૨. મહાસુઞ્ઞતસુત્તવણ્ણના

૧૮૫. એવં મે સુતન્તિ મહાસુઞ્ઞતસુત્તં. તત્થ કાળખેમકસ્સાતિ છવિવણ્ણેન સો કાળો, ખેમકોતિ પનસ્સ નામં. વિહારોતિ તસ્મિંયેવ નિગ્રોધારામે એકસ્મિં પદેસે પાકારેન પરિક્ખિપિત્વા દ્વારકોટ્ઠકં માપેત્વા હંસવટ્ટકાદિસેનાસનાનિ ચેવ મણ્ડલમાળભોજનસાલાદીનિ ચ પતિટ્ઠપેત્વા કતો વિહારો. સમ્બહુલાનિ સેનાસનાનીતિ મઞ્ચો પીઠં ભિસિબિમ્બોહનં તટ્ટિકા ચમ્મખણ્ડો તિણસન્થારો પણ્ણસન્થારો પલાલસન્થારોતિઆદીનિ પઞ્ઞત્તાનિ હોન્તિ, મઞ્ચેન મઞ્ચં…પે… પલાલસન્થારેનેવ પલાલસન્થારં આહચ્ચ ઠપિતાનિ, ગણભિક્ખૂનં વસનટ્ઠાનસદિસં અહોસિ.

સમ્બહુલા નુ ખોતિ ભગવતો બોધિપલ્લઙ્કેયેવ સબ્બકિલેસાનં સમુગ્ઘાટિતત્તા સંસયો નામ નત્થિ, વિતક્કપુબ્બભાગા પુચ્છા, વિતક્કપુબ્બભાગે ચાયં નુકારો નિપાતમત્તો. પાટિમત્થકં ગચ્છન્તે અવિનિચ્છિતો નામ ન હોતિ. ઇતો કિર પુબ્બે ભગવતા દસ દ્વાદસ ભિક્ખૂ એકટ્ઠાને વસન્તા ન દિટ્ઠપુબ્બા.

અથસ્સ એતદહોસિ – ગણવાસો નામાયં વટ્ટે આચિણ્ણસમાચિણ્ણો નદીઓતિણ્ણઉદકસદિસો, નિરયતિરચ્છાનયોનિપેત્તિવિસયાસુરકાયેસુપિ, મનુસ્સલોક-દેવલોકબ્રહ્મલોકેસુપિ ગણવાસોવ આચિણ્ણો. દસયોજનસહસ્સો હિ નિરયો તિપુચુણ્ણભરિતા નાળિ વિય સત્તેહિ નિરન્તરો, પઞ્ચવિધબન્ધનકમ્મકારણકરણટ્ઠાને સત્તાનં પમાણં વા પરિચ્છેદો વા નત્થિ, તથા વાસીહિ તચ્છનાદિઠાનેસુ, ઇતિ ગણભૂતાવ પચ્ચન્તિ. તિરચ્છાનયોનિયં એકસ્મિં વમ્મિકે ઉપસિકાનં પમાણં વા પરિચ્છેદો વા નત્થિ, તથા એકેકબિલાદીસુપિ કિપિલ્લિકાદીનં. તિરચ્છાનયોનિયમ્પિ ગણવાસોવ. પેતનગરાનિ ચ ગાવુતિકાનિ અડ્ઢયોજનિકાનિપિ પેતભરિતાનિ હોન્તિ. એવં પેત્તિવિસયેપિ ગણવાસોવ. અસુરભવનં દસયોજનસહસ્સં કણ્ણે પક્ખિત્તસૂચિયા કણ્ણબિલં વિય હોતિ. ઇતિ અસુરકાયેપિ ગણવાસોવ. મનુસ્સલોકે સાવત્થિયં સત્તપણ્ણાસ કુલસતસહસ્સાનિ, રાજગહે અન્તો ચ બહિ ચ અટ્ઠારસ મનુસ્સકોટિયો વસિંસુ. એવં અઞ્ઞેસુપિ ઠાનેસૂતિ મનુસ્સલોકેપિ ગણવાસોવ. ભુમ્મદેવતા આદિં કત્વા દેવલોકબ્રહ્મલોકેસુપિ ગણવાસોવ. એકેકસ્સ હિ દેવપુત્તસ્સ અડ્ઢતિયા નાટકકોટિયો હોન્તિ, નવપિ કોટિયો હોન્તિ, એકટ્ઠાને દસસહસ્સાપિ બ્રહ્માનો વસન્તિ.

તતો ચિન્તેસિ – ‘‘મયા સતસહસ્સકપ્પાધિકાનિ ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ ગણવાસવિદ્ધંસનત્થં દસ પારમિયો પૂરિતા, ઇમે ચ ભિક્ખૂ ઇતો પટ્ઠાયેવ ગણં બન્ધિત્વા ગણાભિરતા જાતા અનનુચ્છવિકં કરોન્તી’’તિ. સો ધમ્મસંવેગં ઉપ્પાદેત્વા પુન ચિન્તેસિ – ‘‘સચે ‘એકટ્ઠાને દ્વીહિ ભિક્ખૂહિ ન વસિતબ્બ’ન્તિ સક્કા ભવેય્ય સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેતું, સિક્ખાપદં પઞ્ઞાપેય્યં, ન ખો પનેતં સક્કા. હન્દાહં મહાસુઞ્ઞતાપટિપત્તિં નામ સુત્તન્તં દેસેમિ, યં સિક્ખાકામાનં કુલપુત્તાનં સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિ વિય નગરદ્વારે નિક્ખિત્તસબ્બકાયિકઆદાસો વિય ચ ભવિસ્સતિ. તતો યથા નામેકસ્મિં આદાસે ખત્તિયાદયો અત્તનો વજ્જં દિસ્વા તં પહાય અનવજ્જા હોન્તિ, એવમેવં મયિ પરિનિબ્બુતેપિ પઞ્ચવસ્સસહસ્સાનિ ઇમં સુત્તં આવજ્જિત્વા ગણં વિનોદેત્વા એકીભાવાભિરતા કુલપુત્તા વટ્ટદુક્ખસ્સ અન્તં કરિસ્સન્તી’’તિ. ભગવતો ચ મનોરથં પૂરેન્તા વિય ઇમં સુત્તં આવજ્જિત્વા ગણં વિનોદેત્વા વટ્ટદુક્ખં ખેપેત્વા પરિનિબ્બુતા કુલપુત્તા ગણનપથં વીતિવત્તા. વાલિકપિટ્ઠિવિહારેપિ હિ આભિધમ્મિકઅભયત્થેરો નામ વસ્સૂપનાયિકસમયે સમ્બહુલેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં ઇમં સુત્તં સઞ્ઝાયિત્વા ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો એવં કારેતિ, મયં કિં કરોમા’’તિ આહ. તે સબ્બેપિ અન્તોવસ્સે ગણં વિનોદેત્વા એકીભાવાભિરતા અરહત્તં પાપુણિંસુ. ગણભેદનં નામ ઇદં સુત્તન્તિ.

૧૮૬. ઘટાયાતિ એવંનામકસ્સ સક્કસ્સ. વિહારેતિ અયમ્પિ વિહારો નિગ્રોધારામસ્સેવ એકદેસે કાળખેમકસ્સ વિહારો વિય કતોતિ વેદિતબ્બો. ચીવરકમ્મન્તિ જિણ્ણમલિનાનં અગ્ગળટ્ઠાનુપ્પાદનધોવનાદીહિ કતપરિભણ્ડમ્પિ, ચીવરત્થાય ઉપ્પન્નવત્થાનં વિચારણસિબ્બનાદીહિ અકતં સંવિધાનમ્પિ વટ્ટતિ, ઇધ પન અકતં સંવિધાનં અધિપ્પેતં. મનુસ્સા હિ આનન્દત્થેરસ્સ ચીવરસાટકે અદંસુ. તસ્મા થેરો સમ્બહુલે ભિક્ખૂ ગહેત્વા તત્થ ચીવરકમ્મં અકાસિ. તેપિ ભિક્ખૂ પાતોવ સૂચિપાસકસ્સ પઞ્ઞાયનકાલતો પટ્ઠાય નિસિન્ના અપઞ્ઞાયનકાલે ઉટ્ઠહન્તિ. સૂચિકમ્મે નિટ્ઠિતેયેવ સેનાસનાનિ સંવિદહિસ્સામાતિ ન સંવિદહિંસુ. ચીવરકારસમયો નોતિ થેરો કિર ચિન્તેસિ – ‘‘અદ્ધા એતેહિ ભિક્ખૂહિ ન પટિસામિતાનિ સેનાસનાનિ, ભગવતા ચ દિટ્ઠાનિ ભવિસ્સન્તિ. ઇતિ અનત્તમનો સત્થા સુટ્ઠુ નિગ્ગહેતુકામો, ઇમેસં ભિક્ખૂનં ઉપત્થમ્ભો ભવિસ્સામી’’તિ; તસ્મા એવમાહ. અયં પનેત્થ અધિપ્પાયો – ‘‘ન, ભન્તે, ઇમે ભિક્ખૂ કમ્મારામા એવ, ચીવરકિચ્ચવસેન પન એવં વસન્તી’’તિ.

ન ખો, આનન્દાતિ, આનન્દ, કમ્મસમયો વા હોતુ અકમ્મસમયો વા, ચીવરકારસમયો વા હોતુ અચીવરકારસમયો વા, અથ ખો સઙ્ગણિકારામો ભિક્ખુ ન સોભતિયેવ. મા ત્વં અનુપત્થમ્ભટ્ઠાને ઉપત્થમ્ભો અહોસીતિ. તત્થ સઙ્ગણિકાતિ સકપરિસસમોધાનં. ગણોતિ નાનાજનસમોધાનં. ઇતિ સઙ્ગણિકારામો વા હોતુ ગણારામો વા, સબ્બથાપિ ગણબાહુલ્લાભિરતો ગણબન્ધનબદ્ધો ભિક્ખુ ન સોભતિ. પચ્છાભત્તે પન દિવાટ્ઠાનં સમ્મજ્જિત્વા સુધોતહત્થપાદો મૂલકમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા એકારામતમનુયુત્તો ભિક્ખુ બુદ્ધસાસને સોભતિ. નેક્ખમ્મસુખન્તિ કામતો નિક્ખન્તસ્સ સુખં. પવિવેકસુખમ્પિ કામપવિવેકસુખમેવ. રાગાદીનં પન વૂપસમત્થાય સંવત્તતીતિ ઉપસમસુખં. મગ્ગસમ્બોધત્થાય સંવત્તતીતિ સમ્બોધિસુખં. નિકામલાભીતિ કામલાભી ઇચ્છિતલાભી. અકિચ્છલાભીતિ અદુક્ખલાભી. અકસિરલાભીતિ વિપુલલાભી.

સામાયિકન્તિ અપ્પિતપ્પિતસમયે કિલેસેહિ વિમુત્તં. કન્તન્તિ મનાપં. ચેતોવિમુત્તિન્તિ રૂપારૂપાવચરચિત્તવિમુત્તિં. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘ચત્તારિ ચ ઝાનાનિ ચતસ્સો ચ અરૂપસમાપત્તિયો, અયં સામાયિકો વિમોક્ખો’’તિ (પટિ. મ. ૧.૨૧૩). અસામાયિકન્તિ ન સમયવસેન કિલેસેહિ વિમુત્તં, અથ ખો અચ્ચન્તવિમુત્તં લોકુત્તરં વુત્તં. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘ચત્તારો ચ અરિયમગ્ગા ચત્તારિ ચ સામઞ્ઞફલાનિ, અયં અસામાયિકો વિમોક્ખો’’તિ. અકુપ્પન્તિ કિલેસેહિ અકોપેતબ્બં.

એત્તાવતા કિં કથિતં હોતિ? સઙ્ગણિકારામો ભિક્ખુ ગણબન્ધનબદ્ધો નેવ લોકિયગુણં, ન ચ લોકુત્તરગુણં નિબ્બત્તેતું સક્કોતિ, ગણં વિનોદેત્વા પન એકાભિરતો સક્કોતિ. તથા હિ વિપસ્સી બોધિસત્તો ચતુરાસીતિયા પબ્બજિતસહસ્સેહિ પરિવુતો સત્ત વસ્સાનિ વિચરન્તો સબ્બઞ્ઞુગુણં નિબ્બત્તેતું નાસક્ખિ, ગણં વિનોદેત્વા સત્તદિવસે એકીભાવાભિરતો બોધિમણ્ડં આરુય્હ સબ્બઞ્ઞુગુણં નિબ્બત્તેસિ. અમ્હાકં બોધિસત્તો પઞ્ચવગ્ગિયેહિ સદ્ધિં છબ્બસ્સાનિ વિચરન્તો સબ્બઞ્ઞુગુણં નિબ્બત્તેતું નાસક્ખિ, તેસુ પક્કન્તેસુ એકીભાવાભિરતો બોધિમણ્ડં આરુય્હ સબ્બઞ્ઞુગુણં નિબ્બત્તેસિ.

એવં સઙ્ગણિકારામસ્સ ગુણાધિગમાભાવં દસ્સેત્વા ઇદાનિ દોસુપ્પત્તિં દસ્સેન્તો નાહં આનન્દાતિઆદિમાહ. તત્થ રૂપન્તિ સરીરં. યત્થ રત્તસ્સાતિ યસ્મિં રૂપે રાગવસેન રત્તસ્સ. ન ઉપ્પજ્જેય્યુન્તિ યસ્મિં રૂપે રત્તસ્સ ન ઉપ્પજ્જેય્યું, તં રૂપં ન સમનુપસ્સામિ, અથ ખો સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનાનં દસબલસાવકત્તુપગમનસઙ્ખાતેન અઞ્ઞથાભાવેન સઞ્ચયસ્સ વિય, ઉપાલિગહપતિનો અઞ્ઞથાભાવેન નાટપુત્તસ્સ વિય, પિયજાતિકસુત્તે સેટ્ઠિઆદીનં વિય ચ ઉપ્પજ્જન્તિયેવ.

૧૮૭. અયં ખો પનાનન્દાતિ કો અનુસન્ધિ? સચે હિ કોચિ દુબ્બુદ્ધી નવપબ્બજિતો વદેય્ય – ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો ખેત્તં પવિટ્ઠા ગાવિયો વિય અમ્હેયેવ ગણતો નીહરતિ, એકીભાવે નિયોજેતિ, સયં પન રાજરાજમહામત્તાદીહિ પરિવુતો વિહરતી’’તિ, તસ્સ વચનોકાસુપચ્છેદનત્થં – ‘‘ચક્કવાળપરિયન્તાય પરિસાય મજ્ઝે નિસિન્નોપિ તથાગતો એકકોવા’’તિ દસ્સેતું ઇમં દેસનં આરભિ. તત્થ સબ્બનિમિત્તાનન્તિ રૂપાદીનં સઙ્ખનિમિત્તાનં. અજ્ઝત્તન્તિ વિસયજ્ઝત્તં. સુઞ્ઞતન્તિ સુઞ્ઞતફલસમાપત્તિં. તત્ર ચેતિ ઉપયોગત્થે ભુમ્મં, તં ચેતિ વુત્તં હોતિ. પુન તત્રાતિ તસ્મિં પરિસમજ્ઝે ઠિતો. વિવેકનિન્નેનાતિ નિબ્બાનનિન્નેન. બ્યન્તીભૂતેનાતિ આસવટ્ઠાનીયધમ્મેહિ વિગતન્તેન નિસ્સટેન વિસંયુત્તેન. ઉય્યોજનિકપટિસંયુત્તન્તિ ગચ્છથ તુમ્હેતિ એવં ઉય્યોજનિકેન વચનેન પટિસંયુત્તં.

કાય પન વેલાય ભગવા એવં કથેતિ? પચ્છાભત્તકિચ્ચવેલાય, વા પુરિમયામકિચ્ચવેલાય વા. ભગવા હિ પચ્છાભત્તે ગન્ધકુટિયં સીહસેય્યં કપ્પેત્વા વુટ્ઠાય ફલસમાપત્તિં અપ્પેત્વા નિસીદતિ. તસ્મિં સમયે ધમ્મસ્સવનત્થાય પરિસા સન્નિપતન્તિ. અથ ભગવા કાલં વિદિત્વા ગન્ધકુટિતો નિક્ખમિત્વા બુદ્ધાસનવરગતો ધમ્મં દેસેત્વા ભેસજ્જતેલપાકં ગણ્હન્તો વિય કાલં અનતિક્કમિત્વા વિવેકનિન્નેન ચિત્તેન પરિસં ઉય્યોજેતિ. પુરિમયામેપિ ‘‘અભિક્કન્તા ખો વાસેટ્ઠા રત્તિ, યસ્સ દાનિ કાલં મઞ્ઞથા’’તિ (દી. નિ. ૩.૨૯૯) એવં ઉય્યોજેતિ. બુદ્ધાનઞ્હિ બોધિપત્તિતો પટ્ઠાય દ્વે પઞ્ચવિઞ્ઞાણાનિપિ નિબ્બાનનિન્નાનેવ. તસ્માતિહાનન્દાતિ યસ્મા સુઞ્ઞતાવિહારો સન્તો પણીતો, તસ્મા.

૧૮૮. અજ્ઝત્તમેવાતિ ગોચરજ્ઝત્તમેવ. અજ્ઝત્તં સુઞ્ઞતન્તિ ઇધ નિયકજ્ઝત્તં, અત્તનો પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ નિસ્સિતન્તિ અત્થો. સમ્પજાનો હોતીતિ કમ્મટ્ઠાનસ્સ અસમ્પજ્જનભાવજાનનેન સમ્પજાનો. બહિદ્ધાતિ પરસ્સ પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ. અજ્ઝત્તબહિદ્ધાતિ કાલેન અજ્ઝત્તં કાલેન બહિદ્ધા. આનેઞ્જન્તિ ઉભતોભાગવિમુત્તો ભવિસ્સામાતિ આનેઞ્જં અરૂપસમાપત્તિં મનસિ કરોતિ.

તસ્મિંયેવ પુરિમસ્મિન્તિ પાદકજ્ઝાનં સન્ધાય વુત્તં. અપગુણપાદકજ્ઝાનતો વુટ્ઠિતસ્સ હિ અજ્ઝત્તં સુઞ્ઞતં મનસિકરોતો તત્થ ચિત્તં ન પક્ખન્દતિ. તતો ‘‘પરસ્સ સન્તાને નુ ખો કથ’’ન્તિ બહિદ્ધા મનસિ કરોતિ, તત્થપિ ન પક્ખન્દતિ. તતો – ‘‘કાલેન અત્તનો સન્તાને, કાલેન પરસ્સ સન્તાને નુ ખો કથ’’ન્તિ અજ્ઝત્તબહિદ્ધા મનસિ કરોતિ, તત્થપિ ન પક્ખન્દતિ. તતો ઉભતોભાગવિમુત્તો હોતુકામો ‘‘અરૂપસમાપત્તિયં નુ ખો કથ’’ન્તિ આનેઞ્જં મનસિ કરોતિ, તત્થપિ ન પક્ખન્દતિ. ઇદાનિ – ‘‘ન મે ચિત્તં પક્ખન્દતીતિ વિસ્સટ્ઠવીરિયેન ઉપટ્ઠાકાદીનં પચ્છતો ન ચરિતબ્બં, પાદકજ્ઝાનમેવ પન સાધુકં પુનપ્પુનં મનસિકાતબ્બં. એવમસ્સ રુક્ખે છિન્દતો ફરસુમ્હિ અવહન્તે પુન નિસિતં કારેત્વા છિન્દન્તસ્સ છિજ્જેસુ ફરસુ વિય કમ્મટ્ઠાને મનસિકારો વહતી’’તિ દસ્સેતું તસ્મિંયેવાતિઆદિમાહ. ઇદાનિસ્સ એવં પટિપન્નસ્સ યં યં મનસિ કરોતિ, તત્થ તત્થ મનસિકારો સમ્પજ્જતીતિ દસ્સેન્તો પક્ખન્દતીતિ આહ.

૧૮૯. ઇમિના વિહારેનાતિ ઇમિના સમથવિપસ્સનાવિહારેન. ઇતિહ તત્થ સમ્પજાનોતિ ઇતિ ચઙ્કમન્તોપિ તસ્મિં કમ્મટ્ઠાને સમ્પજ્જમાને ‘‘સમ્પજ્જતિ મે કમ્મટ્ઠાન’’ન્તિ જાનનેન સમ્પજાનો હોતિ. સયતીતિ નિપજ્જતિ. એત્થ કઞ્ચિ કાલં ચઙ્કમિત્વા – ‘‘ઇદાનિ એત્તકં કાલં ચઙ્કમિતું સક્ખિસ્સામી’’તિ ઞત્વા ઇરિયાપથં અહાપેત્વા ઠાતબ્બં. એસ નયો સબ્બવારેસુ. ન કથેસ્સામીતિ, ઇતિહ તત્થાતિ એવં ન કથેસ્સામીતિ જાનનેન તત્થ સમ્પજાનકારી હોતિ.

પુન દુતિયવારે એવરૂપિં કથં કથેસ્સામીતિ જાનનેન સમ્પજાનકારી હોતિ, ઇમસ્સ ભિક્ખુનો સમથવિપસ્સના તરુણાવ, તાસં અનુરક્ખણત્થં –

‘‘આવાસો ગોચરો ભસ્સં, પુગ્ગલો અથ ભોજનં;

ઉતુ ઇરિયાપથો ચેવ, સપ્પાયો સેવિતબ્બકો’’તિ.

સત્ત સપ્પાયાનિ ઇચ્છિતબ્બાનિ. તેસં દસ્સનત્થમિદં વુત્તં. વિતક્કવારેસુ અવિતક્કનસ્સ ચ વિતક્કનસ્સ ચ જાનનેન સમ્પજાનતા વેદિતબ્બા.

૧૯૦. ઇતિ વિતક્કપહાનેન દ્વે મગ્ગે કથેત્વા ઇદાનિ તતિયમગ્ગસ્સ વિપસ્સનં આચિક્ખન્તો પઞ્ચ ખો ઇમે, આનન્દ, કામગુણાતિઆદિમાહ. આયતનેતિ તેસુયેવ કામગુણેસુ કિસ્મિઞ્ચિદેવ કિલેસુપ્પત્તિકારણે. સમુદાચારોતિ સમુદાચરણતો અપ્પહીનકિલેસો. એવં સન્તન્તિ એવં વિજ્જમાનમેવ. સમ્પજાનોતિ કમ્મટ્ઠાનસ્સ અસમ્પત્તિજાનનેન સમ્પજાનો. દુતિયવારે એવં સન્તમેતન્તિ એવં સન્તે એતં. સમ્પજાનોતિ કમ્મટ્ઠાનસમ્પત્તિજાનનેન સમ્પજાનો. અયઞ્હિ ‘‘પહીનો નુ ખો મે પઞ્ચસુ કામગુણેસુ છન્દરાગો નો’’તિ પચ્ચવેક્ખમાનો અપહીનભાવં ઞત્વા વીરિયં પગ્ગહેત્વા તં અનાગામિમગ્ગેન સમુગ્ઘાટેતિ, તતો મગ્ગાનન્તરં ફલં, ફલતો વુટ્ઠાય પચ્ચવેક્ખમાનો પહીનભાવં જાનાતિ, તસ્સ જાનનેન ‘‘સમ્પજાનો હોતી’’તિ વુત્તં.

૧૯૧. ઇદાનિ અરહત્તમગ્ગસ્સ વિપસ્સનં આચિક્ખન્તો પઞ્ચ ખો ઇમે, આનન્દ, ઉપાદાનક્ખન્ધાતિઆદિમાહ. તત્થ સો પહીયતીતિ રૂપે અસ્મીતિ માનો અસ્મીતિ છન્દો અસ્મીતિ અનુસયો પહીયતિ. તથા વેદનાદીસુ સમ્પજાનતા વુત્તનાયેનેવ વેદિતબ્બા.

ઇમે ખો તે, આનન્દ, ધમ્માતિ હેટ્ઠા કથિતે સમથવિપસ્સનામગ્ગફલધમ્મે સન્ધાયાહ. કુસલાયતિકાતિ કુસલતો આગતા. કુસલા હિ કુસલાપિ હોન્તિ કુસલાયતિકાપિ, સેય્યથિદં, પઠમજ્ઝાનં કુસલં, દુતિયજ્ઝાનં કુસલઞ્ચેવ કુસલાયતિકઞ્ચ…પે… આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં કુસલં, નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં કુસલઞ્ચેવ કુસલાયતિકઞ્ચ, નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં કુસલં, સોતાપત્તિમગ્ગો કુસલો ચેવ કુસલાયતિકો ચ…પે… અનાગામિમગ્ગો કુસલો, અરહત્તમગ્ગો કુસલો ચેવ કુસલાયતિકો ચ. તથા પઠમજ્ઝાનં કુસલં, તંસમ્પયુત્તકા ધમ્મા કુસલા ચેવ કુસલાયતિકા ચ…પે… અરહત્તમગ્ગો કુસલો, તંસમ્પયુત્તકા ધમ્મા કુસલા ચેવ કુસલાયતિકા ચ.

અરિયાતિ નિક્કિલેસા વિસુદ્ધા. લોકુત્તરાતિ લોકે ઉત્તરા વિસિટ્ઠા. અનવક્કન્તા પાપિમતાતિ પાપિમન્તેન મારેન અનોક્કન્તા. વિપસ્સનાપાદકા અટ્ઠ સમાપત્તિયો અપ્પેત્વા નિસિન્નસ્સ હિ ભિક્ખુનો ચિત્તં મારો ન પસ્સતિ, ‘‘ઇદં નામ આરમ્મણં નિસ્સાય સંવત્તતી’’તિ જાતિતું ન સક્કોતિ. તસ્મા ‘‘અનવક્કન્તા’’તિ વુત્તં.

તં કિં મઞ્ઞસીતિ ઇદં કસ્મા આહ? ગણેપિ એકો આનિસંસો અત્થિ, તં દસ્સેતું ઇદમાહ. અનુબન્ધિતુન્તિ અનુગચ્છિતું પરિચરિતું.

ન ખો, આનન્દાતિ એત્થ કિઞ્ચાપિ ભગવતા – ‘‘સુતાવુધો, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો અકુસલં પજહતિ, કુસલં ભાવેતિ, સાવજ્જં પજહતિ, અનવજ્જં ભાવેતિ, સુદ્ધં અત્તાનં પરિહરતી’’તિ (અ. નિ. ૭.૬૭) બહુસ્સુતો પઞ્ચાવુધસમ્પન્નો યોધો વિય કતો. યસ્મા પન સો સુતપરિયત્તિં ઉગ્ગહેત્વાપિ તદનુચ્છવિકં અનુલોમપટિપદં ન પટિપજ્જતિ, ન તસ્સ તં આવુધં હોતિ. યો પટિપજ્જતિ, તસ્સેવ હોતિ. તસ્મા એતદત્થં અનુબન્ધિતું નારહતીતિ દસ્સેન્તો ન ખો, આનન્દાતિ આહ.

ઇદાનિ યદત્થં અનુબન્ધિતબ્બો, તં દસ્સેતું યા ચ ખોતિઆદિમાહ. ઇતિ ઇમસ્મિં સુત્તે તીસુ ઠાનેસુ દસ કથાવત્થૂનિ આગતાનિ. ‘‘ઇતિ એવરૂપં કથં કથેસ્સામી’’તિ સપ્પાયાસપ્પાયવસેન આગતાનિ, ‘‘યદિદં સુત્તં ગેય્ય’’ન્તિ એત્થ સુતપરિયત્તિવસેન આગતાનિ, ઇમસ્મિં ઠાને પરિપૂરણવસેન આગતાનિ. તસ્મા ઇમસ્મિં સુત્તે દસ કથાવત્થૂનિ કથેન્તેન ઇમસ્મિં ઠાને ઠત્વા કથેતબ્બાનિ.

ઇદાનિ યસ્મા એકચ્ચસ્સ એકકસ્સ વિહરતોપિ અત્થો ન સમ્પજ્જતિ, તસ્મા તં સન્ધાય એકીભાવે આદીનવં દસ્સેન્તો એવં સન્તે ખો, આનન્દાતિઆદિમાહ. તત્થ એવં સન્તેતિ એવં એકીભાવે સન્તે.

૧૯૩. સત્થાતિ બાહિરકો તિત્થકરસત્થા. અન્વાવત્તન્તીતિ અનુઆવત્તન્તિ ઉપસઙ્કમન્તિ. મુચ્છં કામયતીતિ મુચ્છનતણ્હં પત્થેતિ, પવત્તેતીતિ અત્થો. આચરિયૂપદ્દવેનાતિ અબ્ભન્તરે ઉપ્પન્નેન કિલેસૂપદ્દવેન આચરિયસ્સુપદ્દવો. સેસુપદ્દવેસુપિ એસેવ નયો. અવધિંસુ નન્તિ મારયિંસુ નં. એતેન હિ ગુણમરણં કથિતં.

વિનિપાતાયાતિ સુટ્ઠુ નિપતનાય. કસ્મા પન બ્રહ્મચારુપદ્દવોવ – ‘‘દુક્ખવિપાકતરો ચ કટુકવિપાકતરો ચ વિનિપાતાય ચ સંવત્તતી’’તિ વુત્તોતિ. બાહિરપબ્બજ્જા હિ અપ્પલાભા, તત્થ મહન્તો નિબ્બત્તેતબ્બગુણો નત્થિ, અટ્ઠસમાપત્તિપઞ્ચાભિઞ્ઞામત્તકમેવ હોતિ. ઇતિ યથા ગદ્રભપિટ્ઠિતો પતિતસ્સ મહન્તં દુક્ખં ન હોતિ, સરીરસ્સ પંસુમક્ખનમત્તમેવ હોતિ, એવં બાહિરસમયે લોકિયગુણમત્તતોવ પરિહાયતિ, તેન પુરિમં ઉપદ્દવદ્વયં ન એવં વુત્તં. સાસને પન પબ્બજ્જા મહાલાભા, તત્થ ચત્તારો મગ્ગા ચત્તારિ ફલાનિ નિબ્બાનન્તિ મહન્તા અધિગન્તબ્બગુણા. ઇતિ યથા ઉભતો સુજાતો ખત્તિયકુમારો હત્થિક્ખન્ધવરગતો નગરં અનુસઞ્ચરન્તો હત્થિક્ખન્ધતો પતિતો મહાદુક્ખં નિગચ્છતિ, એવં સાસનતો પરિહાયમાનો નવહિ લોકુત્તરગુણેહિ પરિહાયતિ. તેનાયં બ્રહ્મચારુપદ્દવો એવં વુત્તો.

૧૯૬. તસ્માતિ યસ્મા સેસુપદ્દવેહિ બ્રહ્મચારુપદ્દવો દુક્ખવિપાકતરો, યસ્મા વા સપત્તપટિપત્તિં વીતિક્કમન્તો દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તતિ, મિત્તપટિપત્તિ હિતાય, તસ્મા. એવં ઉપરિમેનપિ હેટ્ઠિમેનપિ અત્થેન યોજેતબ્બં. મિત્તવતાયાતિ મિત્તપટિપત્તિયા. સપત્તવતાયાતિ વેરપટિપત્તિયા.

વોક્કમ્મ ચ સત્થુસાસનાતિ દુક્કટદુબ્ભાસિતમત્તમ્પિ હિ સઞ્ચિચ્ચ વીતિક્કમન્તો વોક્કમ્મ વત્તતિ નામ. તદેવ અવીતિક્કમન્તો ન વોક્કમ્મ વત્તતિ નામ.

ન વો અહં, આનન્દ, તથા પરક્કમિસ્સામીતિ અહં તુમ્હેસુ તથા ન પટિપજ્જિસ્સામિ. આમકેતિ અપક્કે. આમકમત્તેતિ આમકે નાતિસુક્ખે ભાજને. કુમ્ભકારો હિ આમકં નાતિસુક્ખં અપક્કં ઉભોહિ હત્થેહિ સણ્હિકં ગણ્હાતિ ‘‘મા ભિજ્જતૂ’’તિ. ઇતિ યથા કુમ્ભકારો તત્થ પટિપજ્જતિ, નાહં તુમ્હેસુ તથા પટિપજ્જિસ્સામિ. નિગ્ગય્હ નિગ્ગય્હાતિ સકિં ઓવદિત્વા તુણ્હી ન ભવિસ્સામિ, નિગ્ગણ્હિત્વા નિગ્ગણ્હિત્વા પુનપ્પુનં ઓવદિસ્સામિ અનુસાસિસ્સામિ. પવય્હ પવય્હાતિ દોસે પવાહેત્વા પવાહેત્વા. યથા પક્કભાજનેસુ કુમ્ભકારો ભિન્નછિન્નજજ્જરાનિ પવાહેત્વા એકતો કત્વા સુપક્કાનેવ આકોટેત્વા આકોટેત્વા ગણ્હાતિ, એવમેવ અહમ્પિ પવાહેત્વા પવાહેત્વા પુનપ્પુનં ઓવદિસ્સામિ અનુસાસિસ્સામિ. યો સારો સો ઠસ્સતીતિ એવં વો મયા ઓવદિયમાનાનં યો મગ્ગફલસારો, સો ઠસ્સતિ. અપિચ લોકિયગુણાપિ ઇધ સારોત્વેવ અધિપ્પેતા. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

મહાસુઞ્ઞતસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.