૪. બાકુલસુત્તવણ્ણના

૨૦૯. એવં મે સુતન્તિ બાકુલસુત્તં. તત્થ બાકુલોતિ યથા દ્વાવીસતિ દ્વત્તિંસાતિઆદિમ્હિ વત્તબ્બે બાવીસતિ બાત્તિંસાતિઆદીનિ વુચ્ચન્તિ, એવમેવ દ્વિકુલોતિ વત્તબ્બે બાકુલોતિ વુત્તં. તસ્સ હિ થેરસ્સ દ્વે કુલાનિ અહેસું. સો કિર દેવલોકો ચવિત્વા કોસમ્બિનગરે નામ મહાસેટ્ઠિકુલે નિબ્બત્તો, તમેનં પઞ્ચમે દિવસે સીસં ન્હાપેત્વા ગઙ્ગાકીળં અકંસુ. ધાતિયા દારકં ઉદકે નિમુજ્જનુમ્મુજ્જનવસેન કીળાપેન્તિયા એકો મચ્છો દારકં દિસ્વા ‘‘ભક્ખો મે અય’’ન્તિ મઞ્ઞમાનો મુખં વિવરિત્વા ઉપગતો. ધાતી દારકં છડ્ડેત્વા પલાતા. મચ્છો તં ગિલિ. પુઞ્ઞવા સત્તો દુક્ખં ન પાપુણિ, સયનગબ્ભં પવિસિત્વા નિપન્નો વિય અહોસિ. મચ્છો દારકસ્સ તેજેન તત્તકપલ્લં ગિલિત્વા દય્હમાનો વિય વેગેન તિંસયોજનમગ્ગં ગન્ત્વા બારાણસિનગરવાસિનો મચ્છબન્ધસ્સ જાલં પાવિસિ, મહામચ્છા નામ જાલબદ્ધા પહરિયમાના મરન્તિ. અયં પન દારકસ્સ તેજેન જાલતો નીહટમત્તોવ મતો. મચ્છબન્ધા ચ મહન્તં મચ્છં લભિત્વા ફાલેત્વા વિક્કિણન્તિ. તં પન દારકસ્સ આનુભાવેન અફાલેત્વા સકલમેવ કાજેન હરિત્વા સહસ્સેન દેમાતિ વદન્તા નગરે વિચરિંસુ. કોચિ ન ગણ્હાતિ.

તસ્મિં પન નગરે અપુત્તકં અસીતિકોટિવિભવં સેટ્ઠિકુલં અત્થિ, તસ્સ દ્વારમૂલં પત્વા ‘‘કિં ગહેત્વા દેથા’’તિ વુત્તા કહાપણન્તિ આહંસુ. તેહિ કહાપણં દત્વા ગહિતો. સેટ્ઠિભરિયાપિ અઞ્ઞેસુ દિવસેસુ મચ્છે ન કેલાયતિ, તં દિવસં પન મચ્છં ફલકે ઠપેત્વા સયમેવ ફાલેસિ. મચ્છઞ્ચ નામ કુચ્છિતો ફાલેન્તિ, સા પન પિટ્ઠિતો ફાલેન્તી મચ્છકુચ્છિયં સુવણ્ણવણ્ણં દારકં દિસ્વા – ‘‘મચ્છકુચ્છિયં મે પુત્તો લદ્ધો’’તિ નાદં નદિત્વા દારકં આદાય સામિકસ્સ સન્તિકં અગમાસિ. સેટ્ઠિ તાવદેવ ભેરિં ચરાપેત્વા દારકં આદાય રઞ્ઞો સન્તિકં ગન્ત્વા – ‘‘મચ્છકુચ્છિયં મે દેવ દારકો લદ્ધો, કિં કરોમી’’તિ આહ. પુઞ્ઞવા એસ, યો મચ્છકુચ્છિયં અરોગો વસિ, પોસેહિ નન્તિ.

અસ્સોસિ ખો ઇતરં કુલં – ‘‘બારાણસિયં કિર એકં સેટ્ઠિકુલં મચ્છકુચ્છિયં દારકં લભતી’’તિ, તે તત્થ અગમંસુ. અથસ્સ માતા દારકં અલઙ્કરિત્વા કીળાપિયમાનં દિસ્વાવ ‘‘મનાપો વતાયં દારકો’’તિ ગન્ત્વા પવતિં આચિક્ખિ. ઇતરા મય્હં પુત્તોતિઆદિમાહ. કહં તે લદ્ધોતિ? મચ્છકુચ્છિયન્તિ. નો તુય્હં પુત્તો, મય્હં પુત્તોતિ. કહં તે લદ્ધોતિ? મયા દસમાસે કુચ્છિયા ધારિતો, અથ નં નદિયા કીળાપિયમાનં મચ્છો ગિલીતિ. તુય્હં પુત્તો અઞ્ઞેન મચ્છેન ગિલિતો ભવિસ્સતિ, અયં પન મયા મચ્છકુચ્છિયં લદ્ધોતિ, ઉભોપિ રાજકુલં અગમંસુ. રાજા આહ – ‘‘અયં દસ માસે કુચ્છિયા ધારિતત્તા અમાતા કાતું ન સક્કા, મચ્છં ગણ્હન્તાપિ વક્કયકનાદીનિ બહિ કત્વા ગણ્હન્તા નામ નત્થીતિ મચ્છકુચ્છિયં લદ્ધત્તા અયમ્પિ અમાતા કાતું ન સક્કા, દારકો ઉભિન્નમ્પિ કુલાનં દાયાદો હોતુ, ઉભોપિ નં જગ્ગથા’’તિ ઉભોપિ જગ્ગિંસુ.

વિઞ્ઞુતં પત્તસ્સ દ્વીસુપિ નગરેસુ પાસાદં કારેત્વા નાટકાનિ પચ્ચુપટ્ઠાપેસું. એકેકસ્મિં નગરે ચત્તારો ચત્તારો માસે વસતિ, એકસ્મિં નગરે ચત્તારો માસે વુટ્ઠસ્સ સઙ્ઘાટનાવાય મણ્ડપં કારેત્વા તત્થ નં સદ્ધિં નાટકાહિ આરોપેન્તિ. સો સમ્પત્તિં અનુભવમાનો ઇતરં નગરં ગચ્છતિ. તંનગરવાસિનો નાટકાનિ ઉપડ્ઢમગ્ગં અગમંસુ. તે પચ્ચુગ્ગન્ત્વા તં પરિવારેત્વા અત્તનો પાસાદં નયન્તિ. ઇતરાનિ નાટકાનિ નિવત્તિત્વા અત્તનો નગરમેવ ગચ્છન્તિ. તત્થ ચત્તારો માસે વસિત્વા તેનેવ નિયામેન પુન ઇતરં નગરં ગચ્છતિ. એવમસ્સ સમ્પત્તિં અનુભવન્તસ્સ અસીતિ વસ્સાનિ પરિપુણ્ણાનિ.

અથ ભગવા ચારિકં ચરમાનો બારાણસિં પત્તો. સો ભગવતો સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિતો. પબ્બજિત્વા સત્તાહમેવ પુથુજ્જનો અહોસિ, અટ્ઠમે પન સો સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણીતિ એવમસ્સ દ્વે કુલાનિ અહેસું. તસ્મા બાકુલોતિ સઙ્ખં અગમાસીતિ.

પુરાણગિહિસહાયોતિ પુબ્બે ગિહિકાલે સહાયો. અયમ્પિ દીઘાયુકોવ થેરં પબ્બજિતં પસ્સિતું ગચ્છન્તો અસીતિમે વસ્સે ગતો. મેથુનો ધમ્મોતિ બાલો નગ્ગસમણકો બાલપુચ્છં પુચ્છતિ, ન સાસનવચનં, ઇદાનિ થેરેન દિન્નનયે ઠિતો ઇમેહિ પન તેતિ પુચ્છિ.

૨૧૦. યંપાયસ્માતિઆદીનિ પદાનિ સબ્બવારેસુ ધમ્મસઙ્ગાહકત્થેરેહિ નિયમેત્વા ઠપિતાનિ. તત્થ સઞ્ઞા ઉપ્પન્નમત્તાવ, વિતક્કો કમ્મપથભેદકોતિ. થેરો પનાહ – ‘‘કસ્મા વિસું કરોથ, ઉભયમ્પેતં કમ્મપથભેદકમેવા’’તિ.

૨૧૧. ગહપતિચીવરન્તિ વસ્સાવાસિકં ચીવરં. સત્થેનાતિ પિપ્ફલકેન. સૂચિયાતિ સૂચિં ગહેત્વા સિબ્બિતભાવં ન સરામીતિ અત્થો. કથિને ચીવરન્તિ કથિનચીવરં, કથિનચીવરમ્પિ હિ વસ્સાવાસિકગતિકમેવ. તસ્મા તત્થ ‘‘સિબ્બિતા નાભિજાનામી’’તિ આહ.

એત્તકં પનસ્સ કાલં ગહપતિચીવરં અસાદિયન્તસ્સ છિન્દનસિબ્બનાદીનિ અકરોન્તસ્સ કુતો ચીવરં ઉપ્પજ્જતીતિ. દ્વીહિ નગરેહિ. થેરો હિ મહાયસસ્સી, તસ્સ પુત્તધીતરો નત્તપનત્તકા સુખુમસાટકેહિ ચીવરાનિ કારેત્વા રજાપેત્વા સમુગ્ગે પક્ખિપિત્વા પહિણન્તિ. થેરસ્સ ન્હાનકાલે ન્હાનકોટ્ઠકે ઠપેન્તિ. થેરો તાનિ નિવાસેતિ ચેવ પારુપતિ ચ, પુરાણચીવરાનિ સમ્પત્તપબ્બજિતાનં દેતિ. થેરો તાનિ નિવાસેત્વા ચ પારુપિત્વા ચ નવકમ્મં ન કરોતિ, કિઞ્ચિ આયૂહનકમ્મં નત્થિ. ફલસમાપત્તિં અપ્પેત્વા અપ્પેત્વા નિસીદતિ. ચતૂસુ માસેસુ પત્તેસુ લોમકિલિટ્ઠાનિ હોન્તિ, અથસ્સ પુન તેનેવ નિયામેન પહિણિત્વા દેન્તિ. અડ્ઢમાસે અડ્ઢમાસે પરિવત્તતીતિપિ વદન્તિયેવ.

અનચ્છરિયઞ્ચેતં થેરસ્સ મહાપુઞ્ઞસ્સ મહાભિઞ્ઞસ્સ સતસહસ્સકપ્પે પૂરિતપારમિસ્સ, અસોકધમ્મરઞ્ઞો કુલૂપકો નિગ્રોધત્થેરો દિવસસ્સ નિક્ખત્તું ચીવરં પરિવત્તેસિ. તસ્સ હિ તિચીવરં હત્થિક્ખન્ધે ઠપેત્વા પઞ્ચહિ ચ ગન્ધસમુગ્ગસતેહિ પઞ્ચહિ ચ માલાસમુગ્ગસતેહિ સદ્ધિં પાતોવ આહરિયિત્થ, તથા દિવા ચેવ સાયઞ્ચ. રાજા કિર દિવસસ્સ નિક્ખત્તું સાટકે પરિવત્તેન્તો ‘‘થેરસ્સ ચીવરં નીત’’ન્તિ પુચ્છિત્વા ‘‘આમ નીત’’ન્તિ સુત્વાવ પરિવત્તેસિ. થેરોપિ ન ભણ્ડિકં બન્ધિત્વા ઠપેસિ, સમ્પત્તસબ્રહ્મચારીનં અદાસિ. તદા કિર જમ્બુદીપે ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ યેભુય્યેન નિગ્રોધસ્સેવ સન્તકં ચીવરં અહોસિ.

અહો વત મં કોચિ નિમન્તેય્યાતિ કિં પન ચિત્તસ્સ અનુપ્પાદનં ભારિયં, ઉપ્પન્નસ્સ પહાનન્તિ. ચિત્તં નામ લહુકપરિવત્તં, તસ્મા અનુપ્પાદનં ભારિયં, ઉપ્પન્નસ્સ પહાનમ્પિ ભારિયમેવ. અન્તરઘરેતિ મહાસકુલુદાયિસુત્તે (મ. નિ. ૨.૨૩૭) ઇન્દખીલતો પટ્ઠાય અન્તરઘરં નામ ઇધ નિમ્બોદકપતનટ્ઠાનં અધિપ્પેતં. કુતો પનસ્સ ભિક્ખા ઉપ્પજ્જિત્થાતિ. થેરો દ્વીસુ નગરેસુ અભિઞ્ઞાતો, ગેહદ્વારં આગતસ્સેવસ્સ પત્તં ગહેત્વા નાનારસભોજનસ્સ પૂરેત્વા દેન્તિ. સો લદ્ધટ્ઠાનતો નિવત્તતિ, ભત્તકિચ્ચકરણટ્ઠાનં પનસ્સ નિબદ્ધમેવ અહોસિ. અનુબ્યઞ્જનસોતિ થેરેન કિર રૂપે નિમિત્તં ગહેત્વા માતુગામો ન ઓલોકિતપુબ્બો. માતુગામસ્સ ધમ્મન્તિ માતુગામસ્સ છપ્પઞ્ચવાચાહિ ધમ્મં દેસેતું વટ્ટતિ, પઞ્હં પુટ્ઠેન ગાથાસહસ્સમ્પિ વત્તું વટ્ટતિયેવ. થેરો પન કપ્પિયમેવ ન અકાસિ. યેભુય્યેન હિ કુલૂપકથેરાનમેતં કમ્મં હોતિ. ભિક્ખુનુપસ્સયન્તિ ભિક્ખુનિઉપસ્સયં. તં પન ગિલાનપુચ્છકેન ગન્તું વટ્ટતિ, થેરો પન કપ્પિયમેવ ન અકાસિ. એસ નયો સબ્બત્થ. ચુણ્ણેનાતિ કોસમ્બચુણ્ણાદિના. ગત્તપરિકમ્મેતિ સરીરસમ્બાહનકમ્મે. વિચારિતાતિ પયોજયિતા. ગદ્દૂહનમત્તન્તિ ગાવિં થને ગહેત્વા એકં ખીરબિન્દું દૂહનકાલમત્તમ્પિ.

કેન પન કારણેન થેરો નિરાબાધો અહોસિ. પદુમુત્તરે કિર ભગવતિ સતસહસ્સભિક્ખુપરિવારે ચારિકં ચરમાને હિમવતિ વિસરુક્ખા પુપ્ફિંસુ. ભિક્ખુસતસહસ્સાનમ્પિ તિણપુપ્ફકરોગો ઉપ્પજ્જતિ. થેરો તસ્મિં સમયે ઇદ્ધિમા તાપસો હોતિ, સો આકાસેન ગચ્છન્તો ભિક્ખુસઙ્ઘં દિસ્વા ઓતરિત્વા રોગં પુચ્છિત્વા હિમવન્તતો ઓસધં આહરિત્વા અદાસિ. ઉપસિઙ્ઘનમત્તેનેવ રોગો વૂપસમિ. કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધકાલેપિ પઠમવપ્પદિવસે વપ્પં ઠપેત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ પરિભોગં અગ્ગિસાલઞ્ચેવ વચ્ચકુટિઞ્ચ કારેત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ભેસજ્જવત્તં નિબન્ધિ, ઇમિના કમ્મેન નિરાબાધો અહોસિ. ઉક્કટ્ઠનેસજ્જિકો પનેસ ઉક્કટ્ઠારઞ્ઞકો ચ તસ્મા ‘‘નાભિજાનામિ અપસ્સેનકં અપસ્સયિતા’’તિઆદિમાહ.

સરણોતિ સકિલેસો. અઞ્ઞા ઉદપાદીતિ અનુપસમ્પન્નસ્સ અઞ્ઞં બ્યાકાતું ન વટ્ટતિ. થેરો કસ્મા બ્યાકાસિ? ન થેરો અહં અરહાતિ આહ, અઞ્ઞા ઉદપાદીતિ પનાહ. અપિચ થેરો અરહાતિ પાકટો, તસ્મા એવમાહ.

૨૧૨. પબ્બજ્જન્તિ થેરો સયં નેવ પબ્બાજેસિ, ન ઉપસમ્પાદેસિ અઞ્ઞેહિ પન ભિક્ખૂહિ એવં કારાપેસિ. અવાપુરણં આદાયાતિ કુઞ્ચિકં ગહેત્વા.

નિસિન્નકોવ પરિનિબ્બાયીતિ અહં ધરમાનોપિ ન અઞ્ઞસ્સ ભિક્ખુસ્સ ભારો અહોસિં, પરિનિબ્બુતસ્સાપિ મે સરીરં ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ પલિબોધો મા અહોસીતિ તેજોધાતું સમાપજ્જિત્વા પરિનિબ્બાયિ. સરીરતો જાલા ઉટ્ઠહિ, છવિમંસલોહિતં સપ્પિ વિય ઝાયમાનં પરિક્ખયં ગતં, સુમનમકુલસદિસા ધાતુયોવ અવસેસિંસુ. સેસં સબ્બત્થ પાકટમેવ. ઇદં પન સુત્તં દુતિયસઙ્ગહે સઙ્ગીતન્તિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

બાકુલસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.