૩. અચ્છરિયઅબ્ભુતસુત્તવણ્ણના

૧૯૭. એવં મે સુતન્તિ અચ્છરિયઅબ્ભુતસુત્તં. તત્થ યત્ર હિ નામાતિ અચ્છરિયત્થે નિપાતો. યો નામ તથાગતોતિ અત્થો. છિન્નપપઞ્ચેતિ એત્થ પપઞ્ચા નામ તણ્હા માનો દિટ્ઠીતિ ઇમે તયો કિલેસા. છિન્નવટુમેતિ એત્થ વટુમન્તિ કુસલાકુસલકમ્મવટ્ટં વુચ્ચતિ. પરિયાદિન્નવટ્ટેતિ તસ્સેવ વેવચનં. સબ્બદુક્ખવીતિવત્તેતિ સબ્બં વિપાકવટ્ટસઙ્ખાતં દુક્ખં વીતિવત્તે. અનુસ્સરિસ્સતીતિ ઇદં યત્રાતિ નિપાતવસેન અનાગતવચનં, અત્થો પનેત્થ અતીતવસેન વેદિતબ્બો. ભગવા હિ તે બુદ્ધે અનુસ્સરિ, ન ઇદાનિ અનુસ્સરિસ્સતિ. એવંજચ્ચાતિ વિપસ્સીઆદયો ખત્તિયજચ્ચા, કકુસન્ધાદયો બ્રાહ્મણજચ્ચાતિ. એવંગોત્તાતિ વિપસ્સીઆદયો કોણ્ડઞ્ઞગોત્તા, કકુસન્ધાદયો કસ્સપગોત્તાતિ. એવંસીલાતિ લોકિયલોકુત્તરસીલેન એવંસીલા. એવંધમ્માતિ એત્થ સમાધિપક્ખા ધમ્મા અધિપ્પેતા. લોકિયલોકુત્તરેન સમાધિના એવંસમાધિનોતિ અત્થો. એવંપઞ્ઞાતિ લોકિયલોકુત્તરપઞ્ઞાય એવંપઞ્ઞા. એવંવિહારીતિ એત્થ પન હેટ્ઠા સમાધિપક્ખાનં ધમ્માનં ગહિતત્તા વિહારો ગહિતોવ, પુન કસ્મા ગહિતમેવ ગણ્હાતીતિ ચે, ન ઇદં ગહિતમેવ. ઇદઞ્હિ નિરોધસમાપત્તિદીપનત્થં, તસ્મા એવંનિરોધસમાપત્તિવિહારીતિ અયમેત્થ અત્થો.

એવંવિમુત્તાતિ એત્થ વિક્ખમ્ભનવિમુત્તિ તદઙ્ગવિમુત્તિ સમુચ્છેદવિમુત્તિ પટિપ્પસ્સદ્ધિવિમુત્તિ નિસ્સરણવિમુત્તીતિ પઞ્ચવિધા વિમુત્તિયો. તત્થ અટ્ઠ સમાપત્તિયો સયં વિક્ખમ્ભિતેહિ નીવરણાદીહિ વિમુત્તત્તા વિક્ખમ્ભનવિમુત્તીતિ સઙ્ખં ગચ્છન્તિ. અનિચ્ચાનુપસ્સનાદિકા સત્ત અનુપસ્સના સયં તસ્સ તસ્સ પચ્ચનીકઙ્ગવસેન પરિચત્તાહિ નિચ્ચસઞ્ઞાદીહિ વિમુત્તત્તા તદઙ્ગવિમુત્તીતિ સઙ્ખં ગચ્છન્તિ. ચત્તારો અરિયમગ્ગા સયં સમુચ્છિન્નેહિ કિલેસેહિ વિમુત્તત્તા સમુચ્છેદવિમુત્તીતિ સઙ્ખં ગચ્છન્તિ. ચત્તારિ સામઞ્ઞફલાનિ મગ્ગાનુભાવેન કિલેસાનં પટિપ્પસ્સદ્ધન્તે ઉપ્પન્નત્તા પટિપ્પસ્સદ્ધિવિમુત્તીતિ સઙ્ખં ગચ્છન્તિ. નિબ્બાનં સબ્બકિલેસેહિ નિસ્સટત્તા અપગતત્તા દૂરે ઠિતત્તા નિસ્સરણવિમુત્તીતિ સઙ્ખં ગતં. ઇતિ ઇમાસં પઞ્ચન્નં વિમુત્તીનં વસેન એવંવિમુત્તાતિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

૧૯૯. તસ્માતિહાતિ યસ્મા ત્વં ‘‘તથાગતા અચ્છરિયા’’તિ વદસિ, તસ્મા તં ભિય્યોસો મત્તાય પટિભન્તુ તથાગતસ્સ અચ્છરિયા અબ્ભુતધમ્માતિ. સતો સમ્પજાનોતિ એત્થ દ્વેસમ્પજઞ્ઞાનિ મનુસ્સલોકે દેવલોકે ચ. તત્થ વેસ્સન્તરજાતકે બ્રાહ્મણસ્સ દ્વે પુત્તે દત્વા પુનદિવસે સક્કસ્સ દેવિં દત્વા સક્કેન પસીદિત્વા દિન્ને અટ્ઠ વરે ગણ્હન્તો –

‘‘ઇતો વિમુચ્ચમાનાહં, સગ્ગગામી વિસેસગૂ;

અનિવત્તી તતો અસ્સં, અટ્ઠમેતં વરં વરે’’તિ. (જા. ૨.૨૨.૨૩૦૦) –

એવં તુસિતભવને મે પટિસન્ધિ હોતૂતિ વરં અગ્ગહેસિ, તતો પટ્ઠાય તુસિતભવને ઉપ્પજ્જિસ્સામીતિ જાનાતિ, ઇદં મનુસ્સલોકે સમ્પજઞ્ઞં. વેસ્સન્તરત્તભાવતો પન ચુતો પુન તુસિતભવને નિબ્બત્તિત્વા નિબ્બત્તોસ્મીતિ અઞ્ઞાસિ, ઇદં દેવલોકે સમ્પજઞ્ઞં.

કિં પન સેસદેવતા ન જાનન્તીતિ? નો ન જાનન્તિ. તા પન ઉય્યાનવિમાનકપ્પરુક્ખે ઓલોકેત્વા દેવનાટકેહિ તૂરિયસદ્દેન પબોધિતા ‘‘મારિસ અયં દેવલોકો તુમ્હે ઇધ નિબ્બત્તા’’તિ સારિતા જાનન્તિ. બોધિસત્તો પઠમજવનવારે ન જાનાતિ, દુતિયજવનતો પટ્ઠાય જાનાતિ. ઇચ્ચસ્સ અઞ્ઞેહિ અસાધારણજાનનં હોતિ.

અટ્ઠાસીતિ એત્થ કિઞ્ચાપિ અઞ્ઞેપિ દેવા તત્થ ઠિતા ઠિતમ્હાતિ જાનન્તિ, તે પન છસુ દ્વારેસુ બલવતા ઇટ્ઠારમ્મણેન અભિભુય્યમાના સતિં વિસ્સજ્જેત્વા અત્તનો ભુત્તપીતભાવમ્પિ અજાનન્તા આહારૂપચ્છેદેન કાલં કરોન્તિ. બોધિસત્તસ્સ કિં તથારૂપં આરમ્મણં નત્થીતિ? નો નત્થિ. સો હિ સેસદેવે દસહિ ઠાનેહિ અધિગ્ગણ્હાતિ, આરમ્મણેન પન અત્તાનં મદ્દિતું ન દેતિ, તં આરમ્મણં અભિભવિત્વા તિટ્ઠતિ. તેન વુત્તં – ‘‘સતો સમ્પજાનો, આનન્દ, બોધિસત્તો તુસિતે કાયે અટ્ઠાસી’’તિ.

૨૦૦. યાવતાયુકન્તિ સેસત્તભાવેસુ કિં યાવતાયુકં ન તિટ્ઠત્તીતિ? આમ ન તિટ્ઠતિ. અઞ્ઞદા હિ દીઘાયુકદેવલોકે નિબ્બત્તો તત્થ પારમિયો ન સક્કા પૂરેતુન્તિ અક્ખીનિ નિમીલેત્વા અધિમુત્તિકાલંકિરિયં નામ કત્વા મનુસ્સલોકે નિબ્બત્તતિ. અયં કાલઙ્કિરિયા અઞ્ઞેસં ન હોતિ. તદા પન અદિન્નદાનં નામ નત્થિ, અરક્ખિતસીલં નામ નત્થિ, સબ્બપારમીનં પૂરિતત્તા યાવતાયુકં અટ્ઠાસિ.

સતો સમ્પજાનો તુસિતા કાયા ચવિત્વા માતુકુચ્છિં ઓક્કમતીતિ એવં તાવ સબ્બપારમિયો પૂરેત્વા તદા બોધિસત્તો યાવતાયુકં અટ્ઠાસિ. દેવતાનં પન – ‘‘મનુસ્સગણનાવસેન ઇદાનિ સત્તહિ દિવસેહિ ચુતિ ભવિસ્સતી’’તિ પઞ્ચ પુબ્બનિમિત્તાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ – માલા મિલાયન્તિ, વત્થાનિ કિલિસ્સન્તિ, કચ્છેહિ સેદા મુચ્ચન્તિ, કાયે દુબ્બણ્ણિયં ઓક્કમતિ, દેવો દેવાસને ન સણ્ઠાતિ.

તત્થ માલાતિ પટિસન્ધિગ્ગહણદિવસે પિળન્ધનમાલા. તા કિર સટ્ઠિસતસહસ્સાધિકા સત્તપણ્ણાસ-વસ્સકોટિયો અમિલાયિત્વા તદા મિલાયન્તિ. વત્થેસુપિ એસેવ નયો. એત્તકં પન કાલં દેવાનં નેવ સીતં ન ઉણ્હં હોતિ, તસ્મિં કાલે સરીરતો બિન્દુબિન્દુવસેન સેદા મુચ્ચન્તિ. એત્તકઞ્ચ કાલં તેસં સરીરે ખણ્ડિચ્ચપાલિચ્ચાદિવસેન વિવણ્ણતા ન પઞ્ઞાયતિ, દેવધીતા સોળસવસ્સુદ્દેસિકા વિય, દેવપુત્તા વીસતિવસ્સુદ્દેસિકા વિય ખાયન્તિ. મરણકાલે પન નેસં કિલન્તરૂપો અત્તભાવો હોતિ. એત્તકઞ્ચ નેસં કાલં દેવલોકે ઉક્કણ્ઠિતા નામ નત્થિ, મરણકાલે પન નિસ્સસન્તિ વિજમ્ભન્તિ, સકે આસને નાભિરમન્તિ.

ઇમાનિ પન પુબ્બનિમિત્તાનિ, યથા લોકે મહાપુઞ્ઞાનં રાજરાજમહામત્તાદીનંયેવ ઉક્કાપાતભૂમિચાલચન્દગ્ગાહાદીનિ નિમિત્તાનિ પઞ્ઞાયન્તિ, ન સબ્બેસં, એવમેવ મહેસક્ખાનં દેવતાનંયેવ પઞ્ઞાયન્તિ, ન સબ્બેસં. યથા ચ મનુસ્સેસુ પુબ્બનિમિત્તાનિ નક્ખત્તપાઠકાદયોવ જાનન્તિ, ન સબ્બે, એવમેવ તાનિપિ સબ્બે દેવા ન જાનન્તિ, પણ્ડિતા એવ પન જાનન્તિ. તત્થ યે ચ મન્દેન કુસલકમ્મેન નિબ્બત્તા દેવપુત્તા, તે તેસુ ઉપ્પન્નેસુ – ‘‘ઇદાનિ કો જાનાતિ, કુહિં નિબ્બત્તિસ્સામા’’તિ ભાયન્તિ. યે મહાપુઞ્ઞા, તે – ‘‘અમ્હેહિ દિન્નં દાનં રક્ખિતં સીલં ભાવિતં ભાવનં આગમ્મ ઉપરિદેવલોકેસુ સમ્પત્તિં અનુભવિસ્સામા’’તિ ન ભાયન્તિ. બોધિસત્તોપિ તાનિ પુબ્બનિમિત્તાનિ દિસ્વા ‘‘ઇદાનિ અનન્તરે અત્તભાવે બુદ્ધો ભવિસ્સામી’’તિ ન ભાયિ. અથસ્સ તેસુ નિમિત્તેસુ પાતુભૂતેસુ દસસહસ્સચક્કવાળદેવતા સન્નિપતિત્વા – ‘‘મારિસ તુમ્હેહિ દસ પારમિયો પૂરેન્તેહિ ન સક્કસમ્પત્તિં ન મારબ્રહ્મચક્કવત્તિસમ્પત્તિં પત્થેન્તેહિ પૂરિતા, લોકનિત્થરણત્થાય પન બુદ્ધત્તં પત્થયમાનેહિ પૂરિતા. સો વો ઇદાનિ કાલો મારિસ બુદ્ધત્તાય, સમયો મારિસ બુદ્ધત્તાયા’’તિ યાચન્તિ.

અથ મહાસત્તો દેવતાનં પટિઞ્ઞં અદત્વાવ કાલદીપદેસકુલજનેત્તિઆયુપરિચ્છેદવસેન પઞ્ચમહાવિલોકનં નામ વિલોકેસિ. તત્થ ‘‘કાલો નુ ખો, ન કાલો’’તિ પઠમં કાલં વિલોકેસિ. તત્થ વસ્સસતસહસ્સતો ઉદ્ધં વડ્ઢિતઆયુકાલો કાલો નામ ન હોતિ. કસ્મા? તદા હિ સત્તાનં જાતિજરામરણાનિ ન પઞ્ઞાયન્તિ, બુદ્ધાનઞ્ચ ધમ્મદેસના નામ તિલક્ખણમુત્તા નત્થિ, તેસં અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તાતિ કથેન્તાનં ‘‘કિં નામેતં કથેન્તી’’તિ નેવ સોતું ન સદ્ધાતું મઞ્ઞન્તિ, તતો અભિસમયો ન હોતિ, તસ્મિં અસતિ અનિય્યાનિકં સાસનં હોતિ. તસ્મા સો અકાલો. વસ્સસતતો ઊનઆયુકાલોપિ કાલો નામ ન હોતિ. કસ્મા? તદા હિ સત્તા ઉસ્સન્નકિલેસા હોન્તિ, ઉસ્સન્નકિલેસાનઞ્ચ દિન્નોવાદો ઓવાદટ્ઠાને ન તિટ્ઠતિ. ઉદકે દણ્ડરાજિ વિય ખિપ્પં વિગચ્છતિ. તસ્મા સોપિ અકાલો. સતસહસ્સતો પન પટ્ઠાય હેટ્ઠા વસ્સસતતો પટ્ઠાય ઉદ્ધં આયુકાલો કાલો નામ. તદા ચ વસ્સસતકાલો હોતિ. અથ મહાસત્તો ‘‘નિબ્બત્તિતબ્બકાલો’’તિ કાલં પસ્સિ.

તતો દીપં વિલોકેન્તો સપરિવારે ચત્તારો દીપે ઓલોકેત્વા – ‘‘તીસુ દીપેસુ બુદ્ધા ન નિબ્બત્તન્તિ, જમ્બુદીપેયેવ નિબ્બત્તન્તી’’તિ દીપં પસ્સિ.

તતો – ‘‘જમ્બુદીપો નામ મહા, દસયોજનસહસ્સપરિમાણો, કતરસ્મિં નુ ખો પદેસે બુદ્ધા નિબ્બત્તન્તી’’તિ દેસં વિલોકેન્તો મજ્ઝિમદેસં પસ્સિ. મજ્ઝિમદેસો નામ ‘‘પુરત્થિમાય દિસાય ગજઙ્ગલં નામ નિગમો’’તિઆદિના નયેન વિનયે (મહાવ. ૨૫૯) વુત્તોવ. સો પન આયામતો તીણિ યોજનસતાનિ. વિત્થારતો અડ્ઢતિયાનિ, પરિક્ખેપતો નવયોજનસતાનીતિ. એતસ્મિઞ્હિ પદેસે ચત્તારિ અટ્ઠ સોળસ વા અસઙ્ખ્યેય્યાનિ, કપ્પસતસહસ્સઞ્ચ પારમિયો પૂરેત્વા સમ્માસમ્બુદ્ધા ઉપ્પજ્જન્તિ. દ્વે અસઙ્ખ્યેય્યાનિ, કપ્પસતસહસ્સઞ્ચ પારમિયો પૂરેત્વા પચ્ચેકબુદ્ધા ઉપ્પજ્જન્તિ, એકં અસઙ્ખ્યેય્યં, કપ્પસતસહસ્સઞ્ચ પારમિયો પૂરેત્વા સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનાદયો મહાસાવકા ઉપ્પજ્જન્તિ, ચતુન્નં મહાદીપાનં દ્વિસહસ્સાનં પરિત્તદીપાનઞ્ચ ઇસ્સરિયાધિપચ્ચકારકચક્કવત્તિરાજાનો ઉપ્પજ્જન્તિ, અઞ્ઞે ચ મહેસક્ખા ખત્તિયબ્રાહ્મણગહપતિમહાસાલા ઉપ્પજ્જન્તિ. ઇદઞ્ચેત્થ કપિલવત્થુ નામ નગરં, તત્થ મયા નિબ્બત્તિતબ્બન્તિ નિટ્ઠમગમાસિ.

તતો કુલં વિલોકેન્તો – ‘‘બુદ્ધા નામ લોકસમ્મતે કુલે નિબ્બત્તન્તિ, ઇદાનિ ચ ખત્તિયકુલં લોકસમ્મતં, તત્થ નિબ્બત્તિસ્સામિ, સુદ્ધોદનો નામ રાજા મે પિતા ભવિસ્સતી’’તિ કુલં પસ્સિ.

તતો માતરં વિલોકેન્તો – ‘‘બુદ્ધમાતા નામ લોલા સુરાધુત્તા ન હોતિ, કપ્પસતસહસ્સં પૂરિતપારમી જાતિતો પટ્ઠાય અખણ્ડપઞ્ચસીલા હોતિ, અયઞ્ચ મહામાયા નામ દેવી એદિસા. અયં મે માતા ભવિસ્સતિ. કિત્તકં પનસ્સા આયૂ’’તિ આવજ્જન્તો – ‘‘દસન્નં માસાનં ઉપરિ સત્ત દિવસાની’’તિ પસ્સિ.

ઇતિ ઇમં પઞ્ચમહાવિલોકનં વિલોકેત્વા – ‘‘કાલો મે મારિસા બુદ્ધભાવાયા’’તિ દેવતાનં સઙ્ગહં કરોન્તો પટિઞ્ઞં દત્વા ‘‘ગચ્છથ તુમ્હે’’તિ તા દેવતા ઉય્યોજેત્વા તુસિતદેવતાહિ પરિવુતો તુસિતપુરે નન્દનવનં પાવિસિ. સબ્બદેવલોકેસુ હિ નન્દનવનં અત્થિયેવ. તત્થ નં દેવતા – ‘‘ઇતો ચુતો સુગતિં ગચ્છ, ઇતો ચુતો સુગતિં ગચ્છા’’તિ પુબ્બેકતકુસલકમ્મોકાસં સારયમાના વિચરન્તિ. સો એવં દેવતાહિ કુસલં સારયમાનાહિ પરિવુતો તત્થ વિચરન્તોવ ચવિ.

એવં ચુતો ચવામીતિ પજાનાતિ, ચુતિચિત્તં ન જાનાતિ. પટિસન્ધિં ગહેત્વાપિ પટિસન્ધિચિત્તં ન જાનાતિ, ઇમસ્મિં મે ઠાને પટિસન્ધિ ગહિતાતિ એવં પન જાનાતિ. કેચિ પન થેરા ‘‘આવજ્જનપરિયાયો નામ લદ્ધું વટ્ટતિ, દુતિયતતિયચિત્તવારેયેવ જાનિસ્સતી’’તિ વદન્તિ. તિપિટકમહાસીવત્થેરો પનાહ – ‘‘મહાસત્તાનં પટિસન્ધિ ન અઞ્ઞેસં પટિસન્ધિસદિસા, કોટિપ્પત્તં તેસં સતિસમ્પજઞ્ઞં. યસ્મા પન તેનેવ ચિત્તેન તં ચિત્તં ઞાતું ન સક્કા, તસ્મા ચુતિચિત્તં ન જાનાતિ. ચુતિક્ખણેપિ ચવામીતિ પજાનાતિ, પટિસન્ધિં ગહેત્વાપિ પટિસન્ધિચિત્તં ન જાનાતિ, અસુકસ્મિં ઠાને પટિસન્ધિ ગહિતાતિ પજાનાતિ, તસ્મિં કાલે દસસહસ્સી કમ્પતી’’તિ. એવં સતો સમ્પજાનો માતુકુચ્છિં ઓક્કમન્તો પન એકૂનવીસતિયા પટિસન્ધિચિત્તેસુ મેત્તાપુબ્બભાગસ્સ સોમનસ્સ-સહગત-ઞાણસમ્પયુત્ત-અસઙ્ખારિક-કુસલચિત્તસ્સ સદિસમહાવિપાકચિત્તેન પટિસન્ધિં ગણ્હિ. મહાસીવત્થેરો પન ‘‘ઉપેક્ખાસહગતેના’’તિ આહ.

પટિસન્ધિં ગણ્હન્તો પન આસાળ્હીપુણ્ણમાયં ઉત્તરાસાળ્હનક્ખત્તેન અગ્ગહેસિ. તદા કિર મહામાયા પુરે પુણ્ણમાય સત્તમદિવસતો પટ્ઠાય વિગતસુરાપાનં માલાગન્ધવિભૂસનસમ્પન્નં નક્ખત્તકીળં અનુભવમાના સત્તમે દિવસે પાતો વુટ્ઠાય ગન્ધોદકેન ન્હાયિત્વા સબ્બાલઙ્કારવિભૂસિતા વરભોજનં ભુઞ્જિત્વા ઉપોસથઙ્ગાનિ અધિટ્ઠાય સિરીગબ્ભં પવિસિત્વા સિરીસયને નિપન્ના નિદ્દં ઓક્કમમાના ઇદં સુપિનં અદ્દસ – ‘‘ચત્તારો કિર નં મહારાજાનો સયનેનેવ સદ્ધિં ઉક્ખિપિત્વા અનોતત્તદહં નેત્વા એકમન્તં અટ્ઠંસુ. અથ નેસં દેવિયો આગન્ત્વા મનુસ્સમલહરણત્થં ન્હાપેત્વા દિબ્બવત્થં નિવાસેત્વા ગન્ધેહિ વિલિમ્પેત્વા દિબ્બપુપ્ફાનિ પિળન્ધિત્વા તતો અવિદૂરે રજતપબ્બતો, તસ્સ અન્તો કનકવિમાનં અત્થિ, તસ્મિં પાચીનતો સીસં કત્વા નિપજ્જાપેસું. અથ બોધિસત્તો સેતવરવારણો હુત્વા તતો અવિદૂરે એકો સુવણ્ણપબ્બતો, તત્થ ચરિત્વા તતો ઓરુય્હ રજતપબ્બતં અભિરુહિત્વા ઉત્તરદિસતો આગમ્મ કનકવિમાનં પવિસિત્વા માતરં પદક્ખિણં કત્વા દક્ખિણપસ્સં ફાલેત્વા કુચ્છિં પવિટ્ઠસદિસો અહોસિ.

અથ પબુદ્ધા દેવી તં સુપિનં રઞ્ઞો આરોચેસિ. રાજા પભાતાય રત્તિયા ચતુસટ્ઠિમત્તે બ્રાહ્મણપામોક્ખે પક્કોસાપેત્વા હરિતૂપલિત્તાય લાજાદીહિ કતમઙ્ગલસક્કારાય ભૂમિયા મહારહાનિ આસનાનિ પઞ્ઞાપેત્વા તત્થ નિસિન્નાનં બ્રાહ્મણાનં સપ્પિમધુસક્કરાભિસઙ્ખારસ્સ વરપાયાસસ્સ સુવણ્ણરજતપાતિયો પૂરેત્વા સુવણ્ણરજતપાતીતિહેવ પટિકુજ્જિત્વા અદાસિ, અઞ્ઞેહિ ચ અહતવત્થકપિલગાવીદાનાદીહિ તે સન્તપ્પેસિ. અથ નેસં સબ્બકામસન્તપ્પિતાનં સુપિનં આરોચાપેત્વા – ‘‘કિં ભવિસ્સતી’’તિ પુચ્છિ. બ્રાહ્મણા આહંસુ – ‘‘મા ચિન્તયિ મહારાજ, દેવિયા તે કુચ્છિમ્હિ ગબ્ભો પતિટ્ઠિતો, સો ચ ખો પુરિસગબ્ભો, ન ઇત્થિગબ્ભો, પુત્તો તે ભવિસ્સતિ. સો સચે અગારં અજ્ઝાવસિસ્સતિ, રાજા ભવિસ્સતિ ચક્કવત્તી. સચે અગારા નિક્ખમ્મ પબ્બજિસ્સતિ, બુદ્ધો ભવિસ્સતિ લોકે વિવટ્ટચ્છદો’’તિ. એવં સતો સમ્પજાનો બોધિસત્તો તુસિતકાયા ચવિત્વા માતુકુચ્છિં ઓક્કમતિ.

તત્થ સતો સમ્પજાનોતિ ઇમિના ચતુત્થાય ગબ્ભાવક્કન્તિયા ઓક્કમતીતિ દસ્સેતિ. ચતસ્સો હિ ગબ્ભાવક્કન્તિયો.

‘‘ચતસ્સો ઇમા, ભન્તે, ગબ્ભાવક્કન્તિયો. ઇધ, ભન્તે, એકચ્ચો અસમ્પજાનો માતુકુચ્છિં ઓક્કમતિ, અસમ્પજાનો માતુકુચ્છિસ્મિં ઠાતિ, અસમ્પજાનો માતુકુચ્છિમ્હા નિક્ખમતિ, અયં પઠમા ગબ્ભાવક્કન્તિ.

પુન ચપરં, ભન્તે, ઇધેકચ્ચો સમ્પજાનો માતુકુચ્છિં ઓક્કમતિ, અસમ્પજાનો માતુકુચ્છિસ્મિં ઠાતિ, અસમ્પજાનો માતુકુચ્છિમ્હા નિક્ખમતિ, અયં દુતિયા ગબ્ભાવક્કન્તિ.

પુન ચપરં, ભન્તે, ઇધેકચ્ચો સમ્પજાનો માતુકુચ્છિં ઓક્કમતિ, સમ્પજાનો માતુકુચ્છિસ્મિં ઠાતિ, અસમ્પજાનો માતુકુચ્છિમ્હા નિક્ખમતિ, અયં તતિયા ગબ્ભાવક્કન્તિ.

પુન ચપરં, ભન્તે, ઇધેકચ્ચો સમ્પજાનો માતુકુચ્છિં ઓક્કમતિ, સમ્પજાનો માતુકુચ્છિસ્મિં ઠાતિ, સમ્પજાનો માતુકુચ્છિમ્હા નિક્ખમતિ, અયં ચતુત્થા ગબ્ભાવક્કન્તી’’તિ (દી. નિ. ૩.૧૪૭).

એતાસુ પઠમા લોકિયમનુસ્સાનં હોતિ, દુતિયા અસીતિમહાસાવકાનં, તતિયા દ્વિન્નં અગ્ગસાવકાનં પચ્ચેકબોધિસત્તાનઞ્ચ. તે કિર કમ્મજવાતેહિ ઉદ્ધંપાદા અધોસિરા અનેકસતપોરિસે પપાતે વિય યોનિમુખે તાળચ્છિગ્ગલેન હત્થી વિય અતિવિય સમ્બાધેન યોનિમુખેન નિક્ખમમાના અનન્તં દુક્ખં પાપુણન્તિ. તેન નેસં ‘‘મયં નિક્ખમામા’’તિ સમ્પજાનતા ન હોતિ. ચતુત્થા સબ્બઞ્ઞુબોધિસત્તાનં. તે હિ માતુકુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિં ગણ્હન્તાપિ જાનન્તિ, તત્થ વસન્તાપિ જાનન્તિ. નિક્ખમનકાલેપિ નેસં કમ્મજવાતા ઉદ્ધંપાદે અધોસિરે કત્વા ખિપિતું ન સક્કોન્તિ, દ્વે હત્થે પસારેત્વા અક્ખીનિ ઉમ્મીલેત્વા ઠિતકાવ નિક્ખમન્તિ.

૨૦૧. માતુકુચ્છિં ઓક્કમતીતિ એત્થ માતુકુચ્છિં ઓક્કન્તો હોતીતિ અત્થો. ઓક્કન્તે હિ તસ્મિં એવં હોતિ, ન ઓક્કમમાને. અપ્પમાણોતિ બુદ્ધપ્પમાણો, વિપુલોતિ અત્થો. ઉળારોતિ તસ્સેવ વેવચનં. દેવાનુભાવન્તિ એત્થ દેવાનં અયમાનુભાવો – નિવત્થવત્થસ્સ પભા દ્વાદસ યોજનાનિ ફરતિ, તથા સરીરસ્સ, તથા અલઙ્કારસ્સ, તથા વિમાનસ્સ, તં અતિક્કમિત્વાતિ અત્થો.

લોકન્તરિકાતિ તિણ્ણં તિણ્ણં ચક્કવાળાનં અન્તરા એકેકો લોકન્તરિકા હોતિ, તિણ્ણં સકટચક્કાનં પત્તાનં વા અઞ્ઞમઞ્ઞં આહચ્ચ ઠપિતાનં મજ્ઝે ઓકાસો વિય. સો પન લોકન્તરિકનિરયો પરિમાણતો અટ્ઠયોજનસહસ્સો હોતિ. અઘાતિ નિચ્ચવિવટા. અસંવુતાતિ હેટ્ઠાપિ અપ્પતિટ્ઠા. અન્ધકારાતિ તમભૂતા. અન્ધકારતિમિસાતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણુપ્પત્તિનિવારણતો અન્ધભાવકરણતિમિસેન સમન્નાગતા. તત્થ કિર ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ન જાયતિ. એવંમહિદ્ધિકાતિ ચન્દિમસૂરિયા કિર એકપ્પહારેનેવ તીસુ દીપેસુ પઞ્ઞાયન્તિ, એવંમહિદ્ધિકા. એકેકાય દિસાય નવનવયોજનસતસહસ્સાનિ અન્ધકારં વિધમિત્વા આલોકં દસ્સેન્તિ, એવં મહાનુભાવા. આભાય નાનુભોન્તીતિ અત્તનો પભાય નપ્પહોન્તિ. તે કિર ચક્કવાળપબ્બતસ્સ વેમજ્ઝેન ચરન્તિ, ચક્કવાળપબ્બતઞ્ચ અતિક્કમ્મ લોકન્તરિકનિરયો, તસ્મા તે તત્થ આભાય નપ્પહોન્તિ.

યેપિ તત્થ સત્તાતિ યેપિ તસ્મિં લોકન્તરમહાનિરયે સત્તા ઉપપન્ના. કિં પન કમ્મં કત્વા તે તત્થ ઉપ્પજ્જન્તીતિ? ભારિયં દારુણં માતાપિતૂનં ધમ્મિકસમણબ્રાહ્મણાનઞ્ચ ઉપરિ અપરાધં અઞ્ઞઞ્ચ દિવસે દિવસે પાણવધાદિસાહસિકકમ્મં કત્વા ઉપ્પજ્જન્તિ તમ્બપણ્ણિદીપે અભયચોરનાગચોરાદયો વિય. તેસં અત્તભાવો તિગાવુતિકો હોતિ, વગ્ગુલીનં વિય દીઘનખા હોન્તિ. તે રુક્ખે વગ્ગુલિયો વિય નખેહિ ચક્કવાળપાદે લગ્ગન્તિ. યદા પન સંસપ્પન્તા અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ હત્થપાસં ગતા હોન્તિ, અથ ‘‘ભક્ખો નો લદ્ધો’’તિ મઞ્ઞમાના તત્થ વાવટા વિપરિવત્તિત્વા લોકસન્ધારકઉદકે પતન્તિ. વાતે પહરન્તે મધુકફલાનિ વિય છિજ્જિત્વા ઉદકે પતન્તિ. પતિતમત્તા ચ અચ્ચન્તખારે ઉદકે પિટ્ઠપિણ્ડિ વિય વિલીયન્તિ.

અઞ્ઞેપિ કિર ભો સન્તિ સત્તાતિ – ‘‘યથા મયં મહાદુક્ખં અનુભવામ, એવં અઞ્ઞેપિ કિર સત્તા ઇદં દુક્ખં અનુભવન્તા ઇધૂપપન્ના’’તિ તં દિવસં પસ્સન્તિ. અયં પન ઓભાસો એકયાગુપાનમત્તમ્પિ ન તિટ્ઠતિ, યાવતા નિદ્દાયિત્વા પબુદ્ધો આરમ્મણં વિભાવેતિ, તત્તકં કાલં હોતિ. દીઘભાણકા પન ‘‘અચ્છરાસઙ્ઘાટમત્તમેવ વિજ્જુભાસો વિય નિચ્છરિત્વા કિં ઇદન્તિ ભણન્તાનંયેવ અન્તરધાયતી’’તિ વદન્તિ. સઙ્કમ્પતીતિ સમન્તતો કમ્પતિ. ઇતરદ્વયં પુરિમપસ્સેવ વેવચનં. પુન અપ્પમાણો ચાતિઆદિ નિગમનત્થં વુત્તં.

૨૦૨. ચત્તારો દેવપુત્તા ચતુદ્દિસં આરક્ખાય ઉપગચ્છન્તીતિ એત્થ ચત્તારોતિ ચતુન્નં મહારાજૂનં વસેન વુત્તં, દસસહસ્સચક્કવાળે પન ચત્તારો ચત્તારો કત્વા ચત્તાલીસદસસહસ્સા હોન્તિ. તત્થ ઇમસ્મિં ચક્કવાળે મહારાજાનો ખગ્ગહત્થા આગન્ત્વા બોધિસત્તસ્સ આરક્ખણત્થાય ઉપગન્ત્વા સિરીગબ્ભં પવિટ્ઠા, ઇતરે ગબ્ભદ્વારતો પટ્ઠાય અવરુદ્ધપંસુપિસાચકાદિયક્ખગણે પટિક્કમાપેત્વા યાવ ચક્કવાળા આરક્ખં ગણ્હિંસુ.

કિમત્થં પનાયં રક્ખા આગતા? નનુ પટિસન્ધિક્ખણે કલલકાલતો પટ્ઠાય સચેપિ કોટિસતસહસ્સા મારા કોટિસતસહસ્સં સિનેરું ઉક્ખિપિત્વા બોધિસત્તસ્સ વા બોધિસત્તમાતુયા વા અન્તરાયકરણત્થં આગચ્છેય્યું, સબ્બે અન્તરાવ અન્તરધાયેય્યું. વુત્તમ્પિ ચેતં ભગવતા રુહિરુપ્પાદવત્થુસ્મિં – ‘‘અટ્ઠાનમેતં, ભિક્ખવે, અનવકાસો, યં પરૂપક્કમેન તથાગતં જીવિતા વોરોપેય્ય. અનુપક્કમેન, ભિક્ખવે, તથાગતા પરિનિબ્બાયન્તિ. ગચ્છથ તુમ્હે, ભિક્ખવે, યથાવિહારં, અરક્ખિયા, ભિક્ખવે, તથાગતા’’તિ (ચૂળવ. ૩૪૧). એવમેતં, ન પરૂપક્કમેન તેસં જીવિતન્તરાયો અત્થિ. સન્તિ ખો પન અમનુસ્સા વિરૂપા દુદ્દસિકા, ભેરવરુપા પક્ખિનો, યેસં રૂપં દિસ્વા સદ્દં વા સુત્વા બોધિસત્તમાતુ ભયં વા સન્તાસો વા ઉપ્પજ્જેય્ય, તેસં નિવારણત્થાય રક્ખં અગ્ગહેસું. અપિચ ખો બોધિસત્તસ્સ પુઞ્ઞતેજેન સઞ્જાતગારવા અત્તનો ગારવચોદિતાપિ તે એવમકંસુ.

કિં પન તે અન્તોગબ્ભં પવિસિત્વા ઠિતા ચત્તારો મહારાજાનો બોધિસત્તમાતુયા અત્તાનં દસ્સેન્તિ ન દસ્સેન્તીતિ? નહાનમણ્ડનભોજનાદિસરીરકિચ્ચકાલે ન દસ્સેન્તિ, સિરીગબ્ભં પવિસિત્વા વરસયને નિપન્નકાલે પન દસ્સેન્તિ. તત્થ કિઞ્ચાપિ અમનુસ્સદસ્સનં નામ મનુસ્સાનં સપ્પટિભયં હોતિ, બોધિસત્તમાતા પન અત્તનો ચેવ પુત્તસ્સ ચ પુઞ્ઞાનુભાવેન તે દિસ્વા ન ભાયતિ, પકતિઅન્તેપુરપાલકેસુ વિય અસ્સા તેસુ ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ.

૨૦૩. પકતિયા સીલવતીતિ સભાવેનેવ સીલસમ્પન્ના. અનુપ્પન્ને કિર બુદ્ધે મનુસ્સા તાપસપરિબ્બાજકાનં સન્તિકે વન્દિત્વા ઉક્કુટિકં નિસીદિત્વા સીલં ગણ્હન્તિ, બોધિસત્તમાતાપિ કાલદેવિલસ્સ ઇસિનો સન્તિકે ગણ્હાતિ. બોધિસત્તે પન કુચ્છિગતે અઞ્ઞસ્સ પાદમૂલે નિસીદિતું નામ ન સક્કા, સમાસને નિસીદિત્વા ગહિતસીલમ્પિ અવઞ્ઞા કારણમત્તં હોતિ. તસ્મા સયમેવ સીલં અગ્ગહેસીતિ વુત્તં હોતિ.

પુરિસેસૂતિ બોધિસત્તસ્સ પિતરં આદિં કત્વા કેસુચિ મનુસ્સેસુ પુરિસાધિપ્પાયચિત્તં નુપ્પજ્જતિ. તઞ્ચ ખો બોધિસત્તે ગારવેન, ન પહીનકિલેસતાય. બોધિસત્તમાતુ રૂપં પન સુકુસલાપિ સિપ્પિકા પોત્થકમ્માદીસુપિ કાતું ન સક્કોન્તિ, તં દિસ્વા પુરિસસ્સ રાગો નુપ્પજ્જતીતિ ન સક્કા વત્તું. સચે પન તં રત્તચિત્તો ઉપસઙ્કમિતુકામો હોતિ, પાદા ન વહન્તિ, દિબ્બસઙ્ખલિકા વિય બજ્ઝન્તિ. તસ્મા ‘‘અનતિક્કમનીયા’’તિઆદિ વુત્તં.

પઞ્ચન્નં કામગુણાનન્તિ પુબ્બે ‘‘કામગુણૂપસંહિત’’ન્તિ પુરિસાધિપ્પાયવસેન વત્થુપટિક્ખેપો કથિતો, ઇધ આરમ્મણપ્પટિલાભો દસ્સિતો. તદા કિર ‘‘દેવિયા એવરૂપો પુત્તો કુચ્છિસ્મિં ઉપ્પન્નો’’તિ, સુત્વા સમન્તતો રાજાનો મહગ્ઘઆભરણતૂરિયાદિવસેન પઞ્ચદ્વારારમ્મણવત્થુભૂતં પણ્ણાકારં પેસેન્તિ, બોધિસત્તસ્સ ચ બોધિસત્તમાતુયા ચ કતકમ્મસ્સ ઉસ્સન્નત્તા લાભસક્કારસ્સ પમાણપરિચ્છેદો નામ નત્થિ.

૨૦૪. અકિલન્તકાયાતિ યથા અઞ્ઞા ઇત્થિયો ગબ્ભભારેન કિલમન્તિ, હત્થપાદા ઉદ્ધુમાતકાદીનિ પાપુણન્તિ, ન એવં તસ્સા કોચિ કિલમથો અહોસિ. તિરોકુચ્છિગતન્તિ અન્તોકુચ્છિગતં. કલલાદિકાલં અતિક્કમિત્વા સઞ્જાતઅઙ્ગપચ્ચઙ્ગં અહીનિન્દ્રિયભાવં ઉપગતંયેવ પસ્સતિ. કિમત્થં પસ્સતિ? સુખવાસત્થં. યથેવ હિ માતા પુત્તેન સદ્ધિં નિસિન્ના વા નિપન્ના વા ‘‘હત્થં વા પાદં વા ઓલમ્બન્તં ઉક્ખિપિત્વા સણ્ઠપેસ્સામી’’તિ સુખવાસત્થં પુત્તં ઓલોકેતિ, એવં બોધિસત્તમાતાપિ યં તં માતુ ઉટ્ઠાનગમનપરિવત્તનનિસજ્જાદીસુ ઉણ્હસીતલોણિકતિત્તકકટુકાહારઅજ્ઝોહરણકાલેસુ ચ ગબ્ભસ્સ દુક્ખં ઉપ્પજ્જતિ, અત્થિ નુ ખો મે તં પુત્તસ્સાતિ સુખવાસત્થં બોધિસત્તં ઓલોકયમાના પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા નિસિન્નં બોધિસત્તં પસ્સતિ. યથા હિ અઞ્ઞે અન્તોકુચ્છિગતા પક્કાસયં અજ્ઝોત્થરિત્વા આમાસયં ઉક્ખિપિત્વા ઉદરપટલં પિટ્ઠિતો કત્વા પિટ્ઠિકણ્ટકં નિસ્સાય ઉક્કુટિકા દ્વીસુ મુટ્ઠીસુ હનુકં ઠપેત્વા દેવે વસ્સન્તે રુક્ખસુસિરે મક્કટા વિય નિસીદન્તિ, ન એવં બોધિસત્તો. બોધિસત્તો પન પિટ્ઠિકણ્ટકં પિટ્ઠિતો કત્વા ધમ્માસને ધમ્મકથિકો વિય પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા પુરત્થાભિમુખો નિસીદતિ. પુબ્બે કતકમ્મં પનસ્સા વત્થું સોધેતિ, સુદ્ધે વત્થુમ્હિ સુખુમચ્છવિલક્ખણં નિબ્બત્તતિ. અથ નં કુચ્છિગતં તચો પટિચ્છાદેતું ન સક્કોતિ, ઓલોકેન્તિયા બહિ ઠિતો વિય પઞ્ઞાયતિ. તમત્થં ઉપમાય વિભાવેન્તો સેય્યથાપીતિઆદિમાહ. બોધિસત્તો પન અન્તોકુચ્છિગતો માતરં ન પસ્સતિ. ન હિ અન્તોકુચ્છિયં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ.

૨૦૫. કાલં કરોતીતિ ન વિજાતભાવપચ્ચયા, આયુપરિક્ખયેનેવ. બોધિસત્તેન વસિતટ્ઠાનઞ્હિ ચેતિયકુટિસદિસં હોતિ અઞ્ઞેસં અપરિભોગં, ન ચ સક્કા બોધિસત્તમાતરં અપનેત્વા અઞ્ઞં અગ્ગમહેસિટ્ઠાને ઠપેતુન્તિ તત્તકંયેવ બોધિસત્તમાતુ આયુપ્પમાણં હોતિ, તસ્મા તદા કાલં કરોતિ. કતરસ્મિં પન વયે કાલં કરોતીતિ? મજ્ઝિમવયે. પઠમવયસ્મિઞ્હિ સત્તાનં અત્તભાવે છન્દરાગો બલવા હોતિ, તેન તદા સઞ્જાતગબ્ભા ઇત્થી તં ગબ્ભં અનુરક્ખિતું ન સક્કોન્તિ, ગબ્ભો બહ્વાબાધો હોતિ. મજ્ઝિમવયસ્સ પન દ્વે કોટ્ઠાસે અતિક્કમ્મ તતિયકોટ્ઠાસે વત્થું વિસદં હોતિ, વિસદે વત્થુમ્હિ નિબ્બત્તા દારકા અરોગા હોન્તિ. તસ્મા બોધિસત્તમાતાપિ પઠમવયે સમ્પત્તિં અનુભવિત્વા મજ્ઝિમવયસ્સ તતિયકોટ્ઠાસે વિજાયિત્વા કાલં કરોતિ.

નવ વા દસ વાતિ એત્થ વા-સદ્દેન વિકપ્પનવસેન સત્ત વા અટ્ઠ વા એકાદસ વા દ્વાદસ વાતિ એવમાદીનમ્પિ સઙ્ગહો વેદિતબ્બો. તત્થ સત્તમાસજાતો જીવતિ, સીતુણ્હક્ખમો પન ન હોતિ. અટ્ઠમાસજાતો ન જીવતિ, સેસા જીવન્તિ.

ઠિતાવાતિ ઠિતાવ હુત્વા. મહામાયાપિ દેવી ઉપવિજઞ્ઞા ઞાતિકુલઘરં ગમિસ્સામીતિ રઞ્ઞો આરોચેસિ. રાજા કપિલવત્થુતો દેવદહનગરગામિમગ્ગં અલઙ્કારાપેત્વા દેવિં સુવણ્ણસિવિકાય નિસીદાપેસિ. સકલનગરવાસિનો સક્યા પરિવારેત્વા ગન્ધમાલાદીહિ પૂજયમાના દેવિં ગહેત્વા પાયિંસુ. સા દેવદહનગરસ્સ અવિદૂરે લુમ્બિનિસાલવનુય્યાનં દિસ્વા ઉય્યાનવિચરણત્થાય ચિત્તં ઉપ્પાદેત્વા રઞ્ઞો સઞ્ઞં અદાસિ. રાજા ઉય્યાનં પટિજગ્ગાપેત્વા આરક્ખં સંવિદહાપેસિ. દેવિયા ઉય્યાનં પવિટ્ઠમત્તાય કાયદુબ્બલ્યં અહોસિ, અથસ્સા મઙ્ગલસાલમૂલે સિરીસયનં પઞ્ઞાપેત્વા સાણિયા પરિક્ખિપિંસુ. સા અન્તોસાણિં પવિસિત્વા સાલસાખં હત્થેન ગહેત્વા અટ્ઠાસિ. અથસ્સા તાવદેવ ગબ્ભવુટ્ઠાનં અહોસિ.

દેવા નં પઠમં પટિગ્ગણ્હન્તીતિ ખીણાસવા સુદ્ધાવાસબ્રહ્માનો પટિગ્ગણ્હન્તિ. કથં? સૂતિવેસં ગણ્હિત્વાતિ એકે. તં પન પટિક્ખિપિત્વા ઇદં વુત્તં – તદા બોધિસત્તમાતા સુવણ્ણખચિતં વત્થં નિવાસેત્વા મચ્છક્ખિસદિસં દુકૂલપટં યાવ પાદન્તાવ પારુપિત્વા અટ્ઠાસિ. અથસ્સા સલ્લહુકં ગબ્ભવુટ્ઠાનં અહોસિ ધમ્મકરણતો ઉદકનિક્ખમનસદિસં. અથ તે પકતિબ્રહ્મવેસેનેવ ઉપસઙ્કમિત્વા પઠમં સુવણ્ણજાલેન પટિગ્ગહેસું. તેસં હત્થતો મનુસ્સા દુકૂલચુમ્બટકેન પટિગ્ગહેસું. તેન વુત્તં – ‘‘દેવા નં પઠમં પટિગ્ગણ્હન્તિ પચ્છા મનુસ્સા’’તિ.

૨૦૬. ચત્તારો નં દેવપુત્તાતિ ચત્તારો મહારાજાનો. પટિગ્ગહેત્વાતિ અજિનપ્પવેણિયા પટિગ્ગહેત્વા. મહેસક્ખોતિ મહાતેજો મહાયસો લક્ખણસમ્પન્નોતિ અત્થો.

વિસદોવ નિક્ખમતીતિ યથા અઞ્ઞે સત્તા યોનિમગ્ગે લગ્ગન્તા ભગ્ગવિભગ્ગા નિક્ખમન્તિ, ન એવં નિક્ખમતિ, અલગ્ગો હુત્વા નિક્ખમતીતિ અત્થો. ઉદેનાતિ ઉદકેન. કેનચિ અસુચિનાતિ યથા અઞ્ઞે સત્તા કમ્મજવાતેહિ ઉદ્ધંપાદા અધોસિરા યોનિમગ્ગે પક્ખિત્તા સતપોરિસનરકપપાતં પતન્તા વિય તાળચ્છિદ્દેન નિક્કડ્ઢિયમાના હત્થી વિય મહાદુક્ખં અનુભવન્તા નાનાઅસુચિમક્ખિતાવ નિક્ખમન્તિ, ન એવં બોધિસત્તો. બોધિસત્તઞ્હિ કમ્મજવાતા ઉદ્ધંપાદં અધોસિરં કાતું ન સક્કોન્તિ. સો ધમ્માસનતો ઓતરન્તો ધમ્મકથિકો વિય નિસ્સેણિતો ઓતરન્તો પુરિસો વિય ચ દ્વે હત્થે ચ પાદે ચ પસારેત્વા ઠિતકોવ માતુકુચ્છિસમ્ભવેન કેનચિ અસુચિના અમક્ખિતોવ નિક્ખમતિ.

ઉદકસ્સ ધારાતિ ઉદકવટ્ટિયો. તાસુ સીતા સુવણ્ણકટાહે પતતિ, ઉણ્હા રજતકટાહે. ઇદઞ્ચ પથવીતલે કેનચિ અસુચિના અસમ્મિસ્સં તેસં પાનીયપરિભોજનીયઉદકઞ્ચેવ અઞ્ઞેહિ અસાધારણં કીળનઉદકઞ્ચ દસ્સેતું વુત્તં. અઞ્ઞસ્સ પન સુવણ્ણરજતઘટેહિ આહરિયમાનઉદકસ્સ ચેવ હંસવટ્ટકાદિપોક્ખરણિગતસ્સ ચ ઉદકસ્સ પરિચ્છેદો નત્થિ.

૨૦૭. સમ્પતિજાતોતિ મુહુત્તજાતો. પાળિયં પન માતુકુચ્છિતો નિક્ખન્તમત્તો વિય દસ્સિતો, ન પન એવં દટ્ઠબ્બં. નિક્ખન્તમત્તઞ્હિ તં પઠમં બ્રહ્માનો સુવણ્ણજાલેન પટિગ્ગણ્હિંસુ, તેસં હત્થતો ચત્તારો મહારાજાનો મઙ્ગલસમ્મતાય સુખસમ્ફસ્સાય અજિનપ્પવેણિયા, તેસં હત્થતો મનુસ્સા દુકૂલચુમ્બટકેન, મનુસ્સાનં હત્થતો મુચ્ચિત્વા પથવિયં પતિટ્ઠિતો.

સેતમ્હિ છત્તે અનુધારિયમાનેતિ દિબ્બસેતચ્છત્તે અનુધારિયમાને. એત્થ ચ છત્તસ્સ પરિવારાનિ ખગ્ગાદીનિ પઞ્ચ રાજકકુધભણ્ડાનિપિ આગતાનેવ. પાળિયં પન રાજગમને રાજા વિય છત્તમેવ વુત્તં. તેસુ છત્તમેવ પઞ્ઞાયતિ, ન છત્તગ્ગાહકા. તથા ખગ્ગ-તાલવણ્ટ-મોરહત્થક-વાળબીજનિ-ઉણ્હીસમત્તાયેવ પઞ્ઞાયન્તિ, ન તેસં ગાહકા. સબ્બાનિ કિર તાનિ અદિસ્સમાનરૂપા દેવતા ગણ્હિંસુ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘અનેકસાખઞ્ચ સહસ્સમણ્ડલં,

છત્તં મરૂ ધારયુમન્તલિક્ખે;

સુવણ્ણદણ્ડા વિપતન્તિ ચામરા,

ન દિસ્સરે ચામરછત્તગાહકા’’તિ. (સુ. નિ. ૬૯૩);

સબ્બા ચ દિસાતિ ઇદં સત્તપદવીતિહારૂપરિ ઠિતસ્સ વિય સબ્બદિસાનુવિલોકનં વુત્તં, ન ખો પનેવં દટ્ઠબ્બં. મહાસત્તો હિ મનુસ્સાનં હત્થતો મુચ્ચિત્વા પુરત્થિમદિસં ઓલોકેસિ, અનેકચક્કવાળસહસ્સાનિ એકઙ્ગણાનિ અહેસું. તત્થ દેવમનુસ્સા ગન્ધમાલાદીહિ પૂજયમાના – ‘‘મહાપુરિસ ઇધ તુમ્હેહિ સદિસોપિ નત્થિ, કુતો ઉત્તરિતરો’’તિ આહંસુ. એવં ચતસ્સો દિસા, ચતસ્સો અનુદિસા, હેટ્ઠા, ઉપરીતિ દસપિ દિસા અનુવિલોકેત્વા અત્તના સદિસં અદિસ્વા અયં ઉત્તરા દિસાતિ સત્તપદવીતિહારેન અગમાસીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. આસભિન્તિ ઉત્તમં. અગ્ગોતિ ગુણેહિ સબ્બપઠમો. ઇતરાનિ દ્વે પદાનિ એતસ્સેવ વેવચનાનિ. અયમન્તિમા જાતિ, નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવોતિ પદદ્વયેન ઇમસ્મિં અત્તભાવે પત્તબ્બં અરહત્તં બ્યાકાસિ.

એત્થ ચ સમેહિ પાદેહિ પથવિયં પતિટ્ઠાનં ચતુઇદ્ધિપાદપટિલાભસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, ઉત્તરાભિમુખભાવો મહાજનં અજ્ઝોત્થરિત્વા અભિભવિત્વા ગમનસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, સત્તપદગમનં સત્તબોજ્ઝઙ્ગરતનપટિલાભસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, દિબ્બસેતચ્છત્તધારણં વિમુત્તિચ્છત્તપટિલાભસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, પઞ્ચરાજકકુધભણ્ડાનિ પઞ્ચહિ વિમુત્તીહિ વિમુચ્ચનસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, દિસાનુવિલોકનં અનાવરણઞાણપટિલાભસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, આસભીવાચાભાસનં અપ્પટિવત્તિયધમ્મચક્કપ્પવત્તનસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. ‘‘અયમન્તિમા જાતી’’તિ સીહનાદો અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાનસ્સ પુબ્બનિમિત્તન્તિ વેદિતબ્બં. ઇમે વારા પાળિયં આગતા, સમ્બહુલવારો પન આગતો, આહરિત્વા દીપેતબ્બો.

મહાપુરિસસ્સ હિ જાતદિવસે દસસહસ્સિલોકધાતુ કમ્પિ. દસસહસ્સિલોકધાતુમ્હિ દેવતા એકચક્કવાળે સન્નિપતિંસુ. પઠમં દેવા પટિગ્ગહિંસુ, પચ્છા મનુસ્સા. તન્તિબદ્ધા વીણા ચમ્મબદ્ધા ભેરિયો ચ કેનચિ અવાદિતા સયમેવ વજ્જિંસુ, મનુસ્સાનં અન્દુબન્ધનાદીનિ ખણ્ડાખણ્ડં ભિજ્જિંસુ. સબ્બરોગા અમ્બિલેન ધોતતમ્બમલં વિય વિગચ્છિંસુ, જચ્ચન્ધા રૂપાનિ પસ્સિંસુ. જચ્ચબધિરા સદ્દં સુણિંસુ, પીઠસપ્પી જવનસમ્પન્ના અહેસું, જાતિજળાનમ્પિ એળમૂગાનં સતિ પતિટ્ઠાસિ, વિદેસે પક્ખન્દનાવા સુપટ્ટનં પાપુણિંસુ, આકાસટ્ઠકભૂમટ્ઠકરતનાનિ સકતેજોભાસિતાનિ અહેસું, વેરિનો મેત્તચિત્તં પટિલભિંસુ, અવીચિમ્હિ અગ્ગિ નિબ્બાયિ. લોકન્તરે આલોકો ઉદપાદિ, નદીસુ જલં ન પવત્તિ, મહાસમુદ્દેસુ મધુરસદિસં ઉદકં અહોસિ, વાતો ન વાયિ, આકાસપબ્બતરુક્ખગતા સકુણા ભસ્સિત્વા પથવીગતા અહેસું, ચન્દો અતિરોચિ, સૂરિયો ન ઉણ્હો ન સીતલો નિમ્મલો ઉતુસમ્પન્નો અહોસિ, દેવતા અત્તનો અત્તનો વિમાનદ્વારે ઠત્વા અપ્ફોટનસેળનચેલુક્ખેપાદીહિ મહાકીળં કીળિંસુ, ચાતુદ્દીપિકમહામેઘો વસ્સિ, મહાજનં નેવ ખુદા ન પિપાસા પીળેસિ, દ્વારકવાટાનિ સયમેવ વિવરિંસુ, પુપ્ફૂપગફલૂપગા રુક્ખા પુપ્ફફલાનિ ગણ્હિંસુ, દસસહસ્સિલોકધાતુ એકદ્ધજમાલા અહોસીતિ.

તત્રાપિસ્સ દસસહસ્સિલોકધાતુકમ્પો સબ્બઞ્ઞુતઞાણપટિલાભસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, દેવતાનં એકચક્કવાળે સન્નિપાતો ધમ્મચક્કપ્પવત્તનકાલે એકપ્પહારેન સન્નિપતિત્વા ધમ્મપટિગ્ગણ્હનસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, પઠમં દેવતાનં પટિગ્ગહણં ચતુન્નં રૂપાવચરજ્ઝાનાનં પટિલાભસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. પચ્છા મનુસ્સાનં પટિગ્ગહણં ચતુન્નં અરૂપજ્ઝાનાનં પટિલાભસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, તન્તિબદ્ધવીણાનં સયં વજ્જનં અનુપુબ્બવિહારપટિલાભસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, ચમ્મબદ્ધભેરીનં વજ્જનં મહતિયા ધમ્મભેરિયા અનુસ્સાવનસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, અન્દુબન્ધનાદીનં છેદો અસ્મિમાનસમુચ્છેદસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, સબ્બરોગવિગમો સબ્બકિલેસવિગમસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, જચ્ચન્ધાનં રૂપદસ્સનં દિબ્બચક્ખુપટિલાભસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, જચ્ચબધિરાનં સદ્દસ્સવનં દિબ્બસોતધાતુપટિલાભસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, પીઠસપ્પીનં જવનસમ્પદા ચતુઇદ્ધિપાદાધિગમસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, જળાનં સતિપતિટ્ઠાનં ચતુસતિપટ્ઠાનપટિલાભસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, વિદેસપક્ખન્દનાવાનં સુપટ્ટનસમ્પાપુણનં ચતુપટિસમ્ભિદાધિગમસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, રતનાનં સકતેજોભાસિતત્તં યં લોકસ્સ ધમ્મોભાસં દસ્સેસ્સતિ તસ્સ પુબ્બનિમિત્તં.

વેરીનં મેત્તચિત્તપટિલાભો ચતુબ્રહ્મવિહારપટિલાભસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, અવીચિમ્હિ અગ્ગિનિબ્બાનં એકાદસઅગ્ગિનિબ્બાનસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, લોકન્તરાલોકો અવિજ્જન્ધકારં વિધમિત્વા ઞાણાલોકદસ્સનસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, મહાસમુદ્દસ્સ મધુરતા નિબ્બાનરસેન એકરસભાવસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, વાતસ્સ અવાયનં દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિગતભિન્દનસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, સકુણાનં પથવીગમનં મહાજનસ્સ ઓવાદં સુત્વા પાણેહિ સરણગમનસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, ચન્દસ્સ અતિવિરોચનં બહુજનકન્તતાય પુબ્બનિમિત્તં, સૂરિયસ્સ ઉણ્હસીતવિવજ્જનઉતુસુખતા કાયિકચેતસિકસુખુપ્પત્તિયા પુબ્બનિમિત્તં, દેવતાનં વિમાનદ્વારેસુ અપ્ફોટનાદીહિ કીળનં બુદ્ધભાવં પત્વા ઉદાનં ઉદાનસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, ચાતુદ્દીપિકમહામેઘવસ્સનં મહતો ધમ્મમેઘવસ્સનસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, ખુદાપીળનસ્સ અભાવો કાયગતાસતિઅમતપટિલાભસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, પિપાસાપીળનસ્સ અભાવો વિમુત્તિસુખેન સુખિતભાવસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, દ્વારકવાટાનં સયમેવ વિવરણં અટ્ઠઙ્ગિકમગ્ગદ્વારવિવરણસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, રુક્ખાનં પુપ્ફફલગહણં વિમુત્તિપુપ્ફેહિ પુપ્ફિતસ્સ ચ સામઞ્ઞફલભારભરિતભાવસ્સ ચ પુબ્બનિમિત્તં, દસસહસ્સિલોકધાતુયા એકદ્ધજમાલતા અરિયદ્ધજમાલામાલિતાય પુબ્બનિમિત્તન્તિ વેદિતબ્બં. અયં સમ્બહુલવારો નામ.

એત્થ પઞ્હે પુચ્છન્તિ – ‘‘યદા મહાપુરિસો પથવિયં પતિટ્ઠહિત્વા ઉત્તરાભિમુખો ગન્ત્વા આસભિં વાચં ભાસતિ, તદા કિં પથવિયા ગતો, ઉદાહુ આકાસેન? દિસ્સમાનો ગતો, ઉદાહુ અદિસ્સમાનો? અચેલકો ગતો, ઉદાહુ અલઙ્કતપ્પટિયત્તો? દહરો હુત્વા ગતો, ઉદાહુ મહલ્લકો? પચ્છાપિ કિં તાદિસોવ અહોસિ, ઉદાહુ પુન બાલદારકો’’તિ? અયં પન પઞ્હો હેટ્ઠા લોહપાસાદે સઙ્ઘસન્નિપાતે તિપિટકચૂળાભયત્થેરેન વિસ્સજ્જિતોવ. થેરો કિરેત્થ નિયતિ પુબ્બેકતકમ્મ-ઇસ્સરનિમ્માનવાદવસેન તં તં બહું વત્વા અવસાને એવં બ્યાકાસિ – ‘‘મહાપુરિસો પથવિયં ગતો, મહાજનસ્સ પન આકાસે ગચ્છન્તો વિય અહોસિ. દિસ્સમાનો ગતો, મહાજનસ્સ પન અદિસ્સમાનો વિય અહોસિ. અચેલકો ગતો, મહાજનસ્સ પન અલઙ્કતપ્પટિયત્તોવ ઉપટ્ઠાસિ. દહરોવ ગતો, મહાજનસ્સ પન સોળસવસ્સુદ્દેસિકો વિય અહોસિ. પચ્છા પન બાલદારકોવ અહોસિ, ન તાદિસો’’તિ. એવં વુત્તે પરિસા ચસ્સ ‘‘બુદ્ધેન વિય હુત્વા ભો થેરેન પઞ્હો કથિતો’’તિ અત્તમના અહોસિ. લોકન્તરિકવારો વુત્તનયો એવ.

વિદિતાતિ પાકટા હુત્વા. યથા હિ સાવકા નહાનમુખધોવનખાદનપિવનાદિકાલે અનોકાસગતે અતીતસઙ્ખારે નિપ્પદેસે સમ્મસિતું ન સક્કોન્તિ, ઓકાસપત્તયેવ સમ્મસન્તિ, ન એવં બુદ્ધા. બુદ્ધા હિ સત્તદિવસબ્ભન્તરે વવત્થિતસઙ્ખારે આદિતો પટ્ઠાય સમ્મસિત્વા તિલક્ખણં આરોપેત્વાવ વિસ્સજ્જેન્તિ, તેસં અવિપસ્સિતધમ્મો નામ નત્થિ, તસ્મા ‘‘વિદિતા’’તિ આહ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

અચ્છરિયઅબ્ભુતસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.