૮. ઉપક્કિલેસસુત્તવણ્ણના

૨૩૬. એવં મે સુતન્તિ ઉપક્કિલેસસુત્તં. તત્થ એતદવોચાતિ નેવ ભેદાધિપ્પાયેન ન પિયકમ્યતાય, અથ ખ્વાસ્સ એતદહોસિ – ‘‘ઇમે ભિક્ખૂ મમ વચનં ગહેત્વા ન ઓરમિસ્સન્તિ, બુદ્ધા ચ નામ હિતાનુકમ્પકા, અદ્ધા નેસં ભગવા એકં કારણં કથેસ્સતિ, તં સુત્વા એતે ઓરમિસ્સન્તિ, તતો તેસં ફાસુવિહારો ભવિસ્સતી’’તિ. તસ્મા એતં ‘‘ઇધ, ભન્તે’’તિઆદિવચનમવોચ. મા ભણ્ડનન્તિઆદીસુ ‘‘અકત્થા’’તિ પાઠસેસં ગહેત્વા ‘‘મા ભણ્ડનં અકત્થા’’તિ એવં અત્થો દટ્ઠબ્બો. અઞ્ઞતરોતિ સો કિર ભિક્ખુ ભગવતો અત્થકામો, અયં કિરસ્સ અધિપ્પાયો – ‘‘ઇમે ભિક્ખૂ કોધાભિભૂતા સત્થુ વચનં ન ગણ્હન્તિ, મા ભગવા એતે ઓવદન્તો કિલમી’’તિ, તસ્મા એવમાહ.

પિણ્ડાય પાવિસીતિ ન કેવલં પાવિસિ, યેનપિ જનેન ન દિટ્ઠો, સો મં પસ્સતૂતિપિ અધિટ્ઠાસિ. કિમત્થં અધિટ્ઠાસીતિ? તેસં ભિક્ખૂનં દમનત્થં. ભગવા હિ તદા પિણ્ડપાતપ્પટિક્કન્તો ‘‘પુથુસદ્દો સમજનો’’તિઆદિગાથા ભાસિત્વા કોસમ્બિતો બાલકલોણકારગામં ગતો. તતો પાચીનવંસદાયં, તતો પાલિલેય્યકવનસણ્ડં ગન્ત્વા પાલિલેય્યહત્થિનાગેન ઉપટ્ઠહિયમાનો તેમાસં વસિ. નગરવાસિનોપિ – ‘‘સત્થા વિહારં ગતો, ગચ્છામ ધમ્મસ્સવનાયા’’તિ ગન્ધપુપ્ફહત્થા વિહારં ગન્ત્વા ‘‘કહં, ભન્તે, સત્થા’’તિ પુચ્છિંસુ. ‘‘કહં તુમ્હે સત્થારં દક્ખથ, સત્થા ‘ઇમે ભિક્ખૂ સમગ્ગે કરિસ્સામી’તિ આગતો, સમગ્ગે કાતું અસક્કોન્તો નિક્ખમિત્વા ગતો’’તિ. ‘‘મયં સતમ્પિ સહસ્સમ્પિ દત્વા સત્થારં આનેતું ન સક્કોમ, સો નો અયાચિતો સયમેવ આગતો, મયં ઇમે ભિક્ખૂ નિસ્સાય સત્થુ સમ્મુખા ધમ્મકથં સોતું ન લભિમ્હા. ઇમે સત્થારં ઉદ્દિસ્સ પબ્બજિતા, તસ્મિમ્પિ સામગ્ગિં કરોન્તે સમગ્ગા ન જાતા, કસ્સાઞ્ઞસ્સ વચનં કરિસ્સન્તિ. અલં ન ઇમેસં ભિક્ખા દાતબ્બા’’તિ સકલનગરે દણ્ડં ઠપયિંસુ. તે પુનદિવસે સકલનગરં પિણ્ડાય ચરિત્વા કટચ્છુમત્તમ્પિ ભિક્ખં અલભિત્વા વિહારં આગમંસુ. ઉપાસકાપિ તે પુન આહંસુ – ‘‘યાવ સત્થારં ન ખમાપેથ, તાવ વો તમેવ દણ્ડકમ્મ’’ન્તિ. તે ‘‘સત્થારં ખમાપેસ્સામા’’તિ ભગવતિ સાવત્થિયં અનુપ્પત્તે તત્થ અગમંસુ. સત્થા તેસં અટ્ઠારસ ભેદકરવત્થૂનિ દેસેસીતિ અયમેત્થ પાળિમુત્તકકથા.

૨૩૭. ઇદાનિ પુથુસદ્દોતિઆદિગાથાસુ પુથુ મહાસદ્દો અસ્સાતિ પુથુસદ્દો. સમજનોતિ સમાનો એકસદિસો જનો, સબ્બોવાયં ભણ્ડનકારકજનો સમન્તતો સદ્દનિચ્છરણેન પુથુસદ્દો ચેવ સદિસો ચાતિ વુત્તં હોતિ. ન બાલો કોચિ મઞ્ઞથાતિ તત્ર કોચિ એકોપિ અહં બાલોતિ ન મઞ્ઞતિ, સબ્બેપિ પણ્ડિતમાનિનોયેવ. નાઞ્ઞં ભિય્યો અમઞ્ઞરુન્તિ કોચિ એકોપિ અહં બાલોતિ ન ચ મઞ્ઞિ, ભિય્યો ચ સઙ્ઘસ્મિં ભિજ્જમાને અઞ્ઞમ્પિ એકં ‘‘મય્હં કારણા સઙ્ઘો ભિજ્જતી’’તિ ઇદં કારણં ન મઞ્ઞીતિ અત્થો.

પરિમુટ્ઠાતિ મુટ્ઠસ્સતિનો. વાચાગોચરભાણિનોતિ રાકારસ્સ રસ્સાદેસો કતો; વાચાગોચરાવ, ન સતિપટ્ઠાનગોચરા, ભાણિનો ચ, કથં ભાણિનો? યાવિચ્છન્તિ મુખાયામં, યાવ મુખં પસારેતું ઇચ્છન્તિ, તાવ પસારેત્વા ભાણિનો, એકોપિ સઙ્ઘગારવેન મુખસઙ્કોચનં ન કરોતીતિ અત્થો. યેન નીતાતિ યેન કલહેન ઇમં નિલ્લજ્જભાવં નીતા. ન તં વિદૂ ન તં જાનન્તિ ‘‘એવં સાદીનવો અય’’ન્તિ.

યે ચ તં ઉપનય્હન્તીતિ તં અક્કોચ્છિ મન્તિઆદિકં આકારં યે ઉપનય્હન્તિ. સનન્તનોતિ પોરાણો.

પરેતિ પણ્ડિતે ઠપેત્વા તતો અઞ્ઞે ભણ્ડનકારકા પરે નામ. તે એત્થ સઙ્ઘમજ્ઝે કલહં કરોન્તા ‘‘મયં યમામસે ઉપયમામ નસ્સામ સતતં સમિતં મચ્ચુસન્તિકં ગચ્છામા’’તિ ન જાનન્તિ. યે ચ તત્થ વિજાનન્તીતિ યે ચ તત્થ પણ્ડિતા ‘‘મયં મચ્ચુનો સમીપં ગચ્છામા’’તિ વિજાનન્તિ. તતો સમ્મન્તિ મેધગાતિ એવઞ્હિ તે જાનન્તા યોનિસોમનસિકારં ઉપ્પાદેત્વા મેધગાનં કલહાનં વૂપસમાય પટિપજ્જન્તિ.

અટ્ઠિચ્છિન્નાતિ અયં ગાથા જાતકે (જા. ૧.૯.૧૬) આગતા, બ્રહ્મદત્તઞ્ચ દીઘાવુકુમારઞ્ચ સન્ધાય વુત્તા. અયઞ્હેત્થ અત્થો – તેસમ્પિ તથા પવત્તવેરાનં હોતિ સઙ્ગતિ, કસ્મા તુમ્હાકં ન હોતિ, યેસં વો નેવ માતાપિતૂનં અટ્ઠીનિ છિન્નાનિ, ન પાણા હટા ન ગવાસ્સધનાનિ હટાનીતિ.

સચે લભેથાતિઆદિગાથા પણ્ડિતસહાયસ્સ ચ બાલસહાયસ્સ ચ વણ્ણાવણ્ણદીપનત્થં વુત્તા. અભિભુય્ય સબ્બાનિ પરિસ્સયાનીતિ પાકટપરિસ્સયે ચ પટિચ્છન્નપરિસ્સયે ચ અભિભવિત્વા તેન સદ્ધિં અત્તમનો સતિમા ચરેય્યાતિ.

રાજાવ રટ્ઠં વિજિતન્તિ યથા અત્તનો વિજિતરટ્ઠં મહાજનકરાજા ચ અરિન્દમમહારાજા ચ પહાય એકકા વિચરિંસુ, એવં વિચરેય્યાતિ અત્થો. માતઙ્ગરઞ્ઞેવ નાગોતિ માતઙ્ગો અરઞ્ઞે નાગોવ. માતઙ્ગોતિ હત્થિ વુચ્ચતિ. નાગોતિ મહન્તાધિવચનમેતં. યથા હિ માતુપોસકો માતઙ્ગનાગો અરઞ્ઞે એકો ચરિ, ન ચ પાપાનિ અકાસિ, યથા ચ પાલિલેય્યકો, એવં એકો ચરે, ન ચ પાપાનિ કયિરાતિ વુત્તં હોતિ.

૨૩૮. બાલકલોણકારગામોતિ ઉપાલિગહપતિસ્સ ભોગગામો. તેનુપસઙ્કમીતિ કસ્મા ઉપસઙ્કમિ? ગણે કિરસ્સ આદીનવં દિસ્વા એકવિહારિં ભિક્ખું પસ્સિતુકામતા ઉદપાદિ, તસ્મા સીતાદીહિ પીળિતો ઉણ્હાદીનિ પત્થયમાનો વિય ઉપસઙ્કમિ. ધમ્મિયા કથાયાતિ એકીભાવે આનિસંસપ્પટિસંયુત્તાય. યેન પાચીનવંસદાયો, તત્થ કસ્મા ઉપસઙ્કમિ? કલહકારકે કિરસ્સ દિટ્ઠાદીનવત્તા સમગ્ગવાસિનો ભિક્ખૂ પસ્સિતુકામતા ઉદપાદિ, તસ્મા સીતાદીહિ પીળિતો ઉણ્હાદીનિ પત્થયમાનો વિય તત્થ ઉપસઙ્કમિ. આયસ્મા ચ અનુરુદ્ધોતિઆદિ વુત્તનયમેવ.

૨૪૧. અત્થિ પન વોતિ પચ્છિમપુચ્છાય લોકુત્તરધમ્મં પુચ્છેય્ય. સો પન થેરાનં નત્થિ, તસ્મા તં પુચ્છિતું ન યુત્તન્તિ પરિકમ્મોભાસં પુચ્છતિ. ઓભાસઞ્ચેવ સઞ્જાનામાતિ પરિકમ્મોભાસં સઞ્જાનામ. દસ્સનઞ્ચ રૂપાનન્તિ દિબ્બચક્ખુના રૂપદસ્સનઞ્ચ સઞ્જાનામ. તઞ્ચ નિમિત્તં નપ્પટિવિજ્ઝામાતિ તઞ્ચ કારણં ન જાનામ, યેન નો ઓભાસો ચ રૂપદસ્સનઞ્ચ અન્તરધાયતિ.

તં ખો પન વો અનુરુદ્ધા નિમિત્તં પટિવિજ્ઝિતબ્બન્તિ તં વો કારણં જાનિતબ્બં. અહમ્પિ સુદન્તિ અનુરુદ્ધા તુમ્હે કિં ન આળુલેસ્સન્તિ, અહમ્પિ ઇમેહિ એકાદસહિ ઉપક્કિલેસેહિ આળુલિતપુબ્બોતિ દસ્સેતું ઇમં દેસનં આરભિ. વિચિકિચ્છા ખો મેતિઆદીસુ મહાસત્તસ્સ આલોકં વડ્ઢેત્વા દિબ્બચક્ખુના નાનાવિધાનિ રૂપાનિ દિસ્વા ‘‘ઇદં ખો કિ’’ન્તિ વિચિકિચ્છા ઉદપાદિ. સમાધિ ચવીતિ પરિકમ્મસમાધિ ચવિ. ઓભાસોતિ પરિકમ્મોભાસોપિ અન્તરધાયિ, દિબ્બચક્ખુનાપિ રૂપં ન પસ્સિ. અમનસિકારોતિ રૂપાનિ પસ્સતો વિચિકિચ્છા ઉપ્પજ્જતિ, ઇદાનિ કિઞ્ચિ ન મનસિકરિસ્સામીતિ અમનસિકારો ઉદપાદિ.

થિનમિદ્ધન્તિ કિઞ્ચિ અમનસિકરોન્તસ્સ થિનમિદ્ધં ઉદપાદિ.

છમ્ભિતત્તન્તિ હિમવન્તાભિમુખં આલોકં વડ્ઢેત્વા દાનવરક્ખસઅજગરાદયો અદ્દસ, અથસ્સ છમ્ભિતત્તં ઉદપાદિ.

ઉપ્પિલન્તિ ‘‘મયા દિટ્ઠભયં પકતિયા ઓલોકિયમાનં નત્થિ. અદિટ્ઠે કિં નામ ભય’’ન્તિ ચિન્તયતો ઉપ્પિલાવિતત્તં ઉદપાદિ. સકિદેવાતિ એકપયોગેનેવ પઞ્ચ નિધિકુમ્ભિયોપિ પસ્સેય્ય.

દુટ્ઠુલ્લન્તિ મયા વીરિયં ગાળ્હં પગ્ગહિતં, તેન મે ઉપ્પિલં ઉપ્પન્નન્તિ વીરિયં સિથિલમકાસિ, તતો કાયદરથો કાયદુટ્ઠુલ્લં કાયાલસિયં ઉદપાદિ.

અચ્ચારદ્ધવીરિયન્તિ મમ વીરિયં સિથિલં કરોતો દુટ્ઠુલ્લં ઉપ્પન્નન્તિ પુન વીરિયં પગ્ગણ્હતો અચ્ચારદ્ધવીરિયં ઉદપાદિ. પતમેય્યાતિ મરેય્ય.

અતિલીનવીરિયન્તિ મમ વીરિયં પગ્ગણ્હતો એવં જાતન્તિ પુન વીરિયં સિથિલં કરોતો અતિલીનવીરિયં ઉદપાદિ.

અભિજપ્પાતિ દેવલોકાભિમુખં આલોકં વડ્ઢેત્વા દેવસઙ્ઘં પસ્સતો તણ્હા ઉદપાદિ.

નાનત્તસઞ્ઞાતિ મય્હં એકજાતિકં રૂપં મનસિકરોન્તસ્સ અભિજપ્પા ઉપ્પન્ના, નાનાવિધરૂપં મનસિ કરિસ્સામીતિ કાલેન દેવલોકાભિમુખં કાલેન મનુસ્સલોકાભિમુખં વડ્ઢેત્વા નાનાવિધાનિ રૂપાનિ મનસિકરોતો નાનત્તસઞ્ઞા ઉદપાદિ.

અતિનિજ્ઝાયિતત્તન્તિ મય્હં નાનાવિધાનિ રૂપાનિ મનસિકરોન્તસ્સ નાનત્તસઞ્ઞા ઉદપાદિ, ઇટ્ઠં વા અનિટ્ઠં વા એકજાતિકમેવ મનસિ કરિસ્સામીતિ તથા મનસિકરોતો અતિનિજ્ઝાયિતત્તં રૂપાનં ઉદપાદિ.

૨૪૩. ઓભાસનિમિત્તં મનસિ કરોમીતિ પરિકમ્મોભાસમેવ મનસિ કરોમિ. ન ચ રૂપાનિ પસ્સામીતિ દિબ્બચક્ખુના રૂપાનિ ન પસ્સામિ. રૂપનિમિત્તં મનસિ કરોમીતિ દિબ્બચક્ખુના વિસયરૂપમેવ મનસિ કરોમિ.

પરિત્તઞ્ચેવ ઓભાસન્તિ પરિત્તકટ્ઠાને ઓભાસં. પરિત્તાનિ ચ રૂપાનીતિ પરિત્તકટ્ઠાને રૂપાનિ. વિપરિયાયેન દુતિયવારો વેદિતબ્બો. પરિત્તો સમાધીતિ પરિત્તકો પરિકમ્મોભાસો, ઓભાસપરિત્તતઞ્હિ સન્ધાય ઇધ પરિકમ્મસમાધિ ‘‘પરિત્તો’’તિ વુત્તો. પરિત્તં મે તસ્મિં સમયેતિ તસ્મિં સમયે દિબ્બચક્ખુપિ પરિત્તકં હોતિ. અપ્પમાણવારેપિ એસેવ નયો.

૨૪૫. અવિતક્કમ્પિ વિચારમત્તન્તિ પઞ્ચકનયે દુતિયજ્ઝાનસમાધિં. અવિતક્કમ્પિ અવિચારન્તિ ચતુક્કનયેપિ પઞ્ચકનયેપિ ઝાનત્તયસમાધિં. સપ્પીતિકન્તિ દુકતિકજ્ઝાનસમાધિં. નિપ્પીતિકન્તિ દુકજ્ઝાનસમાધિં. સાતસહગતન્તિ તિકચતુક્કજ્ઝાનસમાધિં. ઉપેક્ખાસહગતન્તિ ચતુક્કનયે ચતુત્થજ્ઝાનસમાધિં પઞ્ચકનયે પઞ્ચમજ્ઝાનસમાધિં.

કદા પન ભગવા ઇમં તિવિધં સમાધિં ભાવેતિ? મહાબોધિમૂલે નિસિન્નો પચ્છિમયામે. ભગવતો હિ પઠમમગ્ગો પઠમજ્ઝાનિકો અહોસિ, દુતિયાદયો દુતિયતતિયચતુત્થજ્ઝાનિકા. પઞ્ચકનયે પઞ્ચમજ્ઝાનસ્સ મગ્ગો નત્થીતિ સો લોકિયો અહોસીતિ લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકં સન્ધાયેતં વુત્તં. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

ઉપક્કિલેસસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.