન દ્વે મગ્ગે કથેત્વા ઇદાનિ તતિયમગ્ગસ્સ વિપસ્સનં આચિક્ખન્તો પઞ્ચ ખો ઇમે, આનન્દ, કામગુણાતિઆદિમાહ. આયતનેતિ તેસુયેવ કામગુણેસુ કિસ્મિઞ્ચિદેવ કિલેસુપ્પત્તિકારણે. સમુદાચારોતિ સમુદાચરણતો અપ્પહીનકિલેસો. એવં સન્તન્તિ એવં વિજ્જમાનમેવ. સમ્પજાનોતિ કમ્મટ્ઠાનસ્સ અસમ્પત્તિજાનનેન સમ્પજાનો. દુતિયવારે એવં સન્તમેતન્તિ એવં સન્તે એતં. સમ્પજાનોતિ કમ્મટ્ઠાનસમ્પત્તિજાનનેન સમ્પજાનો. અયઞ્હિ ‘‘પહીનો નુ ખો મે પઞ્ચસુ કામગુણેસુ છન્દરાગો નો’’તિ પચ્ચવેક્ખમાનો અપહીનભાવં ઞત્વા વીરિયં પગ્ગહેત્વા તં અનાગામિમગ્ગેન સમુગ્ઘાટેતિ, તતો મગ્ગાનન્તરં ફલં, ફલતો વુટ્ઠાય પચ્ચવેક્ખમાનો પહીનભાવં જાનાતિ, તસ્સ જાનનેન ‘‘સમ્પજાનો હોતી’’તિ વુત્તં.

૧૯૧. ઇદાનિ અરહત્તમગ્ગસ્સ વિપસ્સનં આચિક્ખન્તો પઞ્ચ ખો ઇમે, આનન્દ, ઉપાદાનક્ખન્ધાતિઆદિમાહ. તત્થ સો પહીયતીતિ રૂપે અસ્મીતિ માનો અસ્મીતિ છન્દો અસ્મીતિ અનુસયો પહીયતિ. તથા વેદનાદીસુ સમ્પજાનતા વુત્તનાયેનેવ વેદિતબ્બા.

ઇમે ખો તે, આનન્દ, ધમ્માતિ હેટ્ઠા કથિતે સમથવિપસ્સનામગ્ગફલધમ્મે સન્ધાયાહ. કુસલાયતિકાતિ કુસલતો આગતા. કુસલા હિ કુસલાપિ હોન્તિ કુસલાયતિકાપિ, સેય્યથિદં, પઠમજ્ઝાનં કુસલં, દુતિયજ્ઝાનં કુસલઞ્ચેવ કુસલાયતિકઞ્ચ…પે… આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં કુસલં, નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં કુસલઞ્ચેવ કુસલાયતિકઞ્ચ, નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં કુસલં, સોતાપત્તિમગ્ગો કુસલો ચેવ કુસલાયતિકો ચ…પે… અનાગામિમગ્ગો કુસલો, અરહત્તમગ્ગો કુસલો ચેવ કુસલાયતિકો ચ. તથા પઠમજ્ઝાનં કુસલં, તંસમ્પયુત્તકા ધમ્મા કુસલા ચેવ કુસલાયતિકા ચ…પે… અરહત્તમગ્ગો કુસલો, તંસમ્પયુત્તકા ધમ્મા કુસલા ચેવ કુસલાયતિકા ચ.

અરિયાતિ નિક્કિલેસા વિસુદ્ધા. લોકુત્તરાતિ લોકે ઉત્તરા વિસિટ્ઠા. અનવક્કન્તા પાપિમતાતિ પાપિમન્તેન મારેન અનોક્કન્તા. વિપસ્સનાપાદકા અટ્ઠ સમાપત્તિયો અપ્પેત્વા નિસિન્નસ્સ હિ ભિક્ખુનો ચિત્તં મારો ન પસ્સતિ, ‘‘ઇદં નામ આરમ્મણં નિસ્સાય સંવત્તતી’’તિ જાતિતું ન સક્કોતિ. તસ્મા ‘‘અનવક્કન્તા’’તિ વુત્તં.

તં કિં મઞ્ઞસીતિ ઇદં કસ્મા આહ? ગણેપિ એકો આનિસંસો અત્થિ, તં દસ્સેતું ઇદમાહ. અનુબન્ધિતુન્તિ અનુગચ્છિતું પરિચરિતું.

ન ખો, આનન્દાતિ એત્થ કિઞ્ચાપિ ભગવતા – ‘‘સુતાવુધો, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો અકુસલં પજહતિ, કુસલં ભાવેતિ, સાવજ્જં પજહતિ, અનવજ્જં ભાવેતિ, સુદ્ધં અત્તાનં પરિહરતી’’તિ (અ. નિ. ૭.૬૭) બહુસ્સુતો પઞ્ચાવુધસમ્પન્નો યોધો વિય કતો. યસ્મા પન સો સુતપરિયત્તિં ઉગ્ગહેત્વાપિ તદનુચ્છવિકં અનુલોમપટિપદં ન પટિપજ્જતિ, ન તસ્સ તં આવુધં હોતિ. યો પટિપજ્જતિ, તસ્સેવ હોતિ. તસ્મા એતદત્થં અનુબન્ધિતું નારહતીતિ દસ્સેન્તો ન ખો, આનન્દાતિ આહ.

ઇદાનિ યદત્થં અનુબન્ધિતબ્બો, તં દસ્સેતું યા ચ ખોતિઆદિમાહ. ઇતિ ઇમસ્મિં સુત્તે તીસુ ઠાનેસુ દસ કથાવત્થૂનિ આગતાનિ. ‘‘ઇતિ એવરૂપં કથં કથેસ્સામી’’તિ સપ્પાયાસપ્પાયવસેન આગતાનિ, ‘‘યદિદં સુત્તં ગેય્ય’’ન્તિ એત્થ સુતપરિયત્તિવસેન આગતાનિ, ઇમસ્મિં ઠાને પરિપૂરણવસેન આગતાનિ. તસ્મા ઇમસ્મિં સુત્તે દસ કથાવત્થૂનિ કથેન્તેન ઇમસ્મિં ઠાને ઠત્વા કથેતબ્બાનિ.

ઇદાનિ યસ્મા એકચ્ચસ્સ એકકસ્સ વિહરતોપિ અત્થો ન સમ્પજ્જતિ, તસ્મા તં સન્ધાય એકીભાવે આદીનવં દસ્સેન્તો એવં સન્તે ખો, આનન્દાતિઆદિમાહ. તત્થ એવં સન્તેતિ એવં એકીભાવે સન્તે.

૧૯૩. સત્થાતિ બાહિરકો તિત્થકરસત્થા. અન્વાવત્તન્તીતિ અનુઆવત્તન્તિ ઉપસઙ્કમન્તિ. મુચ્છં કામયતીતિ મુચ્છનતણ્હં પત્થેતિ, પવત્તેતીતિ અત્થો. આચરિયૂપદ્દવેનાતિ અબ્ભન્તરે ઉપ્પન્નેન કિલેસૂપદ્દવેન આચરિયસ્સુપદ્દવો. સેસુપદ્દવેસુપિ એસેવ નયો. અવધિંસુ નન્તિ મારયિંસુ નં. એતેન હિ ગુણમરણં કથિતં.

વિનિપાતાયાતિ સુટ્ઠુ નિપતનાય. કસ્મા પન બ્રહ્મચારુપદ્દવોવ – ‘‘દુક્ખવિપાકતરો ચ કટુકવિપાકતરો ચ વિનિપાતાય ચ સંવત્તતી’’તિ વુત્તોતિ. બાહિરપબ્બજ્જા હિ અપ્પલાભા, તત્થ મહન્તો નિબ્બત્તેતબ્બગુણો નત્થિ, અટ્ઠસમાપત્તિપઞ્ચાભિઞ્ઞામત્તકમેવ હોતિ. ઇતિ યથા ગદ્રભપિટ્ઠિતો પતિતસ્સ મહન્તં દુક્ખં ન હોતિ, સરીરસ્સ પંસુમક્ખનમત્તમેવ હોતિ, એવં બાહિરસમયે લોકિયગુણમત્તતોવ પરિહાયતિ, તેન પુરિમં ઉપદ્દવદ્વયં ન એવં વુત્તં. સાસને પન પબ્બજ્જા મહાલાભા, તત્થ ચત્તારો મગ્ગા ચત્તારિ ફલાનિ નિબ્બાનન્તિ મહન્તા અધિગન્તબ્બગુણા. ઇતિ યથા ઉભતો સુજાતો ખત્તિયકુમારો હત્થિક્ખન્ધવરગતો નગરં અનુસઞ્ચરન્તો હત્થિક્ખન્ધતો પતિતો મહાદુક્ખં નિગચ્છતિ, એવં સાસનતો પરિહાયમાનો નવહિ લોકુત્તરગુણેહિ પરિહાયતિ. તેનાયં બ્રહ્મચારુપદ્દવો એવં વુત્તો.

૧૯૬. તસ્માતિ યસ્મા સેસુપદ્દવેહિ બ્રહ્મચારુપદ્દવો દુક્ખવિપાકતરો, યસ્મા વા સપત્તપટિપત્તિં વીતિક્કમન્તો દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તતિ, મિત્તપટિપત્તિ હિતાય, તસ્મા. એવં ઉપરિમેનપિ હેટ્ઠિમેનપિ અત્થેન યોજેતબ્બં. મિત્તવતાયાતિ મિત્તપટિપત્તિયા. સપત્તવતાયાતિ વેરપટિપત્તિયા.

વોક્કમ્મ ચ સત્થુસાસનાતિ દુક્કટદુબ્ભાસિતમત્તમ્પિ હિ સઞ્ચિચ્ચ વીતિક્કમન્તો વોક્કમ્મ વત્તતિ નામ. તદેવ અવીતિક્કમન્તો ન વોક્કમ્મ વત્તતિ નામ.

ન વો અહં, આનન્દ, તથા પરક્કમિસ્સામીતિ અહં તુમ્હેસુ તથા ન પટિપજ્જિસ્સામિ. આમકેતિ અપક્કે. આમકમત્તેતિ આમકે નાતિસુક્ખે ભાજને. કુમ્ભકારો હિ આમકં નાતિસુક્ખં અપક્કં ઉભોહિ હત્થેહિ સણ્હિકં ગણ્હાતિ ‘‘મા ભિજ્જતૂ’’તિ. ઇતિ યથા કુમ્ભકારો તત્થ પટિપજ્જતિ, નાહં તુમ્હેસુ તથા પટિપજ્જિસ્સામિ. નિગ્ગય્હ નિગ્ગય્હાતિ સકિં ઓવદિત્વા તુણ્હી ન ભવિસ્સામિ, નિગ્ગણ્હિત્વા નિગ્ગણ્હિત્વા પુનપ્પુનં ઓવદિસ્સામિ અનુસાસિસ્સામિ. પવય્હ પવય્હાતિ દોસે પવાહેત્વા પવાહેત્વા. યથા પક્કભાજનેસુ કુમ્ભકારો ભિન્નછિન્નજજ્જરાનિ પવાહેત્વા એકતો કત્વા સુપક્કાનેવ આકોટેત્વા આકોટેત્વા ગણ્હાતિ, એવમેવ અહમ્પિ પવાહેત્વા પવાહેત્વા પુનપ્પુનં ઓવદિસ્સામિ અનુસાસિસ્સામિ. યો સારો સો ઠસ્સતીતિ એવં વો મયા ઓવદિયમાનાનં યો મગ્ગફલસારો, સો ઠસ્સતિ. અપિચ લોકિયગુણાપિ ઇધ સારોત્વેવ અધિપ્પેતા. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

મહાસુઞ્ઞતસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. અચ્છરિયઅબ્ભુતસુત્તવણ્ણના

૧૯૭. એવં મે સુતન્તિ અચ્છરિયઅબ્ભુતસુત્તં. તત્થ યત્ર હિ નામાતિ અચ્છરિયત્થે નિપાતો. યો નામ તથાગતોતિ અત્થો. છિન્નપપઞ્ચેતિ એત્થ પપઞ્ચા નામ તણ્હા માનો દિટ્ઠીતિ ઇમે તયો કિલેસા. છિન્નવટુમેતિ એત્થ વટુમન્તિ કુસલાકુસલકમ્મવટ્ટં વુચ્ચતિ. પરિયાદિન્નવટ્ટેતિ તસ્સેવ વેવચનં. સબ્બદુક્ખવીતિવત્તેતિ સબ્બં વિપાકવટ્ટસઙ્ખાતં દુક્ખં વીતિવત્તે. અનુસ્સરિસ્સતીતિ ઇદં યત્રાતિ નિપાતવસેન અનાગતવચનં, અત્થો પનેત્થ અતીતવસેન વેદિતબ્બો. ભગવા હિ તે બુદ્ધે અનુસ્સરિ, ન ઇદાનિ અનુસ્સરિસ્સતિ. એવંજચ્ચાતિ વિપસ્સીઆદયો ખત્તિયજચ્ચા, કકુસન્ધાદયો બ્રાહ્મણજચ્ચાતિ. એવંગોત્તાતિ વિપસ્સીઆદયો કોણ્ડઞ્ઞગોત્તા, કકુસન્ધાદયો કસ્સપગોત્તાતિ. એવંસીલાતિ લોકિયલોકુત્તરસીલેન એવંસીલા. એવંધમ્માતિ એત્થ સમાધિપક્ખા ધમ્મા અધિપ્પેતા. લોકિયલોકુત્તરેન સમાધિના એવંસમાધિનોતિ અત્થો. એવંપઞ્ઞાતિ લોકિયલોકુત્તરપઞ્ઞાય એવંપઞ્ઞા. એવંવિહારીતિ એત્થ પન હેટ્ઠા સમાધિપક્ખાનં ધમ્માનં ગહિતત્તા વિહારો ગહિતોવ, પુન કસ્મા ગહિતમેવ ગણ્હાતીતિ ચે, ન ઇદં ગહિતમેવ. ઇદઞ્હિ નિરોધસમાપત્તિદીપનત્થં, તસ્મા એવંનિરોધસમાપત્તિવિહારીતિ અયમેત્થ અત્થો.

એવંવિમુત્તાતિ એત્થ વિક્ખમ્ભનવિમુત્તિ તદઙ્ગવિમુત્તિ સમુચ્છેદવિમુત્તિ પટિપ્પસ્સદ્ધિવિમુત્તિ નિસ્સરણવિમુત્તીતિ પઞ્ચવિધા વિમુત્તિયો. તત્થ અટ્ઠ સમાપત્તિયો સયં વિક્ખમ્ભિતેહિ નીવરણાદીહિ વિમુત્તત્તા વિક્ખમ્ભનવિમુત્તીતિ સઙ્ખં ગચ્છન્તિ. અનિચ્ચાનુપસ્સનાદિકા સત્ત અનુપસ્સના સયં તસ્સ તસ્સ પચ્ચનીકઙ્ગવસેન પરિચત્તાહિ નિચ્ચસઞ્ઞાદીહિ વિમુત્તત્તા તદઙ્ગવિમુત્તીતિ સઙ્ખં ગચ્છન્તિ. ચત્તારો અરિયમગ્ગા સયં સમુચ્છિન્નેહિ કિલેસેહિ વિમુત્તત્તા સમુચ્છેદવિમુત્તીતિ સઙ્ખં ગચ્છન્તિ. ચત્તારિ સામઞ્ઞફલાનિ મગ્ગાનુભાવેન કિલેસાનં પટિપ્પસ્સદ્ધન્તે ઉપ્પન્નત્તા પટિપ્પસ્સદ્ધિવિમુત્તીતિ સઙ્ખં ગચ્છન્તિ. નિબ્બાનં સબ્બકિલેસેહિ નિસ્સટત્તા અપગતત્તા દૂરે ઠિતત્તા નિસ્સરણવિમુત્તીતિ સઙ્ખં ગતં. ઇતિ ઇમાસં પઞ્ચન્નં વિમુત્તીનં વસેન એવંવિમુત્તાતિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

૧૯૯. તસ્માતિહાતિ યસ્મા ત્વં ‘‘તથાગતા અચ્છરિયા’’તિ વદસિ, તસ્મા તં ભિય્યોસો મત્તાય પટિભન્તુ તથાગતસ્સ અચ્છરિયા અબ્ભુતધમ્માતિ. સતો સમ્પજાનોતિ એત્થ દ્વેસમ્પજઞ્ઞાનિ મનુસ્સલોકે દેવલોકે ચ. તત્થ વેસ્સન્તરજાતકે બ્રાહ્મણસ્સ દ્વે પુત્તે દત્વા પુનદિવસે સક્કસ્સ દેવિં દત્વા સક્કેન પસીદિત્વા દિન્ને અટ્ઠ વરે ગણ્હન્તો –

‘‘ઇતો વિમુચ્ચમાનાહં, સગ્ગગામી વિસેસગૂ;

અનિવત્તી તતો અસ્સં, અટ્ઠમેતં વરં વરે’’તિ. (જા. ૨.૨૨.૨૩૦૦) –

એવં તુસિતભવને મે પટિસન્ધિ હોતૂતિ વરં અગ્ગહેસિ, તતો પટ્ઠાય તુસિતભવને ઉપ્પજ્જિસ્સામીતિ જાનાતિ, ઇદં મનુસ્સલોકે સમ્પજઞ્ઞં. વેસ્સન્તરત્તભાવતો પન ચુતો પુન તુસિતભવને નિબ્બત્તિત્વા નિબ્બત્તોસ્મીતિ અઞ્ઞાસિ, ઇદં દેવલોકે સમ્પજઞ્ઞં.

કિં પન સેસદેવતા ન જાનન્તીતિ? નો ન જાનન્તિ. તા પન ઉય્યાનવિમાનકપ્પરુક્ખે ઓલોકેત્વા દેવનાટકેહિ તૂરિયસદ્દેન પબોધિતા ‘‘મારિસ અયં દેવલોકો તુમ્હે ઇધ નિબ્બત્તા’’તિ સારિતા જાનન્તિ. બોધિસત્તો પઠમજવનવારે ન જાનાતિ, દુતિયજવનતો પટ્ઠાય જાનાતિ. ઇચ્ચસ્સ અઞ્ઞેહિ અસાધારણજાનનં હોતિ.

અટ્ઠાસીતિ એત્થ કિઞ્ચાપિ અઞ્ઞેપિ દેવા તત્થ ઠિતા ઠિતમ્હાતિ જાનન્તિ, તે પન છસુ દ્વારેસુ બલવતા ઇટ્ઠારમ્મણેન અભિભુય્યમાના સતિં વિસ્સજ્જેત્વા અત્તનો ભુત્તપીતભાવમ્પિ અજાનન્તા આહારૂપચ્છેદેન કાલં કરોન્તિ. બોધિસત્તસ્સ કિં તથારૂપં આરમ્મણં નત્થીતિ? નો નત્થિ. સો હિ સેસદેવે દસહિ ઠાનેહિ અધિગ્ગણ્હાતિ, આરમ્મણેન પન અત્તાનં મદ્દિતું ન દેતિ, તં આરમ્મણં અભિભવિત્વા તિટ્ઠતિ. તેન વુત્તં – ‘‘સતો સમ્પજાનો, આનન્દ, બોધિસત્તો તુસિતે કાયે અટ્ઠાસી’’તિ.

૨૦૦. યાવતાયુકન્તિ સેસત્તભાવેસુ કિં યાવતાયુકં ન તિટ્ઠત્તીતિ? આમ ન તિટ્ઠતિ. અઞ્ઞદા હિ દીઘાયુકદેવલોકે નિબ્બત્તો તત્થ પારમિયો ન સક્કા પૂરેતુન્તિ અક્ખીનિ નિમીલેત્વા અધિમુત્તિકાલંકિરિયં નામ કત્વા મનુસ્સલોકે નિબ્બત્તતિ. અયં કાલઙ્કિરિયા અઞ્ઞેસં ન હોતિ. તદા પન અદિન્નદાનં નામ નત્થિ, અરક્ખિતસીલં નામ નત્થિ, સબ્બપારમીનં પૂરિતત્તા યાવતાયુકં અટ્ઠાસિ.

સતો સમ્પજાનો તુસિતા કાયા ચવિત્વા માતુકુચ્છિં ઓક્કમતીતિ એવં તાવ સબ્બપારમિયો પૂરેત્વા તદા બોધિસત્તો યાવતાયુકં અટ્ઠાસિ. દેવતાનં પન – ‘‘મનુસ્સગણનાવસેન ઇદાનિ સત્તહિ દિવસેહિ ચુતિ ભવિસ્સતી’’તિ પઞ્ચ પુબ્બનિમિત્તાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ – માલા મિલાયન્તિ, વત્થાનિ કિલિસ્સન્તિ, કચ્છેહિ સેદા મુચ્ચન્તિ, કાયે દુબ્બણ્ણિયં ઓક્કમતિ, દેવો દેવાસને ન સણ્ઠાતિ.

તત્થ માલાતિ પટિસન્ધિગ્ગહણદિવસે પિળન્ધનમાલા. તા કિર સટ્ઠિસતસહસ્સાધિકા સત્તપણ્ણાસ-વસ્સકોટિયો અમિલાયિત્વા તદા મિલાયન્તિ. વત્થેસુપિ એસેવ નયો. એત્તકં પન કાલં દેવાનં નેવ સીતં ન ઉણ્હં હોતિ, તસ્મિં કાલે સરીરતો બિન્દુબિન્દુવસેન સેદા મુચ્ચન્તિ. એત્તકઞ્ચ કાલં તેસં સરીરે ખણ્ડિચ્ચપાલિચ્ચાદિવસેન વિવણ્ણતા ન પઞ્ઞાયતિ, દેવધીતા સોળસવસ્સુદ્દેસિકા વિય, દેવપુત્તા વીસતિવસ્સુદ્દેસિકા વિય ખાયન્તિ. મરણકાલે પન નેસં કિલન્તરૂપો અત્તભાવો હોતિ. એત્તકઞ્ચ નેસં કાલં દેવલોકે ઉક્કણ્ઠિતા નામ નત્થિ, મરણકાલે પન નિસ્સસન્તિ વિજમ્ભન્તિ, સકે આસને નાભિરમન્તિ.

ઇમાનિ પન પુબ્બનિમિત્તાનિ, યથા લોકે મહાપુઞ્ઞાનં રાજરાજમહામત્તાદીનંયેવ ઉક્કાપાતભૂમિચાલચન્દગ્ગાહાદીનિ નિમિત્તાનિ પઞ્ઞાયન્તિ, ન સબ્બેસં, એવમેવ મહેસક્ખાનં દેવતાનંયેવ પઞ્ઞાયન્તિ, ન સબ્બેસં. યથા ચ મનુસ્સેસુ પુબ્બનિમિત્તાનિ નક્ખત્તપાઠકાદયોવ જાનન્તિ, ન સબ્બે, એવમેવ તાનિપિ સબ્બે દેવા ન જાનન્તિ, પણ્ડિતા એવ પન જાનન્તિ. તત્થ યે ચ મન્દેન કુસલકમ્મેન નિબ્બત્તા દેવપુત્તા, તે તેસુ ઉપ્પન્નેસુ – ‘‘ઇદાનિ કો જાનાતિ, કુહિં નિબ્બત્તિસ્સામા’’તિ ભાયન્તિ. યે મહાપુઞ્ઞા, તે – ‘‘અમ્હેહિ દિન્નં દાનં રક્ખિતં સીલં ભાવિતં ભાવનં આગમ્મ ઉપરિદેવલોકેસુ સમ્પત્તિં અનુભવિસ્સામા’’તિ ન ભાયન્તિ. બોધિસત્તોપિ તાનિ પુબ્બનિમિત્તાનિ દિસ્વા ‘‘ઇદાનિ અનન્તરે અત્તભાવે બુદ્ધો ભવિસ્સામી’’તિ ન ભાયિ. અથસ્સ તેસુ નિમિત્તેસુ પાતુભૂતેસુ દસસહસ્સચક્કવાળદેવતા સન્નિપતિત્વા – ‘‘મારિસ તુમ્હેહિ દસ પારમિયો પૂરેન્તેહિ ન સક્કસમ્પત્તિં ન મારબ્રહ્મચક્કવત્તિસમ્પત્તિં પત્થેન્તેહિ પૂરિતા, લોકનિત્થરણત્થાય પન બુદ્ધત્તં પત્થયમાનેહિ પૂરિતા. સો વો ઇદાનિ કાલો મારિસ બુદ્ધત્તાય, સમયો મારિસ બુદ્ધત્તાયા’’તિ યાચન્તિ.

અથ મહાસત્તો દેવતાનં પટિઞ્ઞં અદત્વાવ કાલદીપદેસકુલજનેત્તિઆયુપરિચ્છેદવસેન પઞ્ચમહાવિલોકનં નામ વિલોકેસિ. તત્થ ‘‘કાલો નુ ખો, ન કાલો’’તિ પઠમં કાલં વિલોકેસિ. તત્થ વસ્સસતસહસ્સતો ઉદ્ધં વડ્ઢિતઆયુકાલો કાલો નામ ન હોતિ. કસ્મા? તદા હિ સત્તાનં જાતિજરામરણાનિ ન પઞ્ઞાયન્તિ, બુદ્ધાનઞ્ચ ધમ્મદેસના નામ તિલક્ખણમુત્તા નત્થિ, તેસં અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તાતિ કથેન્તાનં ‘‘કિં નામેતં કથેન્તી’’તિ નેવ સોતું ન સદ્ધાતું મઞ્ઞન્તિ, તતો અભિસમયો ન હોતિ, તસ્મિં અસતિ અનિય્યાનિકં સાસનં હોતિ. તસ્મા સો અકાલો. વસ્સસતતો ઊનઆયુકાલોપિ કાલો નામ ન હોતિ. કસ્મા? તદા હિ સત્તા ઉસ્સન્નકિલેસા હોન્તિ, ઉસ્સન્નકિલેસાનઞ્ચ દિન્નોવાદો ઓવાદટ્ઠાને ન તિટ્ઠતિ. ઉદકે દણ્ડરાજિ વિય ખિપ્પં વિગચ્છતિ. તસ્મા સોપિ અકાલો. સતસહસ્સતો પન પટ્ઠાય હેટ્ઠા વસ્સસતતો પટ્ઠાય ઉદ્ધં આયુકાલો કાલો નામ. તદા ચ વસ્સસતકાલો હોતિ. અથ મહાસત્તો ‘‘નિબ્બત્તિતબ્બકાલો’’તિ કાલં પસ્સિ.

તતો દીપં વિલોકેન્તો સપરિવારે ચત્તારો દીપે ઓલોકેત્વા – ‘‘તીસુ દીપેસુ બુદ્ધા ન નિબ્બત્તન્તિ, જમ્બુદીપેયેવ નિબ્બત્તન્તી’’તિ દીપં પસ્સિ.

તતો – ‘‘જમ્બુદીપો નામ મહા, દસયોજનસહસ્સપરિમાણો, કતરસ્મિં નુ ખો પદેસે બુદ્ધા નિબ્બત્તન્તી’’તિ દેસં વિલોકેન્તો મજ્ઝિમદેસં પસ્સિ. મજ્ઝિમદેસો નામ ‘‘પુરત્થિમાય દિસાય ગજઙ્ગલં નામ નિગમો’’તિઆદિના નયેન વિનયે (મહાવ. ૨૫૯) વુત્તોવ. સો પન આયામતો તીણિ યોજનસતાનિ. વિત્થારતો અડ્ઢતિયાનિ, પરિક્ખેપતો નવયોજનસતાનીતિ. એતસ્મિઞ્હિ પદેસે ચત્તારિ અટ્ઠ સોળસ વા અસઙ્ખ્યેય્યાનિ, કપ્પસતસહસ્સઞ્ચ પારમિયો પૂરેત્વા સમ્માસમ્બુદ્ધા ઉપ્પજ્જન્તિ. દ્વે અસઙ્ખ્યેય્યાનિ, કપ્પસતસહસ્સઞ્ચ પારમિયો પૂરેત્વા પચ્ચેકબુદ્ધા ઉપ્પજ્જન્તિ, એકં અસઙ્ખ્યેય્યં, કપ્પસતસહસ્સઞ્ચ પારમિયો પૂરેત્વા સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનાદયો મહાસાવકા ઉપ્પજ્જન્તિ, ચતુન્નં મહાદીપાનં દ્વિસહસ્સાનં પરિત્તદીપાનઞ્ચ ઇસ્સરિયાધિપચ્ચકારકચક્કવત્તિરાજાનો ઉપ્પજ્જન્તિ, અઞ્ઞે ચ મહેસક્ખા ખત્તિયબ્રાહ્મણગહપતિમહાસાલા ઉપ્પજ્જન્તિ. ઇદઞ્ચેત્થ કપિલવત્થુ નામ નગરં, તત્થ મયા નિબ્બત્તિતબ્બન્તિ નિટ્ઠમગમાસિ.

તતો કુલં વિલોકેન્તો – ‘‘બુદ્ધા નામ લોકસમ્મતે કુલે નિબ્બત્તન્તિ, ઇદાનિ ચ ખત્તિયકુલં લોકસમ્મતં, તત્થ નિબ્બત્તિસ્સામિ, સુદ્ધોદનો નામ રાજા મે પિતા ભવિસ્સતી’’તિ કુલં પસ્સિ.

તતો માતરં વિલોકેન્તો – ‘‘બુદ્ધમાતા નામ લોલા સુરાધુત્તા ન હોતિ, કપ્પસતસહસ્સં પૂરિતપારમી જાતિતો પટ્ઠાય અખણ્ડપઞ્ચસીલા હોતિ, અયઞ્ચ મહામાયા નામ દેવી એદિસા. અયં મે માતા ભવિસ્સતિ. કિત્તકં પનસ્સા આયૂ’’તિ આવજ્જન્તો – ‘‘દસન્નં માસાનં ઉપરિ સત્ત દિવસાની’’તિ પસ્સિ.

ઇતિ ઇમં પઞ્ચમહાવિલોકનં વિલોકેત્વા – ‘‘કાલો મે મારિસા બુદ્ધભાવાયા’’તિ દેવતાનં સઙ્ગહં કરોન્તો પટિઞ્ઞં દત્વા ‘‘ગચ્છથ તુમ્હે’’તિ તા દેવતા ઉય્યોજેત્વા તુસિતદેવતાહિ પરિવુતો તુસિતપુરે નન્દનવનં પાવિસિ. સબ્બદેવલોકેસુ હિ નન્દનવનં અત્થિયેવ. તત્થ નં દેવતા – ‘‘ઇતો ચુતો સુગતિં ગચ્છ, ઇતો ચુતો સુગતિં ગચ્છા’’તિ પુબ્બેકતકુસલકમ્મોકાસં સારયમાના વિચરન્તિ. સો એવં દેવતાહિ કુસલં સારયમાનાહિ પરિવુતો તત્થ વિચરન્તોવ ચવિ.

એવં ચુતો ચવામીતિ પજાનાતિ, ચુતિચિત્તં ન જાનાતિ. પટિસન્ધિં ગહેત્વાપિ પટિસન્ધિચિત્તં ન જાનાતિ, ઇમસ્મિં મે ઠાને પટિસન્ધિ ગહિતાતિ એવં પન જાનાતિ. કેચિ પન થેરા ‘‘આવજ્જનપરિયાયો નામ લદ્ધું વટ્ટતિ, દુતિયતતિયચિત્તવારેયેવ જાનિસ્સતી’’તિ વદન્તિ. તિપિટકમહાસીવત્થેરો પનાહ – ‘‘મહાસત્તાનં પટિસન્ધિ ન અઞ્ઞેસં પટિસન્ધિસદિસા, કોટિપ્પત્તં તેસં સતિસમ્પજઞ્ઞં. યસ્મા પન તેનેવ ચિત્તેન તં ચિત્તં ઞાતું ન સક્કા, તસ્મા ચુતિચિત્તં ન જાનાતિ. ચુતિક્ખણેપિ ચવામીતિ પજાનાતિ, પટિસન્ધિં ગહેત્વાપિ પટિસન્ધિચિત્તં ન જાનાતિ, અસુકસ્મિં ઠાને પટિસન્ધિ ગહિતાતિ પજાનાતિ, તસ્મિં કાલે દસસહસ્સી કમ્પતી’’તિ. એવં સતો સમ્પજાનો માતુકુચ્છિં ઓક્કમન્તો પન એકૂનવીસતિયા પટિસન્ધિચિત્તેસુ મેત્તાપુબ્બભાગસ્સ સોમનસ્સ-સહગત-ઞાણસમ્પયુત્ત-અસઙ્ખારિક-કુસલચિત્તસ્સ સદિસમહાવિપાકચિત્તેન પટિસન્ધિં ગણ્હિ. મહાસીવત્થેરો પન ‘‘ઉપેક્ખાસહગતેના’’તિ આહ.

પટિસન્ધિં ગણ્હન્તો પન આસાળ્હીપુણ્ણમાયં ઉત્તરાસાળ્હનક્ખત્તેન અગ્ગહેસિ. તદા કિર મહામાયા પુરે પુણ્ણમાય સત્તમદિવસતો પટ્ઠાય વિગતસુરાપાનં માલાગન્ધવિભૂસનસમ્પન્નં નક્ખત્તકીળં અનુભવમાના સત્તમે દિવસે પાતો વુટ્ઠાય ગન્ધોદકેન ન્હાયિત્વા સબ્બાલઙ્કારવિભૂસિતા વરભોજનં ભુઞ્જિત્વા ઉપોસથઙ્ગાનિ અધિટ્ઠાય સિરીગબ્ભં પવિસિત્વા સિરીસયને નિપન્ના નિદ્દં ઓક્કમમાના ઇદં સુપિનં અદ્દસ – ‘‘ચત્તારો કિર નં મહારાજાનો સયનેનેવ સદ્ધિં ઉક્ખિપિત્વા અનોતત્તદહં નેત્વા એકમન્તં અટ્ઠંસુ. અથ નેસં દેવિયો આગન્ત્વા મનુસ્સમલહરણત્થં ન્હાપેત્વા દિબ્બવત્થં નિવાસેત્વા ગન્ધેહિ વિલિમ્પેત્વા દિબ્બપુપ્ફાનિ પિળન્ધિત્વા તતો અવિદૂરે રજતપબ્બતો, તસ્સ અન્તો કનકવિમાનં અત્થિ, તસ્મિં પાચીનતો સીસં કત્વા નિપજ્જાપેસું. અથ બોધિસત્તો સેતવરવારણો હુત્વા તતો અવિદૂરે એકો સુવણ્ણપબ્બતો, તત્થ ચરિત્વા તતો ઓરુય્હ રજતપબ્બતં અભિરુહિત્વા ઉત્તરદિસતો આગમ્મ કનકવિમાનં પવિસિત્વા માતરં પદક્ખિણં કત્વા દક્ખિણપસ્સં ફાલેત્વા કુચ્છિં પવિટ્ઠસદિસો અહોસિ.

અથ પબુદ્ધા દેવી તં સુપિનં રઞ્ઞો આરોચેસિ. રાજા પભાતાય રત્તિયા ચતુસટ્ઠિમત્તે બ્રાહ્મણપામોક્ખે પક્કોસાપેત્વા હરિતૂપલિત્તાય લાજાદીહિ કતમઙ્ગલસક્કારાય ભૂમિયા મહારહાનિ આસનાનિ પઞ્ઞાપેત્વા તત્થ નિસિન્નાનં બ્રાહ્મણાનં સપ્પિમધુસક્કરાભિસઙ્ખારસ્સ વરપાયાસસ્સ સુવણ્ણરજતપાતિયો પૂરેત્વા સુવણ્ણરજતપાતીતિહેવ પટિકુજ્જિત્વા અદાસિ, અઞ્ઞેહિ ચ અહતવત્થકપિલગાવીદાનાદીહિ તે સન્તપ્પેસિ. અથ નેસં સબ્બકામસન્તપ્પિતાનં સુપિનં આરોચાપેત્વા – ‘‘કિં ભવિસ્સતી’’તિ પુચ્છિ. બ્રાહ્મણા આહંસુ – ‘‘મા ચિન્તયિ મહારાજ, દેવિયા તે કુચ્છિમ્હિ ગબ્ભો પતિટ્ઠિતો, સો ચ ખો પુરિસગબ્ભો, ન ઇત્થિગબ્ભો, પુત્તો તે ભવિસ્સતિ. સો સચે અગારં અજ્ઝાવસિસ્સતિ, રાજા ભવિસ્સતિ ચક્કવત્તી. સચે અગારા નિક્ખમ્મ પબ્બજિસ્સતિ, બુદ્ધો ભવિસ્સતિ લોકે વિવટ્ટચ્છદો’’તિ. એવં સતો સમ્પજાનો બોધિસત્તો તુસિતકાયા ચવિત્વા માતુકુચ્છિં ઓક્કમતિ.

તત્થ સતો સમ્પજાનોતિ ઇમિના ચતુત્થાય ગબ્ભાવક્કન્તિયા ઓક્કમતીતિ દસ્સેતિ. ચતસ્સો હિ ગબ્ભાવક્કન્તિયો.

‘‘ચતસ્સો ઇમા, ભન્તે, ગબ્ભાવક્કન્તિયો. ઇધ, ભન્તે, એકચ્ચો અસમ્પજાનો માતુકુચ્છિં ઓક્કમતિ, અસમ્પજાનો માતુકુચ્છિસ્મિં ઠાતિ, અસમ્પજાનો માતુકુચ્છિમ્હા નિક્ખમતિ, અયં પઠમા ગબ્ભાવક્કન્તિ.

પુન ચપરં, ભન્તે, ઇધેકચ્ચો સમ્પજાનો માતુકુચ્છિં ઓક્કમતિ, અસમ્પજાનો માતુકુચ્છિસ્મિં ઠાતિ, અસમ્પજાનો માતુકુચ્છિમ્હા નિક્ખમતિ, અયં દુતિયા ગબ્ભાવક્કન્તિ.

પુન ચપરં, ભન્તે, ઇધેકચ્ચો સમ્પજાનો માતુકુચ્છિં ઓક્કમતિ, સમ્પજાનો માતુકુચ્છિસ્મિં ઠાતિ, અસમ્પજાનો માતુકુચ્છિમ્હા નિક્ખમતિ, અયં તતિયા ગબ્ભાવક્કન્તિ.

પુન ચપરં, ભન્તે, ઇધેકચ્ચો સમ્પજાનો માતુકુચ્છિં ઓક્કમતિ, સમ્પજાનો માતુકુચ્છિસ્મિં ઠાતિ, સમ્પજાનો માતુકુચ્છિમ્હા નિક્ખમતિ, અયં ચતુત્થા ગબ્ભાવક્કન્તી’’તિ (દી. નિ. ૩.૧૪૭).

એતાસુ પઠમા લોકિયમનુસ્સાનં હોતિ, દુતિયા અસીતિમહાસાવકાનં, તતિયા દ્વિન્નં અગ્ગસાવકાનં પચ્ચેકબોધિસત્તાનઞ્ચ. તે કિર કમ્મજવાતેહિ ઉદ્ધંપાદા અધોસિરા અનેકસતપોરિસે પપાતે વિય યોનિમુખે તાળચ્છિગ્ગલેન હત્થી વિય અતિવિય સમ્બાધેન યોનિમુખેન નિક્ખમમાના અનન્તં દુક્ખં પાપુણન્તિ. તેન નેસં ‘‘મયં નિક્ખમામા’’તિ સમ્પજાનતા ન હોતિ. ચતુત્થા સબ્બઞ્ઞુબોધિસત્તાનં. તે હિ માતુકુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિં ગણ્હન્તાપિ જાનન્તિ, તત્થ વસન્તાપિ જાનન્તિ. નિક્ખમનકાલેપિ નેસં કમ્મજવાતા ઉદ્ધંપાદે અધોસિરે કત્વા ખિપિતું ન સક્કોન્તિ, દ્વે હત્થે પસારેત્વા અક્ખીનિ ઉમ્મીલેત્વા ઠિતકાવ નિક્ખમન્તિ.

૨૦૧. માતુકુચ્છિં ઓક્કમતીતિ એત્થ માતુકુચ્છિં ઓક્કન્તો હોતીતિ અત્થો. ઓક્કન્તે હિ તસ્મિં એવં હોતિ, ન ઓક્કમમાને. અપ્પમાણોતિ બુદ્ધપ્પમાણો, વિપુલોતિ અત્થો. ઉળારોતિ તસ્સેવ વેવચનં. દેવાનુભાવન્તિ એત્થ દેવાનં અયમાનુભાવો – નિવત્થવત્થસ્સ પભા દ્વાદસ યોજનાનિ ફરતિ, તથા સરીરસ્સ, તથા અલઙ્કારસ્સ, તથા વિમાનસ્સ, તં અતિક્કમિત્વાતિ અત્થો.

લોકન્તરિકાતિ તિણ્ણં તિણ્ણં ચક્કવાળાનં અન્તરા એકેકો લોકન્તરિકા હોતિ, તિણ્ણં સકટચક્કાનં પત્તાનં વા અઞ્ઞમઞ્ઞં આહચ્ચ ઠપિતાનં મજ્ઝે ઓકાસો વિય. સો પન લોકન્તરિકનિરયો પરિમાણતો અટ્ઠયોજનસહસ્સો હોતિ. અઘાતિ નિચ્ચવિવટા. અસંવુતાતિ હેટ્ઠાપિ અપ્પતિટ્ઠા. અન્ધકારાતિ તમભૂતા. અન્ધકારતિમિસાતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણુપ્પત્તિનિવારણતો અન્ધભાવકરણતિમિસેન સમન્નાગતા. તત્થ કિર ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ન જાયતિ. એવંમહિદ્ધિકાતિ ચન્દિમસૂરિયા કિર એકપ્પહારેનેવ તીસુ દીપેસુ પઞ્ઞાયન્તિ, એવંમહિદ્ધિકા. એકેકાય દિસાય નવનવયોજનસતસહસ્સાનિ અન્ધકારં વિધમિત્વા આલોકં દસ્સેન્તિ, એવં મહાનુભાવા. આભાય નાનુભોન્તીતિ અત્તનો પભાય નપ્પહોન્તિ. તે કિર ચક્કવાળપબ્બતસ્સ વેમજ્ઝેન ચરન્તિ, ચક્કવાળપબ્બતઞ્ચ અતિક્કમ્મ લોકન્તરિકનિરયો, તસ્મા તે તત્થ આભાય નપ્પહોન્તિ.

યેપિ તત્થ સત્તાતિ યેપિ તસ્મિં લોકન્તરમહાનિરયે સત્તા ઉપપન્ના. કિં પન કમ્મં કત્વા તે તત્થ ઉપ્પજ્જન્તીતિ? ભારિયં દારુણં માતાપિતૂનં ધમ્મિકસમણબ્રાહ્મણાનઞ્ચ ઉપરિ અપરાધં અઞ્ઞઞ્ચ દિવસે દિવસે પાણવધાદિસાહસિકકમ્મં કત્વા ઉપ્પજ્જન્તિ તમ્બપણ્ણિદીપે અભયચોરનાગચોરાદયો વિય. તેસં અત્તભાવો તિગાવુતિકો હોતિ, વગ્ગુલીનં વિય દીઘનખા હોન્તિ. તે રુક્ખે વગ્ગુલિયો વિય નખેહિ ચક્કવાળપાદે લગ્ગન્તિ. યદા પન સંસપ્પન્તા અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ હત્થપાસં ગતા હોન્તિ, અથ ‘‘ભક્ખો નો લદ્ધો’’તિ મઞ્ઞમાના તત્થ વાવટા વિપરિવત્તિત્વા લોકસન્ધારકઉદકે પતન્તિ. વાતે પહરન્તે મધુકફલાનિ વિય છિજ્જિત્વા ઉદકે પતન્તિ. પતિતમત્તા ચ અચ્ચન્તખારે ઉદકે પિટ્ઠપિણ્ડિ વિય વિલીયન્તિ.

અઞ્ઞેપિ કિર ભો સન્તિ સત્તાતિ – ‘‘યથા મયં મહાદુક્ખં અનુભવામ, એવં અઞ્ઞેપિ કિર સત્તા ઇદં દુક્ખં અનુભવન્તા ઇધૂપપન્ના’’તિ તં દિવસં પસ્સન્તિ. અયં પન ઓભાસો એકયાગુપાનમત્તમ્પિ ન તિટ્ઠતિ, યાવતા નિદ્દાયિત્વા પબુદ્ધો આરમ્મણં વિભાવેતિ, તત્તકં કાલં હોતિ. દીઘભાણકા પન ‘‘અચ્છરાસઙ્ઘાટમત્તમેવ વિજ્જુભાસો વિય નિચ્છરિત્વા કિં ઇદન્તિ ભણન્તાનંયેવ અન્તરધાયતી’’તિ વદન્તિ. સઙ્કમ્પતીતિ સમન્તતો કમ્પતિ. ઇતરદ્વયં પુરિમપસ્સેવ વેવચનં. પુન અપ્પમાણો ચાતિઆદિ નિગમનત્થં વુત્તં.

૨૦૨. ચત્તારો દેવપુત્તા ચતુદ્દિસં આરક્ખાય ઉપગચ્છન્તીતિ એત્થ ચત્તારોતિ ચતુન્નં મહારાજૂનં વસેન વુત્તં, દસસહસ્સચક્કવાળે પન ચત્તારો ચત્તારો કત્વા ચત્તાલીસદસસહસ્સા હોન્તિ. તત્થ ઇમસ્મિં ચક્કવાળે મહારાજાનો ખગ્ગહત્થા આગન્ત્વા બોધિસત્તસ્સ આરક્ખણત્થાય ઉપગન્ત્વા સિરીગબ્ભં પવિટ્ઠા, ઇતરે ગબ્ભદ્વારતો પટ્ઠાય અવરુદ્ધપંસુપિસાચકાદિયક્ખગણે પટિક્કમાપેત્વા યાવ ચક્કવાળા આરક્ખં ગણ્હિંસુ.

કિમત્થં પનાયં રક્ખા આગતા? નનુ પટિસન્ધિક્ખણે કલલકાલતો પટ્ઠાય સચેપિ કોટિસતસહસ્સા મારા કોટિસતસહસ્સં સિનેરું ઉક્ખિપિત્વા બોધિસત્તસ્સ વા બોધિસત્તમાતુયા વા અન્તરાયકરણત્થં આગચ્છેય્યું, સબ્બે અન્તરાવ અન્તરધાયેય્યું. વુત્તમ્પિ ચેતં ભગવતા રુહિરુપ્પાદવત્થુસ્મિં – ‘‘અટ્ઠાનમેતં, ભિક્ખવે, અનવકાસો, યં પરૂપક્કમેન તથાગતં જીવિતા વોરોપેય્ય. અનુપક્કમેન, ભિક્ખવે, તથાગતા પરિનિબ્બાયન્તિ. ગચ્છથ તુમ્હે, ભિક્ખવે, યથાવિહારં, અરક્ખિયા, ભિક્ખવે, તથાગતા’’તિ (ચૂળવ. ૩૪૧). એવમેતં, ન પરૂપક્કમેન તેસં જીવિતન્તરાયો અત્થિ. સન્તિ ખો પન અમનુસ્સા વિરૂપા દુદ્દસિકા, ભેરવરુપા પક્ખિનો, યેસં રૂપં દિસ્વા સદ્દં વા સુત્વા બોધિસત્તમાતુ ભયં વા સન્તાસો વા ઉપ્પજ્જેય્ય, તેસં નિવારણત્થાય રક્ખં અગ્ગહેસું. અપિચ ખો બોધિસત્તસ્સ પુઞ્ઞતેજેન સઞ્જાતગારવા અત્તનો ગારવચોદિતાપિ તે એવમકંસુ.

કિં પન તે અન્તોગબ્ભં પવિસિત્વા ઠિતા ચત્તારો મહારાજાનો બોધિસત્તમાતુયા અત્તાનં દસ્સેન્તિ ન દસ્સેન્તીતિ? નહાનમણ્ડનભોજનાદિસરીરકિચ્ચકાલે ન દસ્સેન્તિ, સિરીગબ્ભં પવિસિત્વા વરસયને નિપન્નકાલે પન દસ્સેન્તિ. તત્થ કિઞ્ચાપિ અમનુસ્સદસ્સનં નામ મનુસ્સાનં સપ્પટિભયં હોતિ, બોધિસત્તમાતા પન અત્તનો ચેવ પુત્તસ્સ ચ પુઞ્ઞાનુભાવેન તે દિસ્વા ન ભાયતિ, પકતિઅન્તેપુરપાલકેસુ વિય અસ્સા તેસુ ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ.

૨૦૩. પકતિયા સીલવતીતિ સભાવેનેવ સીલસમ્પન્ના. અનુપ્પન્ને કિર બુદ્ધે મનુસ્સા તાપસપરિબ્બાજકાનં સન્તિકે વન્દિત્વા ઉક્કુટિકં નિસીદિત્વા સીલં ગણ્હન્તિ, બોધિસત્તમાતાપિ કાલદેવિલસ્સ ઇસિનો સન્તિકે ગણ્હાતિ. બોધિસત્તે પન કુચ્છિગતે અઞ્ઞસ્સ પાદમૂલે નિસીદિતું નામ ન સક્કા, સમાસને નિસીદિત્વા ગહિતસીલમ્પિ અવઞ્ઞા કારણમત્તં હોતિ. તસ્મા સયમેવ સીલં અગ્ગહેસીતિ વુત્તં હોતિ.

પુરિસેસૂતિ બોધિસત્તસ્સ પિતરં આદિં કત્વા કેસુચિ મનુસ્સેસુ પુરિસાધિપ્પાયચિત્તં નુપ્પજ્જતિ. તઞ્ચ ખો બોધિસત્તે ગારવેન, ન પહીનકિલેસતાય. બોધિસત્તમાતુ રૂપં પન સુકુસલાપિ સિપ્પિકા પોત્થકમ્માદીસુપિ કાતું ન સક્કોન્તિ, તં દિસ્વા પુરિસસ્સ રાગો નુપ્પજ્જતીતિ ન સક્કા વત્તું. સચે પન તં રત્તચિત્તો ઉપસઙ્કમિતુકામો હોતિ, પાદા ન વહન્તિ, દિબ્બસઙ્ખલિકા વિય બજ્ઝન્તિ. તસ્મા ‘‘અનતિક્કમનીયા’’તિઆદિ વુત્તં.

પઞ્ચન્નં કામગુણાનન્તિ પુબ્બે ‘‘કામગુણૂપસંહિત’’ન્તિ પુરિસાધિપ્પાયવસેન વત્થુપટિક્ખેપો કથિતો, ઇધ આરમ્મણપ્પટિલાભો દસ્સિતો. તદા કિર ‘‘દેવિયા એવરૂપો પુત્તો કુચ્છિસ્મિં ઉપ્પન્નો’’તિ, સુત્વા સમન્તતો રાજાનો મહગ્ઘઆભરણતૂરિયાદિવસેન પઞ્ચદ્વારારમ્મણવત્થુભૂતં પણ્ણાકારં પેસેન્તિ, બોધિસત્તસ્સ ચ બોધિસત્તમાતુયા ચ કતકમ્મસ્સ ઉસ્સન્નત્તા લાભસક્કારસ્સ પમાણપરિચ્છેદો નામ નત્થિ.

૨૦૪. અકિલન્તકાયાતિ યથા અઞ્ઞા ઇત્થિયો ગબ્ભભારેન કિલમન્તિ, હત્થપાદા ઉદ્ધુમાતકાદીનિ પાપુણન્તિ, ન એવં તસ્સા કોચિ કિલમથો અહોસિ. તિરોકુચ્છિગતન્તિ અન્તોકુચ્છિગતં. કલલાદિકાલં અતિક્કમિત્વા સઞ્જાતઅઙ્ગપચ્ચઙ્ગં અહીનિન્દ્રિયભાવં ઉપગતંયેવ પસ્સતિ. કિમત્થં પસ્સતિ? સુખવાસત્થં. યથેવ હિ માતા પુત્તેન સદ્ધિં નિસિન્ના વા નિપન્ના વા ‘‘હત્થં વા પાદં વા ઓલમ્બન્તં ઉક્ખિપિત્વા સણ્ઠપેસ્સામી’’તિ સુખવાસત્થં પુત્તં ઓલોકેતિ, એવં બોધિસત્તમાતાપિ યં તં માતુ ઉટ્ઠાનગમનપરિવત્તનનિસજ્જાદીસુ ઉણ્હસીતલોણિકતિત્તકકટુકાહારઅજ્ઝોહરણકાલેસુ ચ ગબ્ભસ્સ દુક્ખં ઉપ્પજ્જતિ, અત્થિ નુ ખો મે તં પુત્તસ્સાતિ સુખવાસત્થં બોધિસત્તં ઓલોકયમાના પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા નિસિન્નં બોધિસત્તં પસ્સતિ. યથા હિ અઞ્ઞે અન્તોકુચ્છિગતા પક્કાસયં અજ્ઝોત્થરિત્વા આમાસયં ઉક્ખિપિત્વા ઉદરપટલં પિટ્ઠિતો કત્વા પિટ્ઠિકણ્ટકં નિસ્સાય ઉક્કુટિકા દ્વીસુ મુટ્ઠીસુ હનુકં ઠપેત્વા દેવે વસ્સન્તે રુક્ખસુસિરે મક્કટા વિય નિસીદન્તિ, ન એવં બોધિસત્તો. બોધિસત્તો પન પિટ્ઠિકણ્ટકં પિટ્ઠિતો કત્વા ધમ્માસને ધમ્મકથિકો વિય પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા પુરત્થાભિમુખો નિસીદતિ. પુબ્બે કતકમ્મં પનસ્સા વત્થું સોધેતિ, સુદ્ધે વત્થુમ્હિ સુખુમચ્છવિલક્ખણં નિબ્બત્તતિ. અથ નં કુચ્છિગતં તચો પટિચ્છાદેતું ન સક્કોતિ, ઓલોકેન્તિયા બહિ ઠિતો વિય પઞ્ઞાયતિ. તમત્થં ઉપમાય વિભાવેન્તો સેય્યથાપીતિઆદિમાહ. બોધિસત્તો પન અન્તોકુચ્છિગતો માતરં ન પસ્સતિ. ન હિ અન્તોકુચ્છિયં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ.

૨૦૫. કાલં કરોતીતિ ન વિજાતભાવપચ્ચયા, આયુપરિક્ખયેનેવ. બોધિસત્તેન વસિતટ્ઠાનઞ્હિ ચેતિયકુટિસદિસં હોતિ અઞ્ઞેસં અપરિભોગં, ન ચ સક્કા બોધિસત્તમાતરં અપનેત્વા અઞ્ઞં અગ્ગમહેસિટ્ઠાને ઠપેતુન્તિ તત્તકંયેવ બોધિસત્તમાતુ આયુપ્પમાણં હોતિ, તસ્મા તદા કાલં કરોતિ. કતરસ્મિં પન વયે કાલં કરોતીતિ? મજ્ઝિમવયે. પઠમવયસ્મિઞ્હિ સત્તાનં અત્તભાવે છન્દરાગો બલવા હોતિ, તેન તદા સઞ્જાતગબ્ભા ઇત્થી તં ગબ્ભં અનુરક્ખિતું ન સક્કોન્તિ, ગબ્ભો બહ્વાબાધો હોતિ. મજ્ઝિમવયસ્સ પન દ્વે કોટ્ઠાસે અતિક્કમ્મ તતિયકોટ્ઠાસે વત્થું વિસદં હોતિ, વિસદે વત્થુમ્હિ નિબ્બત્તા દારકા અરોગા હોન્તિ. તસ્મા બોધિસત્તમાતાપિ પઠમવયે સમ્પત્તિં અનુભવિત્વા મજ્ઝિમવયસ્સ તતિયકોટ્ઠાસે વિજાયિત્વા કાલં કરોતિ.

નવ વા દસ વાતિ એત્થ વા-સદ્દેન વિકપ્પનવસેન સત્ત વા અટ્ઠ વા એકાદસ વા દ્વાદસ વાતિ એવમાદીનમ્પિ સઙ્ગહો વેદિતબ્બો. તત્થ સત્તમાસજાતો જીવતિ, સીતુણ્હક્ખમો પન ન હોતિ. અટ્ઠમાસજાતો ન જીવતિ, સેસા જીવન્તિ.

ઠિતાવાતિ ઠિતાવ હુત્વા. મહામાયાપિ દેવી ઉપવિજઞ્ઞા ઞાતિકુલઘરં ગમિસ્સામીતિ રઞ્ઞો આરોચેસિ. રાજા કપિલવત્થુતો દેવદહનગરગામિમગ્ગં અલઙ્કારાપેત્વા દેવિં સુવણ્ણસિવિકાય નિસીદાપેસિ. સકલનગરવાસિનો સક્યા પરિવારેત્વા ગન્ધમાલાદીહિ પૂજયમાના દેવિં ગહેત્વા પાયિંસુ. સા દેવદહનગરસ્સ અવિદૂરે લુમ્બિનિસાલવનુય્યાનં દિસ્વા ઉય્યાનવિચરણત્થાય ચિત્તં ઉપ્પાદેત્વા રઞ્ઞો સઞ્ઞં અદાસિ. રાજા ઉય્યાનં પટિજગ્ગાપેત્વા આરક્ખં સંવિદહાપેસિ. દેવિયા ઉય્યાનં પવિટ્ઠમત્તાય કાયદુબ્બલ્યં અહોસિ, અથસ્સા મઙ્ગલસાલમૂલે સિરીસયનં પઞ્ઞાપેત્વા સાણિયા પરિક્ખિપિંસુ. સા અન્તોસાણિં પવિસિત્વા સાલસાખં હત્થેન ગહેત્વા અટ્ઠાસિ. અથસ્સા તાવદેવ ગબ્ભવુટ્ઠાનં અહોસિ.

દેવા નં પઠમં પટિગ્ગણ્હન્તીતિ ખીણાસવા સુદ્ધાવાસબ્રહ્માનો પટિગ્ગણ્હન્તિ. કથં? સૂતિવેસં ગણ્હિત્વાતિ એકે. તં પન પટિક્ખિપિત્વા ઇદં વુત્તં – તદા બોધિસત્તમાતા સુવણ્ણખચિતં વત્થં નિવાસેત્વા મચ્છક્ખિસદિસં દુકૂલપટં યાવ પાદન્તાવ પારુપિત્વા અટ્ઠાસિ. અથસ્સા સલ્લહુકં ગબ્ભવુટ્ઠાનં અહોસિ ધમ્મકરણતો ઉદકનિક્ખમનસદિસં. અથ તે પકતિબ્રહ્મવેસેનેવ ઉપસઙ્કમિત્વા પઠમં સુવણ્ણજાલેન પટિગ્ગહેસું. તેસં હત્થતો મનુસ્સા દુકૂલચુમ્બટકેન પટિગ્ગહેસું. તેન વુત્તં – ‘‘દેવા નં પઠમં પટિગ્ગણ્હન્તિ પચ્છા મનુસ્સા’’તિ.

૨૦૬. ચત્તારો નં દેવપુત્તાતિ ચત્તારો મહારાજાનો. પટિગ્ગહેત્વાતિ અજિનપ્પવેણિયા પટિગ્ગહેત્વા. મહેસક્ખોતિ મહાતેજો મહાયસો લક્ખણસમ્પન્નોતિ અત્થો.

વિસદોવ નિક્ખમતીતિ યથા અઞ્ઞે સત્તા યોનિમગ્ગે લગ્ગન્તા ભગ્ગવિભગ્ગા નિક્ખમન્તિ, ન એવં નિક્ખમતિ, અલગ્ગો હુત્વા નિક્ખમતીતિ અત્થો. ઉદેનાતિ ઉદકેન. કેનચિ અસુચિનાતિ યથા અઞ્ઞે સત્તા કમ્મજવાતેહિ ઉદ્ધંપાદા અધોસિરા યોનિમગ્ગે પક્ખિત્તા સતપોરિસનરકપપાતં પતન્તા વિય તાળચ્છિદ્દેન નિક્કડ્ઢિયમાના હત્થી વિય મહાદુક્ખં અનુભવન્તા નાનાઅસુચિમક્ખિતાવ નિક્ખમન્તિ, ન એવં બોધિસત્તો. બોધિસત્તઞ્હિ કમ્મજવાતા ઉદ્ધંપાદં અધોસિરં કાતું ન સક્કોન્તિ. સો ધમ્માસનતો ઓતરન્તો ધમ્મકથિકો વિય નિસ્સેણિતો ઓતરન્તો પુરિસો વિય ચ દ્વે હત્થે ચ પાદે ચ પસારેત્વા ઠિતકોવ માતુકુચ્છિસમ્ભવેન કેનચિ અસુચિના અમક્ખિતોવ નિક્ખમતિ.

ઉદકસ્સ ધારાતિ ઉદકવટ્ટિયો. તાસુ સીતા સુવણ્ણકટાહે પતતિ, ઉણ્હા રજતકટાહે. ઇદઞ્ચ પથવીતલે કેનચિ અસુચિના અસમ્મિસ્સં તેસં પાનીયપરિભોજનીયઉદકઞ્ચેવ અઞ્ઞેહિ અસાધારણં કીળનઉદકઞ્ચ દસ્સેતું વુત્તં. અઞ્ઞસ્સ પન સુવણ્ણરજતઘટેહિ આહરિયમાનઉદકસ્સ ચેવ હંસવટ્ટકાદિપોક્ખરણિગતસ્સ ચ ઉદકસ્સ પરિચ્છેદો નત્થિ.

૨૦૭. સમ્પતિજાતોતિ મુહુત્તજાતો. પાળિયં પન માતુકુચ્છિતો નિક્ખન્તમત્તો વિય દસ્સિતો, ન પન એવં દટ્ઠબ્બં. નિક્ખન્તમત્તઞ્હિ તં પઠમં બ્રહ્માનો સુવણ્ણજાલેન પટિગ્ગણ્હિંસુ, તેસં હત્થતો ચત્તારો મહારાજાનો મઙ્ગલસમ્મતાય સુખસમ્ફસ્સાય અજિનપ્પવેણિયા, તેસં હત્થતો મનુસ્સા દુકૂલચુમ્બટકેન, મનુસ્સાનં હત્થતો મુચ્ચિત્વા પથવિયં પતિટ્ઠિતો.

સેતમ્હિ છત્તે અનુધારિયમાનેતિ દિબ્બસેતચ્છત્તે અનુધારિયમાને. એત્થ ચ છત્તસ્સ પરિવારાનિ ખગ્ગાદીનિ પઞ્ચ રાજકકુધભણ્ડાનિપિ આગતાનેવ. પાળિયં પન રાજગમને રાજા વિય છત્તમેવ વુત્તં. તેસુ છત્તમેવ પઞ્ઞાયતિ, ન છત્તગ્ગાહકા. તથા ખગ્ગ-તાલવણ્ટ-મોરહત્થક-વાળબીજનિ-ઉણ્હીસમત્તાયેવ પઞ્ઞાયન્તિ, ન તેસં ગાહકા. સબ્બાનિ કિર તાનિ અદિસ્સમાનરૂપા દેવતા ગણ્હિંસુ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘અનેકસાખઞ્ચ સહસ્સમણ્ડલં,

છત્તં મરૂ ધારયુમન્તલિક્ખે;

સુવણ્ણદણ્ડા વિપતન્તિ ચામરા,

ન દિસ્સરે ચામરછત્તગાહકા’’તિ. (સુ. નિ. ૬૯૩);

સબ્બા ચ દિસાતિ ઇદં સત્તપદવીતિહારૂપરિ ઠિતસ્સ વિય સબ્બદિસાનુવિલોકનં વુત્તં, ન ખો પનેવં દટ્ઠબ્બં. મહાસત્તો હિ મનુસ્સાનં હત્થતો મુચ્ચિત્વા પુરત્થિમદિસં ઓલોકેસિ, અનેકચક્કવાળસહસ્સાનિ એકઙ્ગણાનિ અહેસું. તત્થ દેવમનુસ્સા ગન્ધમાલાદીહિ પૂજયમાના – ‘‘મહાપુરિસ ઇધ તુમ્હેહિ સદિસોપિ નત્થિ, કુતો ઉત્તરિતરો’’તિ આહંસુ. એવં ચતસ્સો દિસા, ચતસ્સો અનુદિસા, હેટ્ઠા, ઉપરીતિ દસપિ દિસા અનુવિલોકેત્વા અત્તના સદિસં અદિસ્વા અયં ઉત્તરા દિસાતિ સત્તપદવીતિહારેન અગમાસીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. આસભિન્તિ ઉત્તમં. અગ્ગોતિ ગુણેહિ સબ્બપઠમો. ઇતરાનિ દ્વે પદાનિ એતસ્સેવ વેવચનાનિ. અયમન્તિમા જાતિ, નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવોતિ પદદ્વયેન ઇમસ્મિં અત્તભાવે પત્તબ્બં અરહત્તં બ્યાકાસિ.

એત્થ ચ સમેહિ પાદેહિ પથવિયં પતિટ્ઠાનં ચતુઇદ્ધિપાદપટિલાભસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, ઉત્તરાભિમુખભાવો મહાજનં અજ્ઝોત્થરિત્વા અભિભવિત્વા ગમનસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, સત્તપદગમનં સત્તબોજ્ઝઙ્ગરતનપટિલાભસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, દિબ્બસેતચ્છત્તધારણં વિમુત્તિચ્છત્તપટિલાભસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, પઞ્ચરાજકકુધભણ્ડાનિ પઞ્ચહિ વિમુત્તીહિ વિમુચ્ચનસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, દિસાનુવિલોકનં અનાવરણઞાણપટિલાભસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, આસભીવાચાભાસનં અપ્પટિવત્તિયધમ્મચક્કપ્પવત્તનસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. ‘‘અયમન્તિમા જાતી’’તિ સીહનાદો અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાનસ્સ પુબ્બનિમિત્તન્તિ વેદિતબ્બં. ઇમે વારા પાળિયં આગતા, સમ્બહુલવારો પન આગતો, આહરિત્વા દીપેતબ્બો.

મહાપુરિસસ્સ હિ જાતદિવસે દસસહસ્સિલોકધાતુ કમ્પિ. દસસહસ્સિલોકધાતુમ્હિ દેવતા એકચક્કવાળે સન્નિપતિંસુ. પઠમં દેવા પટિગ્ગહિંસુ, પચ્છા મનુસ્સા. તન્તિબદ્ધા વીણા ચમ્મબદ્ધા ભેરિયો ચ કેનચિ અવાદિતા સયમેવ વજ્જિંસુ, મનુસ્સાનં અન્દુબન્ધનાદીનિ ખણ્ડાખણ્ડં ભિજ્જિંસુ. સબ્બરોગા અમ્બિલેન ધોતતમ્બમલં વિય વિગચ્છિંસુ, જચ્ચન્ધા રૂપાનિ પસ્સિંસુ. જચ્ચબધિરા સદ્દં સુણિંસુ, પીઠસપ્પી જવનસમ્પન્ના અહેસું, જાતિજળાનમ્પિ એળમૂગાનં સતિ પતિટ્ઠાસિ, વિદેસે પક્ખન્દનાવા સુપટ્ટનં પાપુણિંસુ, આકાસટ્ઠકભૂમટ્ઠકરતનાનિ સકતેજોભાસિતાનિ અહેસું, વેરિનો મેત્તચિત્તં પટિલભિંસુ, અવીચિમ્હિ અગ્ગિ નિબ્બાયિ. લોકન્તરે આલોકો ઉદપાદિ, નદીસુ જલં ન પવત્તિ, મહાસમુદ્દેસુ મધુરસદિસં ઉદકં અહોસિ, વાતો ન વાયિ, આકાસપબ્બતરુક્ખગતા સકુણા ભસ્સિત્વા પથવીગતા અહેસું, ચન્દો અતિરોચિ, સૂરિયો ન ઉણ્હો ન સીતલો નિમ્મલો ઉતુસમ્પન્નો અહોસિ, દેવતા અત્તનો અત્તનો વિમાનદ્વારે ઠત્વા અપ્ફોટનસેળનચેલુક્ખેપાદીહિ મહાકીળં કીળિંસુ, ચાતુદ્દીપિકમહામેઘો વસ્સિ, મહાજનં નેવ ખુદા ન પિપાસા પીળેસિ, દ્વારકવાટાનિ સયમેવ વિવરિંસુ, પુપ્ફૂપગફલૂપગા રુક્ખા પુપ્ફફલાનિ ગણ્હિંસુ, દસસહસ્સિલોકધાતુ એકદ્ધજમાલા અહોસીતિ.

તત્રાપિસ્સ દસસહસ્સિલોકધાતુકમ્પો સબ્બઞ્ઞુતઞાણપટિલાભસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, દેવતાનં એકચક્કવાળે સન્નિપાતો ધમ્મચક્કપ્પવત્તનકાલે એકપ્પહારેન સન્નિપતિત્વા ધમ્મપટિગ્ગણ્હનસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, પઠમં દેવતાનં પટિગ્ગહણં ચતુન્નં રૂપાવચરજ્ઝાનાનં પટિલાભસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. પચ્છા મનુસ્સાનં પટિગ્ગહણં ચતુન્નં અરૂપજ્ઝાનાનં પટિલાભસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, તન્તિબદ્ધવીણાનં સયં વજ્જનં અનુપુબ્બવિહારપટિલાભસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, ચમ્મબદ્ધભેરીનં વજ્જનં મહતિયા ધમ્મભેરિયા અનુસ્સાવનસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, અન્દુબન્ધનાદીનં છેદો અસ્મિમાનસમુચ્છેદસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, સબ્બરોગવિગમો સબ્બકિલેસવિગમસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, જચ્ચન્ધાનં રૂપદસ્સનં દિબ્બચક્ખુપટિલાભસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, જચ્ચબધિરાનં સદ્દસ્સવનં દિબ્બસોતધાતુપટિલાભસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, પીઠસપ્પીનં જવનસમ્પદા ચતુઇદ્ધિપાદાધિગમસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, જળાનં સતિપતિટ્ઠાનં ચતુસતિપટ્ઠાનપટિલાભસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, વિદેસપક્ખન્દનાવાનં સુપટ્ટનસમ્પાપુણનં ચતુપટિસમ્ભિદાધિગમસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, રતનાનં સકતેજોભાસિતત્તં યં લોકસ્સ ધમ્મોભાસં દસ્સેસ્સતિ તસ્સ પુબ્બનિમિત્તં.

વેરીનં મેત્તચિત્તપટિલાભો ચતુબ્રહ્મવિહારપટિલાભસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, અવીચિમ્હિ અગ્ગિનિબ્બાનં એકાદસઅગ્ગિનિબ્બાનસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, લોકન્તરાલોકો અવિજ્જન્ધકારં વિધમિત્વા ઞાણાલોકદસ્સનસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, મહાસમુદ્દસ્સ મધુરતા નિબ્બાનરસેન એકરસભાવસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, વાતસ્સ અવાયનં દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિગતભિન્દનસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, સકુણાનં પથવીગમનં મહાજનસ્સ ઓવાદં સુત્વા પાણેહિ સરણગમનસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, ચન્દસ્સ અતિવિરોચનં બહુજનકન્તતાય પુબ્બનિમિત્તં, સૂરિયસ્સ ઉણ્હસીતવિવજ્જનઉતુસુખતા કાયિકચેતસિકસુખુપ્પત્તિયા પુબ્બનિમિત્તં, દેવતાનં વિમાનદ્વારેસુ અપ્ફોટનાદીહિ કીળનં બુદ્ધભાવં પત્વા ઉદાનં ઉદાનસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, ચાતુદ્દીપિકમહામેઘવસ્સનં મહતો ધમ્મમેઘવસ્સનસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, ખુદાપીળનસ્સ અભાવો કાયગતાસતિઅમતપટિલાભસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, પિપાસાપીળનસ્સ અભાવો વિમુત્તિસુખેન સુખિતભાવસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, દ્વારકવાટાનં સયમેવ વિવરણં અટ્ઠઙ્ગિકમગ્ગદ્વારવિવરણસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, રુક્ખાનં પુપ્ફફલગહણં વિમુત્તિપુપ્ફેહિ પુપ્ફિતસ્સ ચ સામઞ્ઞફલભારભરિતભાવસ્સ ચ પુબ્બનિમિત્તં, દસસહસ્સિલોકધાતુયા એકદ્ધજમાલતા અરિયદ્ધજમાલામાલિતાય પુબ્બનિમિત્તન્તિ વેદિતબ્બં. અયં સમ્બહુલવારો નામ.

એત્થ પઞ્હે પુચ્છન્તિ – ‘‘યદા મહાપુરિસો પથવિયં પતિટ્ઠહિત્વા ઉત્તરાભિમુખો ગન્ત્વા આસભિં વાચં ભાસતિ, તદા કિં પથવિયા ગતો, ઉદાહુ આકાસેન? દિસ્સમાનો ગતો, ઉદાહુ અદિસ્સમાનો? અચેલકો ગતો, ઉદાહુ અલઙ્કતપ્પટિયત્તો? દહરો હુત્વા ગતો, ઉદાહુ મહલ્લકો? પચ્છાપિ કિં તાદિસોવ અહોસિ, ઉદાહુ પુન બાલદારકો’’તિ? અયં પન પઞ્હો હેટ્ઠા લોહપાસાદે સઙ્ઘસન્નિપાતે તિપિટકચૂળાભયત્થેરેન વિસ્સજ્જિતોવ. થેરો કિરેત્થ નિયતિ પુબ્બેકતકમ્મ-ઇસ્સરનિમ્માનવાદવસેન તં તં બહું વત્વા અવસાને એવં બ્યાકાસિ – ‘‘મહાપુરિસો પથવિયં ગતો, મહાજનસ્સ પન આકાસે ગચ્છન્તો વિય અહોસિ. દિસ્સમાનો ગતો, મહાજનસ્સ પન અદિસ્સમાનો વિય અહોસિ. અચેલકો ગતો, મહાજનસ્સ પન અલઙ્કતપ્પટિયત્તોવ ઉપટ્ઠાસિ. દહરોવ ગતો, મહાજનસ્સ પન સોળસવસ્સુદ્દેસિકો વિય અહોસિ. પચ્છા પન બાલદારકોવ અહોસિ, ન તાદિસો’’તિ. એવં વુત્તે પરિસા ચસ્સ ‘‘બુદ્ધેન વિય હુત્વા ભો થેરેન પઞ્હો કથિતો’’તિ અત્તમના અહોસિ. લોકન્તરિકવારો વુત્તનયો એવ.

વિદિતાતિ પાકટા હુત્વા. યથા હિ સાવકા નહાનમુખધોવનખાદનપિવનાદિકાલે અનોકાસગતે અતીતસઙ્ખારે નિપ્પદેસે સમ્મસિતું ન સક્કોન્તિ, ઓકાસપત્તયેવ સમ્મસન્તિ, ન એવં બુદ્ધા. બુદ્ધા હિ સત્તદિવસબ્ભન્તરે વવત્થિતસઙ્ખારે આદિતો પટ્ઠાય સમ્મસિત્વા તિલક્ખણં આરોપેત્વાવ વિસ્સજ્જેન્તિ, તેસં અવિપસ્સિતધમ્મો નામ નત્થિ, તસ્મા ‘‘વિદિતા’’તિ આહ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

અચ્છરિયઅબ્ભુતસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. બાકુલસુત્તવણ્ણના

૨૦૯. એવં મે સુતન્તિ બાકુલસુત્તં. તત્થ બાકુલોતિ યથા દ્વાવીસતિ દ્વત્તિંસાતિઆદિમ્હિ વત્તબ્બે બાવીસતિ બાત્તિંસાતિઆદીનિ વુચ્ચન્તિ, એવમેવ દ્વિકુલોતિ વત્તબ્બે બાકુલોતિ વુત્તં. તસ્સ હિ થેરસ્સ દ્વે કુલાનિ અહેસું. સો કિર દેવલોકો ચવિત્વા કોસમ્બિનગરે નામ મહાસેટ્ઠિકુલે નિબ્બત્તો, તમેનં પઞ્ચમે દિવસે સીસં ન્હાપેત્વા ગઙ્ગાકીળં અકંસુ. ધાતિયા દારકં ઉદકે નિમુજ્જનુમ્મુજ્જનવસેન કીળાપેન્તિયા એકો મચ્છો દારકં દિસ્વા ‘‘ભક્ખો મે અય’’ન્તિ મઞ્ઞમાનો મુખં વિવરિત્વા ઉપગતો. ધાતી દારકં છડ્ડેત્વા પલાતા. મચ્છો તં ગિલિ. પુઞ્ઞવા સત્તો દુક્ખં ન પાપુણિ, સયનગબ્ભં પવિસિત્વા નિપન્નો વિય અહોસિ. મચ્છો દારકસ્સ તેજેન તત્તકપલ્લં ગિલિત્વા દય્હમાનો વિય વેગેન તિંસયોજનમગ્ગં ગન્ત્વા બારાણસિનગરવાસિનો મચ્છબન્ધસ્સ જાલં પાવિસિ, મહામચ્છા નામ જાલબદ્ધા પહરિયમાના મરન્તિ. અયં પન દારકસ્સ તેજેન જાલતો નીહટમત્તોવ મતો. મચ્છબન્ધા ચ મહન્તં મચ્છં લભિત્વા ફાલેત્વા વિક્કિણન્તિ. તં પન દારકસ્સ આનુભાવેન અફાલેત્વા સકલમેવ કાજેન હરિત્વા સહસ્સેન દેમાતિ વદન્તા નગરે વિચરિંસુ. કોચિ ન ગણ્હાતિ.

તસ્મિં પન નગરે અપુત્તકં અસીતિકોટિવિભવં સેટ્ઠિકુલં અત્થિ, તસ્સ દ્વારમૂલં પત્વા ‘‘કિં ગહેત્વા દેથા’’તિ વુત્તા કહાપણન્તિ આહંસુ. તેહિ કહાપણં દત્વા ગહિતો. સેટ્ઠિભરિયાપિ અઞ્ઞેસુ દિવસેસુ મચ્છે ન કેલાયતિ, તં દિવસં પન મચ્છં ફલકે ઠપેત્વા સયમેવ ફાલેસિ. મચ્છઞ્ચ નામ કુચ્છિતો ફાલેન્તિ, સા પન પિટ્ઠિતો ફાલેન્તી મચ્છકુચ્છિયં સુવણ્ણવણ્ણં દારકં દિસ્વા – ‘‘મચ્છકુચ્છિયં મે પુત્તો લદ્ધો’’તિ નાદં નદિત્વા દારકં આદાય સામિકસ્સ સન્તિકં અગમાસિ. સેટ્ઠિ તાવદેવ ભેરિં ચરાપેત્વા દારકં આદાય રઞ્ઞો સન્તિકં ગન્ત્વા – ‘‘મચ્છકુચ્છિયં મે દેવ દારકો લદ્ધો, કિં કરોમી’’તિ આહ. પુઞ્ઞવા એસ, યો મચ્છકુચ્છિયં અરોગો વસિ, પોસેહિ નન્તિ.

અસ્સોસિ ખો ઇતરં કુલં – ‘‘બારાણસિયં કિર એકં સેટ્ઠિકુલં મચ્છકુચ્છિયં દારકં લભતી’’તિ, તે તત્થ અગમંસુ. અથસ્સ માતા દારકં અલઙ્કરિત્વા કીળાપિયમાનં દિસ્વાવ ‘‘મનાપો વતાયં દારકો’’તિ ગન્ત્વા પવતિં આચિક્ખિ. ઇતરા મય્હં પુત્તોતિઆદિમાહ. કહં તે લદ્ધોતિ? મચ્છકુચ્છિયન્તિ. નો તુય્હં પુત્તો, મય્હં પુત્તોતિ. કહં તે લદ્ધોતિ? મયા દસમાસે કુચ્છિયા ધારિતો, અથ નં નદિયા કીળાપિયમાનં મચ્છો ગિલીતિ. તુય્હં પુત્તો અઞ્ઞેન મચ્છેન ગિલિતો ભવિસ્સતિ, અયં પન મયા મચ્છકુચ્છિયં લદ્ધોતિ, ઉભોપિ રાજકુલં અગમંસુ. રાજા આહ – ‘‘અયં દસ માસે કુચ્છિયા ધારિતત્તા અમાતા કાતું ન સક્કા, મચ્છં ગણ્હન્તાપિ વક્કયકનાદીનિ બહિ કત્વા ગણ્હન્તા નામ નત્થીતિ મચ્છકુચ્છિયં લદ્ધત્તા અયમ્પિ અમાતા કાતું ન સક્કા, દારકો ઉભિન્નમ્પિ કુલાનં દાયાદો હોતુ, ઉભોપિ નં જગ્ગથા’’તિ ઉભોપિ જગ્ગિંસુ.

વિઞ્ઞુતં પત્તસ્સ દ્વીસુપિ નગરેસુ પાસાદં કારેત્વા નાટકાનિ પચ્ચુપટ્ઠાપેસું. એકેકસ્મિં નગરે ચત્તારો ચત્તારો માસે વસતિ, એકસ્મિં નગરે ચત્તારો માસે વુટ્ઠસ્સ સઙ્ઘાટનાવાય મણ્ડપં કારેત્વા તત્થ નં સદ્ધિં નાટકાહિ આરોપેન્તિ. સો સમ્પત્તિં અનુભવમાનો ઇતરં નગરં ગચ્છતિ. તંનગરવાસિનો નાટકાનિ ઉપડ્ઢમગ્ગં અગમંસુ. તે પચ્ચુગ્ગન્ત્વા તં પરિવારેત્વા અત્તનો પાસાદં નયન્તિ. ઇતરાનિ નાટકાનિ નિવત્તિત્વા અત્તનો નગરમેવ ગચ્છન્તિ. તત્થ ચત્તારો માસે વસિત્વા તેનેવ નિયામેન પુન ઇતરં નગરં ગચ્છતિ. એવમસ્સ સમ્પત્તિં અનુભવન્તસ્સ અસીતિ વસ્સાનિ પરિપુણ્ણાનિ.

અથ ભગવા ચારિકં ચરમાનો બારાણસિં પત્તો. સો ભગવતો સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિતો. પબ્બજિત્વા સત્તાહમેવ પુથુજ્જનો અહોસિ, અટ્ઠમે પન સો સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણીતિ એવમસ્સ દ્વે કુલાનિ અહેસું. તસ્મા બાકુલોતિ સઙ્ખં અગમાસીતિ.

પુરાણગિહિસહાયોતિ પુબ્બે ગિહિકાલે સહાયો. અયમ્પિ દીઘાયુકોવ થેરં પબ્બજિતં પસ્સિતું ગચ્છન્તો અસીતિમે વસ્સે ગતો. મેથુનો ધમ્મોતિ બાલો નગ્ગસમણકો બાલપુચ્છં પુચ્છતિ, ન સાસનવચનં, ઇદાનિ થેરેન દિન્નનયે ઠિતો ઇમેહિ પન તેતિ પુચ્છિ.

૨૧૦. યંપાયસ્માતિઆદીનિ પદાનિ સબ્બવારેસુ ધમ્મસઙ્ગાહકત્થેરેહિ નિયમેત્વા ઠપિતાનિ. તત્થ સઞ્ઞા ઉપ્પન્નમત્તાવ, વિતક્કો કમ્મપથભેદકોતિ. થેરો પનાહ – ‘‘કસ્મા વિસું કરોથ, ઉભયમ્પેતં કમ્મપથભેદકમેવા’’તિ.

૨૧૧. ગહપતિચીવરન્તિ વસ્સાવાસિકં ચીવરં. સત્થેનાતિ પિપ્ફલકેન. સૂચિયાતિ સૂચિં ગહેત્વા સિબ્બિતભાવં ન સરામીતિ અત્થો. કથિને ચીવરન્તિ કથિનચીવરં, કથિનચીવરમ્પિ હિ વસ્સાવાસિકગતિકમેવ. તસ્મા તત્થ ‘‘સિબ્બિતા નાભિજાનામી’’તિ આહ.

એત્તકં પનસ્સ કાલં ગહપતિચીવરં અસાદિયન્તસ્સ છિન્દનસિબ્બનાદીનિ અકરોન્તસ્સ કુતો ચીવરં ઉપ્પજ્જતીતિ. દ્વીહિ નગરેહિ. થેરો હિ મહાયસસ્સી, તસ્સ પુત્તધીતરો નત્તપનત્તકા સુખુમસાટકેહિ ચીવરાનિ કારેત્વા રજાપેત્વા સમુગ્ગે પક્ખિપિત્વા પહિણન્તિ. થેરસ્સ ન્હાનકાલે ન્હાનકોટ્ઠકે ઠપેન્તિ. થેરો તાનિ નિવાસેતિ ચેવ પારુપતિ ચ, પુરાણચીવરાનિ સમ્પત્તપબ્બજિતાનં દેતિ. થેરો તાનિ નિવાસેત્વા ચ પારુપિત્વા ચ નવકમ્મં ન કરોતિ, કિઞ્ચિ આયૂહનકમ્મં નત્થિ. ફલસમાપત્તિં અપ્પેત્વા અપ્પેત્વા નિસીદતિ. ચતૂસુ માસેસુ પત્તેસુ લોમકિલિટ્ઠાનિ હોન્તિ, અથસ્સ પુન તેનેવ નિયામેન પહિણિત્વા દેન્તિ. અડ્ઢમાસે અડ્ઢમાસે પરિવત્તતીતિપિ વદન્તિયેવ.

અનચ્છરિયઞ્ચેતં થેરસ્સ મહાપુઞ્ઞસ્સ મહાભિઞ્ઞસ્સ સતસહસ્સકપ્પે પૂરિતપારમિસ્સ, અસોકધમ્મરઞ્ઞો કુલૂપકો નિગ્રોધત્થેરો દિવસસ્સ નિક્ખત્તું ચીવરં પરિવત્તેસિ. તસ્સ હિ તિચીવરં હત્થિક્ખન્ધે ઠપેત્વા પઞ્ચહિ ચ ગન્ધસમુગ્ગસતેહિ પઞ્ચહિ ચ માલાસમુગ્ગસતેહિ સદ્ધિં પાતોવ આહરિયિત્થ, તથા દિવા ચેવ સાયઞ્ચ. રાજા કિર દિવસસ્સ નિક્ખત્તું સાટકે પરિવત્તેન્તો ‘‘થેરસ્સ ચીવરં નીત’’ન્તિ પુચ્છિત્વા ‘‘આમ નીત’’ન્તિ સુત્વાવ પરિવત્તેસિ. થેરોપિ ન ભણ્ડિકં બન્ધિત્વા ઠપેસિ, સમ્પત્તસબ્રહ્મચારીનં અદાસિ. તદા કિર જમ્બુદીપે ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ યેભુય્યેન નિગ્રોધસ્સેવ સન્તકં ચીવરં અહોસિ.

અહો વત મં કોચિ નિમન્તેય્યાતિ કિં પન ચિત્તસ્સ અનુપ્પાદનં ભારિયં, ઉપ્પન્નસ્સ પહાનન્તિ. ચિત્તં નામ લહુકપરિવત્તં, તસ્મા અનુપ્પાદનં ભારિયં, ઉપ્પન્નસ્સ પહાનમ્પિ ભારિયમેવ. અન્તરઘરેતિ મહાસકુલુદાયિસુત્તે (મ. નિ. ૨.૨૩૭) ઇન્દખીલતો પટ્ઠાય અન્તરઘરં નામ ઇધ નિમ્બોદકપતનટ્ઠાનં અધિપ્પેતં. કુતો પનસ્સ ભિક્ખા ઉપ્પજ્જિત્થાતિ. થેરો દ્વીસુ નગરેસુ અભિઞ્ઞાતો, ગેહદ્વારં આગતસ્સેવસ્સ પત્તં ગહેત્વા નાનારસભોજનસ્સ પૂરેત્વા દેન્તિ. સો લદ્ધટ્ઠાનતો નિવત્તતિ, ભત્તકિચ્ચકરણટ્ઠાનં પનસ્સ નિબદ્ધમેવ અહોસિ. અનુબ્યઞ્જનસોતિ થેરેન કિર રૂપે નિમિત્તં ગહેત્વા માતુગામો ન ઓલોકિતપુબ્બો. માતુગામસ્સ ધમ્મન્તિ માતુગામસ્સ છપ્પઞ્ચવાચાહિ ધમ્મં દેસેતું વટ્ટતિ, પઞ્હં પુટ્ઠેન ગાથાસહસ્સમ્પિ વત્તું વટ્ટતિયેવ. થેરો પન કપ્પિયમેવ ન અકાસિ. યેભુય્યેન હિ કુલૂપકથેરાનમેતં કમ્મં હોતિ. ભિક્ખુનુપસ્સયન્તિ ભિક્ખુનિઉપસ્સયં. તં પન ગિલાનપુચ્છકેન ગન્તું વટ્ટતિ, થેરો પન કપ્પિયમેવ ન અકાસિ. એસ નયો સબ્બત્થ. ચુણ્ણેનાતિ કોસમ્બચુણ્ણાદિના. ગત્તપરિકમ્મેતિ સરીરસમ્બાહનકમ્મે. વિચારિતાતિ પયોજયિતા. ગદ્દૂહનમત્તન્તિ ગાવિં થને ગહેત્વા એકં ખીરબિન્દું દૂહનકાલમત્તમ્પિ.

કેન પન કારણેન થેરો નિરાબાધો અહોસિ. પદુમુત્તરે કિર ભગવતિ સતસહસ્સભિક્ખુપરિવારે ચારિકં ચરમાને હિમવતિ વિસરુક્ખા પુપ્ફિંસુ. ભિક્ખુસતસહસ્સાનમ્પિ તિણપુપ્ફકરોગો ઉપ્પજ્જતિ. થેરો તસ્મિં સમયે ઇદ્ધિમા તાપસો હોતિ, સો આકાસેન ગચ્છન્તો ભિક્ખુસઙ્ઘં દિસ્વા ઓતરિત્વા રોગં પુચ્છિત્વા હિમવન્તતો ઓસધં આહરિત્વા અદાસિ. ઉપસિઙ્ઘનમત્તેનેવ રોગો વૂપસમિ. કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધકાલેપિ પઠમવપ્પદિવસે વપ્પં ઠપેત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ પરિભોગં અગ્ગિસાલઞ્ચેવ વચ્ચકુટિઞ્ચ કારેત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ભેસજ્જવત્તં નિબન્ધિ, ઇમિના કમ્મેન નિરાબાધો અહોસિ. ઉક્કટ્ઠનેસજ્જિકો પનેસ ઉક્કટ્ઠારઞ્ઞકો ચ તસ્મા ‘‘નાભિજાનામિ અપસ્સેનકં અપસ્સયિતા’’તિઆદિમાહ.

સરણોતિ સકિલેસો. અઞ્ઞા ઉદપાદીતિ અનુપસમ્પન્નસ્સ અઞ્ઞં બ્યાકાતું ન વટ્ટતિ. થેરો કસ્મા બ્યાકાસિ? ન થેરો અહં અરહાતિ આહ, અઞ્ઞા ઉદપાદીતિ પનાહ. અપિચ થેરો અરહાતિ પાકટો, તસ્મા એવમાહ.

૨૧૨. પબ્બજ્જન્તિ થેરો સયં નેવ પબ્બાજેસિ, ન ઉપસમ્પાદેસિ અઞ્ઞેહિ પન ભિક્ખૂહિ એવં કારાપેસિ. અવાપુરણં આદાયાતિ કુઞ્ચિકં ગહેત્વા.

નિસિન્નકોવ પરિનિબ્બાયીતિ અહં ધરમાનોપિ ન અઞ્ઞસ્સ ભિક્ખુસ્સ ભારો અહોસિં, પરિનિબ્બુતસ્સાપિ મે સરીરં ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ પલિબોધો મા અહોસીતિ તેજોધાતું સમાપજ્જિત્વા પરિનિબ્બાયિ. સરીરતો જાલા ઉટ્ઠહિ, છવિમંસલોહિતં સપ્પિ વિય ઝાયમાનં પરિક્ખયં ગતં, સુમનમકુલસદિસા ધાતુયોવ અવસેસિંસુ. સેસં સબ્બત્થ પાકટમેવ. ઇદં પન સુત્તં દુતિયસઙ્ગહે સઙ્ગીતન્તિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

બાકુલસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. દન્તભૂમિસુત્તવણ્ણના

૨૧૩. એવં મે સુતન્તિ દન્તભૂમિસુત્તં. તત્થ અરઞ્ઞકુટિકાયન્તિ તસ્સેવ વેળુવનસ્સ એકસ્મિં વિવિત્તટ્ઠાને પધાનકમ્મિકાનં ભિક્ખૂનં અત્થાય કતસેનાસને. રાજકુમારોતિ બિમ્બિસારસ્સ પુત્તો ઓરસકો.

ફુસેય્યાતિ લભેય્ય. એકગ્ગતન્તિ એવં પટિપન્નો સમાપત્તિં નામ લભતિ, ઝાનં નામ લભતીતિ ઇદં મયા સુતન્તિ વદતિ. કિલમથોતિ કાયકિલમથો. વિહેસાતિ સ્વેવ કિલમથો વુત્તો. યથાસકે તિટ્ઠેય્યાસીતિ અત્તનો અજાનનકોટ્ઠાસેયેવ તિટ્ઠેય્યાસીતિ.

૨૧૪. દેસેસીતિ ચિત્તેકગ્ગતં નામ એવં લભતિ, સમાપત્તિં એવં નિબ્બત્તેતીતિ અપ્પનાઉપચારં પાપેત્વા એકકસિણપરિકમ્મં કથેસિ. પવેદેત્વાતિ પકાસેત્વા.

નેક્ખમ્મેન ઞાતબ્બન્તિ કામતો નિસ્સટગુણેન ઞાતબ્બં. કામતો નિસ્સટગુણે ઠિતેન પુગ્ગલેન એકગ્ગં નામ જાનિતબ્બન્તિ અધિપ્પાયેનેતં વુત્તં. સેસાનિ તસ્સેવ વેવચનાનિ. કામે પરિભુઞ્જન્તોતિ દુવિધેપિ કામે ભુઞ્જમાનો.

૨૧૫. હત્થિદમ્મા વા અસ્સદમ્મા વા ગોદમ્મા વાતિ એત્થ અદન્તહત્થિદમ્માદયો વિય ચિત્તેકગ્ગરહિતા પુગ્ગલા દટ્ઠબ્બા. દન્તહત્થિઆદયો વિય ચિત્તેકગ્ગસમ્પન્ના. યથા અદન્તહત્થિદમ્માદયો કૂટાકારં અકત્વા ધુરં અછડ્ડેત્વા દન્તગમનં વા ગન્તું, દન્તેહિ વા પત્તબ્બં ભૂમિં પાપુણિતું ન સક્કોન્તિ, એવમેવ ચિત્તેકગ્ગરહિતા સમ્પન્નચિત્તેકગ્ગેહિ નિબ્બત્તિતગુણં વા નિબ્બત્તેતું પત્તભૂમિં વા પાપુણિતું ન સક્કોન્તિ.

૨૧૬. હત્થવિલઙ્ઘકેનાતિ હત્થેન હત્થં ગહેત્વા.

દટ્ઠેય્યન્તિ પસ્સિતબ્બયુત્તકં. આવુતોતિ આવરિતો. નિવુતોતિ નિવારિતો. ઓફુટોતિ ઓનદ્ધો.

૨૧૭. નાગવનિકન્તિ હત્થિપદોપમે (મ. નિ. ૧.૨૮૮ આદયો) નાગવનચરકો પુરિસો ‘‘નાગવનિકો’’તિ વુત્તો, ઇધ હત્થિસિક્ખાય કુસલો હત્થિં ગહેતું સમત્થો. અતિપસ્સિત્વાતિ દિસ્વા. એત્થગેધાતિ એતસ્મિં પવત્તગેધા. સરસઙ્કપ્પાનન્તિ ધાવનસઙ્કપ્પાનં. મનુસ્સકન્તેસુ સીલેસુ સમાદપનાયાતિ એત્થ યદા નાગો ઇત્થિપુરિસેહિ કુમારકુમારિકાહિ સોણ્ડાદીસુ ગહેત્વા ઉપકેળયમાનો વિકારં ન કરોતિ સુખાયતિ, તદાનેન મનુસ્સકન્તાનિ સીલાનિ સમાદિન્નાનિ નામ હોન્તિ.

પેમનીયાતિ તાત રાજા તે પસન્નો મઙ્ગલહત્થિટ્ઠાનેવ ઠપેસ્સતિ, રાજારહાનિ ભોજનાદીનિ લભિસ્સસીતિ એવરૂપી નાગેહિ પિયાપિતબ્બા કથા. સુસ્સૂસતીતિ તં પેમનીયકથં સોતુકામો હોતિ. તિણઘાસોદકન્તિ તિણઘાસઞ્ચેવ ઉદકઞ્ચ, તિણઘાસન્તિ ઘાસિતબ્બં તિણં, ખાદિતબ્બન્તિ અત્થો.

પણવોતિ ડિણ્ડિમો. સબ્બવઙ્કદોસનિહિતનિન્નીતકસાવોતિ નિહિતસબ્બવઙ્કદોસો ચેવ અપનીતકસાવો ચ. અઙ્ગન્તેવ સઙ્ખં ગચ્છતીતિ અઙ્ગસમો હોતિ.

૨૧૯. ગેહસિતસીલાનન્તિ પઞ્ચકામગુણનિસ્સિતસીલાનં. ઞાયસ્સાતિ અટ્ઠઙ્ગિકમગ્ગસ્સ.

૨૨૨. અદન્તમરણં મહલ્લકો રઞ્ઞો નાગો કાલઙ્કતોતિ રઞ્ઞો મહલ્લકો નાગો અદન્તમરણં મતો કાલં કતો હોતિ, અદન્તમરણં કાલંકિરિયં નામ કરિયતીતિ અયમેત્થ અત્થો. એસ નયો સબ્બત્થ. સેસં ઉત્તાનમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

દન્તભૂમિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. ભૂમિજસુત્તવણ્ણના

૨૨૩. એવં મે સુતન્તિ ભૂમિજસુત્તં. તત્થ ભૂમિજોતિ અયં થેરો જયસેનરાજકુમારસ્સ માતુલો. આસઞ્ચ અનાસઞ્ચાતિ કાલેન આસં કાલેન અનાસં. સકેન થાલિપાકેનાતિ પકતિપવત્તાય ભિક્ખાય અત્તનો નિટ્ઠિતભત્તતોપિ ભત્તેન પરિવિસિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

ભૂમિજસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. અનુરુદ્ધસુત્તવણ્ણના

૨૩૦. એવં મે સુતન્તિ અનુરુદ્ધસુત્તં. તત્થ એવમાહંસૂતિ તસ્સ ઉપાસકસ્સ અફાસુકકાલો અહોસિ, તદા ઉપસઙ્કમિત્વા એવમાહંસુ. અપણ્ણકન્તિ અવિરાધિતં. એકત્થાતિ અપ્પમાણાતિ વા મહગ્ગતાતિ વા ઝાનમેવ ચિત્તેકગ્ગતાયેવ એવં વુચ્ચતીતિ ઇમં સન્ધાય એવમાહ.

૨૩૧. યાવતા એકં રુક્ખમૂલં મહગ્ગતન્તિ ફરિત્વા અધિમુચ્ચિત્વા વિહરતીતિ એકરુક્ખમૂલપમાણટ્ઠાનં કસિણનિમિત્તેન ઓત્થરિત્વા તસ્મિં કસિણનિમિત્તે મહગ્ગતજ્ઝાનં ફરિત્વા અધિમુચ્ચિત્વા વિહરતિ. મહગ્ગતન્તિ પનસ્સ આભોગો નત્થિ, કેવલં મહગ્ગતજ્ઝાનપવત્તિવસેન પનેતં વુત્તં. એસ નયો સબ્બત્થ. ઇમિના ખો એતં ગહપતિ પરિયાયેનાતિ ઇમિના કારણેન. એત્થ હિ અપ્પમાણાતિ વુત્તાનં બ્રહ્મવિહારાનં નિમિત્તં ન વડ્ઢતિ, ઉગ્ઘાટનં ન જાયતિ, તાનિ ઝાનાનિ અભિઞ્ઞાનં વા નિરોધસ્સ વા પાદકાનિ ન હોન્તિ, વિપસ્સનાપાદકાનિ પન વટ્ટપાદકાનિ ભવોક્કમનાનિ ચ હોન્તિ. ‘‘મહગ્ગતા’’તિ વુત્તાનં પન કસિણજ્ઝાનાનં નિમિત્તં વડ્ઢતિ, ઉગ્ઘાટનં જાયતિ, સમતિક્કમા હોન્તિ, અભિઞ્ઞાપાદકાનિ નિરોધપાદકાનિ વટ્ટપાદકાનિ ભવોક્કમનાનિ ચ હોન્તિ. એવમિમે ધમ્મા નાનત્થા, અપ્પમાણા મહગ્ગતાતિ એવં નાનાબ્યઞ્જના ચ.

૨૩૨. ઇદાનિ મહગ્ગતસમાપત્તિતો નીહરિત્વા ભવૂપપત્તિકારણં દસ્સેન્તો ચતસ્સો ખો ઇમાતિઆદિમાહ. પરિત્તાભાતિ ફરિત્વા જાનન્તસ્સ અયમાભોગો અત્થિ, પરિત્તાભેસુ પન દેવેસુ નિબ્બત્તિકારણં ઝાનં ભાવેન્તો એવં વુત્તો. એસ નયો સબ્બત્થ. પરિત્તાભા સિયા સંકિલિટ્ઠાભા હોન્તિ સિયા પરિસુદ્ધાભા, અપ્પમાણાભા સિયા સંકિલિટ્ઠાભા હોન્તિ સિયા પરિસુદ્ધાભા. કથં? સુપ્પમત્તે વા સરાવમત્તે વા કસિણપરિકમ્મં કત્વા સમાપત્તિં નિબ્બત્તેત્વા પઞ્ચહાકારેહિ આચિણ્ણવસિભાવો પચ્ચનીકધમ્માનં સુટ્ઠુ અપરિસોધિતત્તા દુબ્બલમેવ સમાપત્તિં વળઞ્જિત્વા અપ્પગુણજ્ઝાને ઠિતો કાલં કત્વા પરિત્તાભેસુ નિબ્બત્તતિ, વણ્ણો પનસ્સ પરિત્તો ચેવ હોતિ સંકિલિટ્ઠો ચ. પઞ્ચહિ પનાકારેહિ આચિણ્ણવસિભાવો પચ્ચનીકધમ્માનં સુટ્ઠુ પરિસોધિતત્તા સુવિસુદ્ધં સમાપત્તિં વળઞ્જિત્વા પગુણજ્ઝાને ઠિતો કાલં કત્વા પરિત્તાભેસુ નિબ્બત્તતિ, વણ્ણો પનસ્સ પરિત્તો ચેવ હોતિ પરિસુદ્ધો ચ. એવં પરિત્તાભા સિયા સંકિલિટ્ઠાભા હોન્તિ સિયા પરિસુદ્ધાભા. કસિણે પન વિપુલપરિકમ્મં કત્વા સમાપત્તિં નિબ્બત્તેત્વા પઞ્ચહાકારેહિ આચિણ્ણવસિભાવોતિ સબ્બં પુરિમસદિસમેવ વેદિતબ્બં. એવં અપ્પમાણાભા સિયા સંકિલિટ્ઠાભા હોન્તિ સિયા પરિસુદ્ધાભાતિ.