૧૦. દેવદૂતસુત્તવણ્ણના

૨૬૧. એવં મે સુતન્તિ દેવદૂતસુત્તં. તત્થ દ્વે અગારાતિઆદિ અસ્સપુરસુત્તે વિત્થારિતમેવ.

૨૬૨. નિરયં ઉપપન્નાતિ ભગવા કત્થચિ નિરયતો પટ્ઠાય દેસનં દેવલોકેન ઓસાપેતિ, કત્થચિ દેવલોકતો પટ્ઠાય નિરયેન ઓસાપેતિ. સચે સગ્ગસમ્પત્તિં વિત્થારેત્વા કથેતુકામો હોતિ, નિરયદુક્ખં એકદેસતો કથેતિ, તિરચ્છાનયોનિદુક્ખં પેત્તિવિસયદુક્ખં મનુસ્સલોકસમ્પત્તિં એકદેસતો કથેતિ, સગ્ગસમ્પત્તિમેવ વિત્થારેતિ. સચે નિરયદુક્ખં વિત્થારેત્વા કથેતુકામો હોતિ, દેવલોકમનુસ્સલોકેસુ સમ્પત્તિં તિરચ્છાનયોનિપેત્તિવિસયેસુ ચ દુક્ખં એકદેસતો કથેતિ, નિરયદુક્ખમેવ વિત્થારેતિ. સો ઇમસ્મિં સુત્તે નિરયદુક્ખં વિત્થારેતુકામો, તસ્મા દેવલોકતો પટ્ઠાય દેસનં નિરયેન ઓસાપેતિ. દેવલોકમનુસ્સલોકસમ્પત્તિયો તિરચ્છાનયોનિપેત્તિવિસયદુક્ખાનિ ચ એકદેસતો કથેત્વા નિરયદુક્ખમેવ વિત્થારેન કથેતું તમેનં, ભિક્ખવે, નિરયપાલાતિઆદિમાહ.

તત્થ એકચ્ચે થેરા ‘‘નિરયપાલા નામ નત્થિ, યન્તરૂપં વિય કમ્મમેવ કારણં કારેતી’’તિ વદન્તિ. તેસં તં ‘‘અત્થિ નિરયે નિરયપાલાતિ, આમન્તા, અત્થિ ચ કારણિકા’’તિઆદિના નયેન અભિધમ્મે (કથા. ૮૬૬) પટિસેધિતમેવ. યથા હિ મનુસ્સલોકે કમ્મકારણકારકા અત્થિ, એવમેવ નિરયે નિરયપાલા અત્થીતિ. યમસ્સ રઞ્ઞોતિ યમરાજા નામ વેમાનિકપેતરાજા, એકસ્મિં કાલે દિબ્બવિમાને દિબ્બકપ્પરુક્ખદિબ્બઉય્યાનદિબ્બનાટકાદિસમ્પત્તિં અનુભવતિ, એકસ્મિં કાલે કમ્મવિપાકં, ધમ્મિકો રાજા. ન ચેસ એકોવ હોતિ, ચતૂસુ પન દ્વારેસુ ચત્તારો જના હોન્તિ. નાદ્દસન્તિ અત્તનો સન્તિકે પેસિતસ્સ કસ્સચિ દેવદૂતસ્સ અભાવં સન્ધાય એવં વદતિ. અથ નં યમો ‘‘નાયં ભાસિતસ્સ અત્થં સલ્લક્ખેતી’’તિ ઞત્વા સલ્લક્ખાપેતુકામો અમ્ભોતિઆદિમાહ.

જાતિધમ્મોતિ જાતિસભાવો, અપરિમુત્તો જાતિયા, જાતિ નામ મય્હં અબ્ભન્તરેયેવ અત્થીતિ. પરતો જરાધમ્મોતિઆદીસુપિ એસેવ નયો.

૨૬૩. પઠમં દેવદૂતં સમનુયુઞ્જિત્વાતિ એત્થ દહરકુમારો અત્થતો એવં વદતિ નામ ‘‘પસ્સથ, ભો, મય્હમ્પિ તુમ્હાકં વિય હત્થપાદા અત્થિ, સકે પનમ્હિ મુત્તકરીસે પલિપન્નો, અત્તનો ધમ્મતાય ઉટ્ઠહિત્વા ન્હાયિતું ન સક્કોમિ, અહં કિલિટ્ઠગત્તોમ્હિ, ન્હાપેથ મન્તિ વત્તુમ્પિ ન સક્કોમિ, જાતિતોમ્હિ અપરિમુત્તતાય એદિસો જાતો. ન ખો પનાહમેવ, તુમ્હેપિ જાતિતો અપરિમુત્તાવ. યથેવ હિ મય્હં, એવં તુમ્હાકમ્પિ જાતિ આગમિસ્સતિ, ઇતિ તસ્સા પુરે આગમનાવ કલ્યાણં કરોથા’’તિ. તેનેસ દેવદૂતો નામ જાતો, વચનત્થો પન મઘદેવસુત્તે વુત્તોવ.

દુતિયં દેવદૂતન્તિ એત્થાપિ જરાજિણ્ણસત્તો અત્થતો એવં વદતિ નામ – ‘‘પસ્સથ, ભો, અહમ્પિ તુમ્હે વિય તરુણો અહોસિં ઊરુબલબાહુબલજવનસમ્પન્નો, તસ્સ મે તા બલજવનસમ્પત્તિયો અન્તરહિતા, વિજ્જમાનાપિ મે હત્થપાદા હત્થપાદકિચ્ચં ન કરોન્તિ, જરાયમ્હિ અપરિમુત્તતાય એદિસો જાતો. ન ખો પનાહમેવ, તુમ્હેપિ જરાય અપરિમુત્તાવ. યથેવ હિ મય્હં, એવં તુમ્હાકમ્પિ જરા આગમિસ્સતિ, ઇતિ તસ્સા પુરે આગમનાવ કલ્યાણં કરોથા’’તિ. તેનેસ દેવદૂતો નામ જાતો.

તતિયં દેવદૂતન્તિ એત્થાપિ ગિલાનસત્તો અત્થતો એવ વદતિ નામ – ‘‘પસ્સથ, ભો, અહમ્પિ તુમ્હે વિય નિરોગો અહોસિં, સોમ્હિ એતરહિ બ્યાધિના અભિહતો સકે મુત્તકરીસે પલિપન્નો, ઉટ્ઠાતુમ્પિ ન સક્કોમિ, વિજ્જમાનાપિ મે હત્થપાદા હત્થપાદકિચ્ચં ન કરોન્તિ, બ્યાધિતોમ્હિ અપરિમુત્તતાય એદિસો જાતો. ન ખો પનાહમેવ, તુમ્હેપિ બ્યાધિતો અપરિમુત્તાવ. યથેવ હિ મય્હં, એવં તુમ્હાકં બ્યાધિ આગમિસ્સતિ, ઇતિ તસ્સ પુરે આગમનાવ કલ્યાણં કરોથા’’તિ. તેનેસ દેવદૂતો નામ જાતો.

૨૬૫. ચતુત્થં દેવદૂતન્તિ એત્થ પન કમ્મકારણા વા દેવદૂતાતિ કાતબ્બા કમ્મકારણિકા વા. તત્થ પન કમ્મકારણપક્ખે બાત્તિંસ તાવ કમ્મકારણા અત્થતો એવં વદન્તિ નામ – ‘‘મયં નિબ્બત્તમાના ન રુક્ખે વા પાસાણે વા નિબ્બત્તામ, તુમ્હાદિસાનં સરીરે નિબ્બત્તામ, ઇતિ અમ્હાકં પુરે નિબ્બત્તિતોવ કલ્યાણં કરોથા’’તિ. તેનેતે દેવદૂતા નામ જાતા. કમ્મકારણિકાપિ અત્થતો એવં વદન્તિ નામ – ‘‘મયં દ્વત્તિંસ કમ્મકારણા કરોન્તા ન રુક્ખાદીસુ કરોમ, તુમ્હાદિસેસુ સત્તેસુયેવ કરોમ, ઇતિ અમ્હાકં તુમ્હેસુ પુરે કમ્મકારણાકરણતોવ કલ્યાણં કરોથા’’તિ. તેનેતેપિ દેવદૂતા નામ જાતા.

૨૬૬. પઞ્ચમં દેવદૂતન્તિ એત્થ મતકસત્તો અત્થતો એવં વદતિ નામ – ‘‘પસ્સથ ભો મં આમકસુસાને છડ્ડિતં ઉદ્ધુમાતકાદિભાવં પત્તં, મરણતોમ્હિ અપરિમુત્તતાય એદિસો જાતો. ન ખો પનાહમેવ, તુમ્હેપિ મરણતો અપરિમુત્તાવ. યથેવ હિ મય્હં, એવં તુમ્હાકમ્પિ મરણં આગમિસ્સતિ, ઇતિ તસ્સ પુરે આગમનાવ કલ્યાણં કરોથા’’તિ. તેનેસ દેવદૂતો નામ જાતો.

ઇમં પન દેવદૂતાનુયોગં કો લભતિ, કો ન લભતીતિ? યેન તાવ બહું પાપં કતં, સો ગન્ત્વા નિરયે નિબ્બત્તતિયેવ. યેન પન પરિત્તં પાપકમ્મં કતં, સો લભતિ. યથા હિ સભણ્ડં ચોરં ગહેત્વા કત્તબ્બમેવ કરોન્તિ, ન વિનિચ્છિનન્તિ. અનુવિજ્જિત્વા ગહિતં પન વિનિચ્છયટ્ઠાનં નયન્તિ, સો વિનિચ્છયં લભતિ. એવંસમ્પદમેતં. પરિત્તપાપકમ્મા હિ અત્તનો ધમ્મતાયપિ સરન્તિ, સારિયમાનાપિ સરન્તિ.

તત્થ દીઘજયન્તદમિળો નામ અત્તનો ધમ્મતાય સરિ. સો કિર દમિળો સુમનગિરિવિહારે આકાસચેતિયં રત્તપટેન પૂજેસિ. અથ નિરયે ઉસ્સદસામન્તે નિબ્બત્તો અગ્ગિજાલસદ્દં સુત્વાવ અત્તનો પૂજિતપટં અનુસ્સરિ, સો ગન્ત્વા સગ્ગે નિબ્બત્તો. અપરોપિ પુત્તસ્સ દહરભિક્ખુનો ખલિસાટકં દેન્તો પાદમૂલે ઠપેસિ, મરણકાલમ્હિ પટપટાતિ સદ્દે નિમિત્તં ગણ્હિ, સોપિ ઉસ્સદસામન્તે નિબ્બત્તો જાલસદ્દેન તં સાટકં અનુસ્સરિત્વા સગ્ગે નિબ્બત્તો. એવં તાવ અત્તનો ધમ્મતાય કુસલં કમ્મં સરિત્વા સગ્ગે નિબ્બત્તતીતિ.

અત્તનો ધમ્મતાય અસરન્તે પન પઞ્ચ દેવદૂતે પુચ્છતિ. તત્થ કોચિ પઠમેન દેવદૂતેન સરતિ, કોચિ દુતિયાદીહિ. યો પન પઞ્ચહિપિ ન સરતિ, તં યમો રાજા સયં સારેતિ. એકો કિર અમચ્ચો સુમનપુપ્ફકુમ્ભેન મહાચેતિયં પૂજેત્વા યમસ્સ પત્તિં અદાસિ, તં અકુસલકમ્મેન નિરયે નિબ્બત્તં યમસ્સ સન્તિકં નયિંસુ. તસ્મિં પઞ્ચહિપિ દેવદૂતેહિ કુસલે અસરન્તે યમો સયં ઓલોકેન્તો દિસ્વા – ‘‘નનુ ત્વં મહાચેતિયં સુમનપુપ્ફકુમ્ભેન પૂજેત્વા મય્હં પત્તિં અદાસી’’તિ સારેસિ, સો તસ્મિં કાલે સરિત્વા દેવલોકં ગતો. યમો પન સયં ઓલોકેત્વાપિ અપસ્સન્તો – ‘‘મહાદુક્ખં નામ અનુભવિસ્સતિ અયં સત્તો’’તિ તુણ્હી હોતિ.

૨૬૭. મહાનિરયેતિ અવીચિમહાનિરયમ્હિ. કિં પનસ્સ પમાણં? અબ્ભન્તરં આયામેન ચ વિત્થારેન ચ યોજનસતં હોતિ. લોહપથવી લોહછદનં એકેકા ચ ભિત્તિ નવનવયોજનિકા હોતિ. પુરત્થિમાય ભિત્તિયા અચ્ચિ ઉટ્ઠિતા પચ્છિમં ભિત્તિં ગહેત્વા તં વિનિવિજ્ઝિત્વા પરતો યોજનસતં ગચ્છતિ. સેસદિસાસુપિ એસેવ નયો. ઇતિ જાલપરિયન્તવસેન આયામવિત્થારતો અટ્ઠારસયોજનાધિકાનિ તીણિ યોજનસતાનિ, પરિક્ખેપતો પન નવયોજનસતાનિ ચતુપણ્ણાસયોજનાનિ, સમન્તા પન ઉસ્સદેહિ સદ્ધિં દસયોજનસહસ્સં હોતિ.

૨૬૮. ઉબ્ભતં તાદિસમેવ હોતીતિ એત્થ અક્કન્તપદં યાવ અટ્ઠિતો દળ્હં ઉદ્ધરિતુમેવ ન સક્કા. અયં પનેત્થ અત્થો – હેટ્ઠતો પટ્ઠાય ડય્હતિ, ઉપરિતો પટ્ઠાય ઝાયતિ, ઇતિ અક્કમનકાલે ડય્હમાનં પઞ્ઞાયતિ, ઉદ્ધરણકાલે તાદિસમેવ, તસ્મા એવં વુત્તં. બહુસમ્પત્તોતિ બહૂનિ વસ્સસતવસ્સસહસ્સાનિ સમ્પત્તો.

કસ્મા પનેસ નરકો અવીચીતિ સઙ્ખં ગતોતિ. વીચિ નામ અન્તરં વુચ્ચતિ, તત્થ ચ અગ્ગિજાલાનં વા સત્તાનં વા દુક્ખસ્સ વા અન્તરં નત્થિ. તસ્મા સો અવીચીતિ સઙ્ખં ગતોતિ. તસ્સ હિ પુરત્થિમભિત્તિતો જાલા ઉટ્ઠિતા સંસિબ્બમાના યોજનસતં ગન્ત્વા પચ્છિમભિત્તિં વિનિવિજ્ઝિત્વા પરતો યોજનસતં ગચ્છતિ. સેસદિસાસુપિ એસેવ નયો.

ઇમેસં છન્નં જાલાનં મજ્ઝે નિબ્બત્તો દેવદત્તો, તસ્સ યોજનસતપ્પમાણો અત્તભાવો, દ્વે પાદા યાવ ગોપ્ફકા લોહપથવિં પવિટ્ઠા, દ્વે હત્થા યાવ મણિબન્ધા લોહભિત્તિયો પવિટ્ઠા, સીસં યાવ ભમુકટ્ઠિતો લોહછદને પવિટ્ઠં, અધોભાગેન એકં લોહસૂલં પવિસિત્વા કાયં વિનિવિજ્ઝન્તં છદને પવિટ્ઠં, પાચીનભિત્તિતો નિક્ખન્તસૂલં હદયં વિનિવિજ્ઝિત્વા પચ્છિમભિત્તિં પવિટ્ઠં, ઉત્તરભિત્તિતો નિક્ખન્તસૂલં ફાસુકા વિનિવિજ્ઝિત્વા દક્ખિણભિત્તિં પવિટ્ઠં. નિચ્ચલે તથાગતમ્હિ અપરદ્ધત્તા નિચ્ચલોવ હુત્વા પચ્ચતીતિ કમ્મસરિક્ખતાય એદિસો જાતો. એવં જાલાનં નિરન્તરતાય અવીચિ નામ.

અબ્ભન્તરે પનસ્સ યોજનસતિકે ઠાને નાળિયં કોટ્ટેત્વા પૂરિતપિટ્ઠં વિય સત્તા નિરન્તરા, ‘‘ઇમસ્મિં ઠાને સત્તો અત્થિ, ઇમસ્મિં નત્થી’’તિ ન વત્તબ્બં, ગચ્છન્તાનં ઠિતાનં નિસિન્નાનં નિપન્નાનં અન્તો નત્થિ, ગચ્છન્તે વા ઠિતે વા નિસિન્ને વા નિપન્ને વા અઞ્ઞમઞ્ઞં ન બાધન્તિ. એવં સત્તાનં નિરન્તરતાય અવીચિ.

કાયદ્વારે પન છ ઉપેક્ખાસહગતાનિ ચિત્તાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ, એકં દુક્ખસહગતં. એવં સન્તેપિ યથા જિવ્હગ્ગે છ મધુબિન્દૂનિ ઠપેત્વા એકસ્મિં તમ્બલોહબિન્દુમ્હિ ઠપિતે અનુદહનબલવતાય તદેવ પઞ્ઞાયતિ, ઇતરાનિ અબ્બોહારિકાનિ હોન્તિ, એવં અનુદહનબલવતાય દુક્ખમેવેત્થ નિરન્તરં, ઇતરાનિ અબ્બોહારિકાનીતિ. એવં દુક્ખસ્સ નિરન્તરતાય અવીચિ.

૨૬૯. મહન્તોતિ યોજનસતિકો. સો તત્થ પતતીતિ એકો પાદો મહાનિરયે હોતિ, એકો ગૂથનિરયે નિપતતિ. સૂચિમુખાતિ સૂચિસદિસમુખા, તે હત્થિગીવપ્પમાણા એકદોણિકનાવાપ્પમાણા વા હોન્તિ.

કુક્કુલનિરયોતિ યોજનસતપ્પમાણોવ અન્તો કૂટાગારમત્તવિતચ્ચિતઅઙ્ગારપુણ્ણો આદિત્તછારિકનિરયો, યત્થ પતિતપતિતા કુદ્રૂસકરાસિમ્હિ ખિત્તફાલવાસિસિલાદીનિ વિય હેટ્ઠિમતલમેવ ગણ્હન્તિ.

આરોપેન્તીતિ અયદણ્ડેહિ પોથેન્તા આરોપેન્તિ. તેસં આરોહનકાલે તે કણ્ટકા અધોમુખા હોન્તિ, ઓરોહનકાલે ઉદ્ધંમુખા.

વાતેરિતાનીતિ કમ્મમયેન વાતેન ચલિતાનિ. હત્થમ્પિ છિન્દન્તીતિ ફલકે મંસં વિય કોટ્ટયમાનાનિ છિન્દન્તિ. સચે ઉટ્ઠાય પલાયતિ, અયોપાકારો સમુટ્ઠહિત્વા પરિક્ખિપતિ, હેટ્ઠા ખુરધારા સમુટ્ઠાતિ.

ખારોદકા નદીતિ વેતરણી નામ તમ્બલોહનદી. તત્થ અયોમયાનિ ખરવાલિક-પોક્ખરપત્તાનિ, હેટ્ઠા ખુરધારા ઉભોસુ તીરેસુ વેત્તલતા ચ કુસતિણાનિ ચ. સો તત્થ દુક્ખા તિબ્બા ખરાતિ સો તત્થ ઉદ્ધઞ્ચ અધો ચ વુય્હમાનો પોક્ખરપત્તેસુ છિજ્જતિ. સિઙ્ઘાટકસણ્ઠાનાય ખરવાલિકાય કણ્ટકેહિ વિજ્ઝિયતિ, ખુરધારાહિ ફાલિયતિ, ઉભોસુ તીરેસુ કુસતિણેહિ વિલેખતિ, વેત્તલતાહિ આકડ્ઢિયતિ, તિક્ખસત્તીહિ ફાલિયતિ.

૨૭૦. તત્તેન અયોસઙ્કુનાતિ તેન જિગચ્છિતોમ્હીતિ વુત્તે મહન્તં લોહપચ્છિં લોહગુળાનં પૂરેત્વા તં ઉપગચ્છન્તિ, સો લોહગુળભાવં ઞત્વા દન્તે સમ્ફુસેતિ, અથસ્સ તે તત્તેન અયોસઙ્કુના મુખં વિવરન્તિ, તમ્બલોહધારેહિ મહન્તેન લોહકટાહેન તમ્બલોહં ઉપનેત્વા એવમેવં કરોન્તિ. પુન મહાનિરયેતિ એવં પઞ્ચવિધબન્ધનતો પટ્ઠાય યાવ તમ્બલોહપાના તમ્બલોહપાનતો પટ્ઠાય પુન પઞ્ચવિધબન્ધનાદીનિ કારેત્વા મહાનિરયે પક્ખિપન્તિ. તત્થ કોચિ પઞ્ચવિધબન્ધનેનેવ મુચ્ચતિ, કોચિ દુતિયેન, કોચિ તતિયેન, કોચિ તમ્બલોહપાનેન મુચ્ચતિ, કમ્મે પન અપરિક્ખીણે પુન મહાનિરયે પક્ખિપન્તિ.

ઇદં પન સુત્તં ગણ્હન્તો એકો દહરભિક્ખુ, – ‘‘ભન્તે, એત્તકં દુક્ખમનુભવિતસત્તં પુનપિ મહાનિરયે પક્ખિપન્તી’’તિ આહ. આમ, આવુસો, કમ્મે અપરિક્ખીણે પુનપ્પુનં એવં કરોન્તીતિ. તિટ્ઠતુ, ભન્તે, ઉદ્દેસો, કમ્મટ્ઠાનમેવ કથેથાતિ કમ્મટ્ઠાનં કથાપેત્વા સોતાપન્નો હુત્વા આગમ્મ ઉદ્દેસં અગ્ગહેસિ. અઞ્ઞેસમ્પિ ઇમસ્મિં પદેસે ઉદ્દેસં ઠપેત્વા અરહત્તં પત્તાનં ગણના નત્થિ. સબ્બબુદ્ધાનઞ્ચેતં સુત્તં અવિજહિતમેવ હોતિ.

૨૭૧. હીનકાયૂપગાતિ હીનકાયં ઉપગતા હુત્વા. ઉપાદાનેતિ તણ્હાદિટ્ઠિગહણે. જાતિમરણસમ્ભવેતિ જાતિયા ચ મરણસ્સ ચ કારણભૂતે. અનુપાદાતિ ચતૂહિ ઉપાદાનેહિ અનુપાદિયિત્વા. જાતિમરણસઙ્ખયેતિ જાતિમરણસઙ્ખયસઙ્ખાતે નિબ્બાને વિમુચ્ચન્તિ.

દિટ્ઠધમ્માભિનિબ્બુતાતિ દિટ્ઠધમ્મે ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે સબ્બકિલેસનિબ્બાનેન નિબ્બુતા. સબ્બદુક્ખં ઉપચ્ચગુન્તિ સબ્બદુક્ખાતિક્કન્તા નામ હોન્તિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

દેવદૂતસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

તતિયવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.