૭. કણ્ડકવિમાનવણ્ણના

પુણ્ણમાસે યથા ચન્દોતિ કણ્ડકવિમાનં. તસ્સ કા ઉપ્પત્તિ? ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને. તેન ચ સમયેન આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ દેવચારિકં ચરન્તો તાવતિંસભવનં ગતો. તસ્મિં ખણે કણ્ડકો દેવપુત્તો સકભવનતો નિક્ખમિત્વા દિબ્બયાનં અભિરુહિત્વા મહન્તેન પરિવારેન મહતિયા દેવિદ્ધિયા ઉય્યાનં ગચ્છન્તો આયસ્મન્તં મહામોગ્ગલ્લાનં દિસ્વા સઞ્જાતગારવબહુમાનો સહસા યાનતો ઓરુય્હ થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા સિરસ્મિં અઞ્જલિં પગ્ગય્હ અટ્ઠાસિ. અથ નં થેરો –

૧૧૭૧. ‘‘પુણ્ણમાસે યથા ચન્દો, નક્ખત્તપરિવારિતો;

સમન્તા અનુપરિયાતિ, તારકાધિપતી સસી.

૧૧૭૨. ‘‘તથૂપમં ઇદં બ્યમ્હં, દિબ્બં દેવપુરમ્હિ ચ;

અતિરોચતિ વણ્ણેન, ઉદયન્તોવ રંસિમા.

૧૧૭૩. ‘‘વેળૂરિયસુવણ્ણસ્સ, ફલિકા રૂપિયસ્સ ચ;

મસારગલ્લમુત્તાહિ, લોહિતઙ્ગમણીહિ ચ.

૧૧૭૪. ‘‘ચિત્રા મનોરમા ભૂમિ, વેળૂરિયસ્સ સન્થતા;

કૂટાગારા સુભા રમ્મા, પાસાદો તે સુમાપિતો.

૧૧૭૫. ‘‘રમ્મા ચ તે પોક્ખરણી, પુથુલોમનિસેવિતા;

અચ્છોદકા વિપ્પસન્ના, સોણ્ણવાલુકસન્થતા.

૧૧૭૬. ‘‘નાનાપદુમસઞ્છન્ના, પુણ્ડરીકસમોતતા;

સુરભિં સમ્પવાયન્તિ, મનુઞ્ઞા માતુતેરિતા.

૧૧૭૭. ‘‘તસ્સા તે ઉભતો પસ્સે, વનગુમ્બા સુમાપિતા;

ઉપેતા પુપ્ફરુક્ખેહિ, ફલરુક્ખેહિ ચૂભયં.

૧૧૭૮. ‘‘સોવણ્ણપાદે પલ્લઙ્કે, મુદુકે ગોનકત્થતે;

નિસિન્નં દેવરાજંવ, ઉપતિટ્ઠન્તિ અચ્છરા.

૧૧૭૯. ‘‘સબ્બાભરણસઞ્છન્ના, નાનામાલાવિભૂસિતા;

રમેન્તિ તં મહિદ્ધિકં, વસવત્તીવ મોદસિ.

૧૧૮૦. ‘‘ભેરિસઙ્ખમુદિઙ્ગાહિ, વીણાહિ પણવેહિ ચ;

રમસિ રતિસમ્પન્નો, નચ્ચગીતે સુવાદિતે.

૧૧૮૧. ‘‘દિબ્બા તે વિવિધા રૂપા, દિબ્બા સદ્દા અથો રસા;

ગન્ધા ચ તે અધિપ્પેતા, ફોટ્ઠબ્બા ચ મનોરમા.

૧૧૮૨. ‘‘તસ્મિં વિમાને પવરે, દેવપુત્ત મહપ્પભો;

અતિરોચસિ વણ્ણેન, ઉદયન્તોવ ભાણુમા.

૧૧૮૩. ‘‘દાનસ્સ તે ઇદં ફલં, અથો સીલસ્સ વા પન;

અથો અઞ્જલિકમ્મસ્સ, તં મે અક્ખાહિ પુચ્છિતો’’તિ. –

અધિગતસમ્પત્તિકિત્તનમુખેન કતકમ્મં પુચ્છિ.

૧૧૮૪. ‘‘સો દેવપુત્તો અત્તમનો, મોગ્ગલ્લાનેન પુચ્છિતો;

પઞ્હં પુટ્ઠો વિયાકાસિ, યસ્સ કમ્મસ્સિદં ફલં’’.

૧૧૮૫. ‘‘અહં કપિલવત્થુસ્મિં, સાકિયાનં પુરુત્તમે;

સુદ્ધોદનસ્સ પુત્તસ્સ, કણ્ડકો સહજો અહં.

૧૧૮૬. ‘‘યદા સો અડ્ઢરત્તાયં, બોધાય મભિનિક્ખમિ;

સો મં મુદૂહિ પાણીહિ, જાલિતમ્બનખેહિ ચ.

૧૧૮૭. ‘‘સત્થિં આકોટયિત્વાન, વહ સમ્માતિ ચબ્રવિ;

‘અહં લોકં તારયિસ્સં, પત્તો સમ્બોધિમુત્તમં’.

૧૧૮૮. ‘‘તં મે ગિરં સુણન્તસ્સ, હાસો મે વિપુલો અહુ;

ઉદગ્ગચિત્તો સુમનો, અભિસીસિં તદા અહં.

૧૧૮૯. ‘‘અભિરૂળ્હઞ્ચ મં ઞત્વા, સક્યપુત્તં મહાયસં;

ઉદગ્ગચિત્તો મુદિતો, વહિસ્સં પુરિસુત્તમં.

૧૧૯૦. ‘‘પરેસં વિજિતં ગન્ત્વા, ઉગ્ગતસ્મિં દિવાકરે;

મમં છન્નઞ્ચ ઓહાય, અનપેક્ખો સો અપક્કમિ.

૧૧૯૧. ‘‘તસ્સ તમ્બનખે પાદે, જિવ્હાય પરિલેહિસં;

ગચ્છન્તઞ્ચ મહાવીરં, રુદમાનો ઉદિક્ખિસં.

૧૧૯૨. ‘‘અદસ્સનેનહં તસ્સ, સક્યપુત્તસ્સ સિરીમતો;

અલત્થં ગરુકાબાધં, ખિપ્પં મે મરણં અહુ.

૧૧૯૩. ‘‘તસ્સેવ આનુભાવેન, વિમાનં આવસામિદં;

સબ્બકામગુણોપેતં, દેવો દેવપુરમ્હિવ.

૧૧૯૪. ‘‘યઞ્ચ મે અહુવા હાસો, સદ્દં સુત્વાન બોધિયા;

તેનેવ કુસલમૂલેન, ફુસિસ્સં આસવક્ખયં.

૧૧૯૫. ‘‘સચે હિ ભન્તે ગચ્છેય્યાસિ, સત્થુ બુદ્ધસ્સ સન્તિકે;

મમાપિ નં વચનેન, સિરસા વજ્જાસિ વન્દનં.

૧૧૯૬. ‘‘અહમ્પિ દટ્ઠું ગચ્છિસ્સં, જિનં અપ્પટિપુગ્ગલં;

દુલ્લભં દસ્સનં હોતિ, લોકનાથાન તાદિન’’ન્તિ. –

સોપિ અત્તના કતકમ્મં કથેસિ. અયઞ્હિ અનન્તરે અત્તભાવે અમ્હાકં બોધિસત્તેન સહજાતો કણ્ડકો અસ્સરાજા અહોસિ. સો અભિનિક્ખમનસમયે અભિરુળ્હો તેનેવ રત્તાવસેસેન તીણિ રજ્જાનિ મહાપુરિસં અતિક્કમાપેત્વા અનોમાનદીતીરં સમ્પાપેસિ. અથ સો મહાસત્તેન સૂરિયે ઉગ્ગતે ઘટિકારમહાબ્રહ્મુના ઉપનીતાનિ પત્તચીવરાનિ ગહેત્વા પબ્બજિત્વા છન્નેન સદ્ધિં કપિલવત્થું ઉદ્દિસ્સ વિસ્સજ્જિતો. સિનેહભારિકેન હદયેન મહાપુરિસસ્સ પાદે અત્તનો જિવ્હાય લેહિત્વા પસાદસોમ્માનિ અક્ખીનિ ઉમ્મીલેત્વા યાવ દસ્સનપથા ઓલોકેન્તો દસ્સનૂપચારં પન અતિક્કન્તે લોકનાથે ‘‘એવંવિધં નામ લોકગ્ગનાયકં મહાપુરિસં અહં વહિં, સફલં વત મે સરીરં અહોસી’’તિ પસન્નમાનસો હુત્વા પુન ચિરકાલં સઙ્ગતસ્સ પેમસ્સ વસેન વિયોગદુક્ખં અસહન્તો ભાવિનિયા દિબ્બસમ્પત્તિયા વસેન ધમ્મતાય ચોદિયમાનો કાલં કત્વા તાવતિંસભવને નિબ્બત્તિ. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘પુણ્ણમાસે યથા ચન્દો…પે… અહં કપિલવત્થુસ્મિ’’ન્તિઆદિ.

૧૧૭૧. તત્થ પુણ્ણમાસેતિ પુણ્ણમાસિયં સુક્કપક્ખે પન્નરસિયં. તારકાધિપતીતિ તારકાનં અધિપતિ. સસીતિ સસલઞ્છનવા. ‘‘તારકાધિપ દિસ્સતી’’તિ કેચિ પઠન્તિ, તેસં તારકાધિપાતિ અવિભત્તિકનિદ્દેસો, તારકાનં અધિપો હુત્વા દિસ્સતિ અનુપરિયાતિ ચાતિ યોજના કાતબ્બા.

૧૧૭૨. દિબ્બં દેવપુરમ્હિ ચાતિ દેવપુરસ્મિમ્પિ દિબ્બં. યથા મનુસ્સાનં ઠાનતો દેવપુરં ઉત્તમં, એવં દેવપુરતો ચાપિ ઇદં તવ વિમાનં ઉત્તમન્તિ દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘અતિરોચતિ વણ્ણેન, ઉદયન્તોવ રંસિમા’’તિ, ઉગ્ગચ્છન્તો સૂરિયો વિયાતિ અત્થો.

૧૧૭૩. વેળૂરિયસુવણ્ણસ્સાતિ વેળુરિયેન સુવણ્ણેન ચ ઇદં બ્યમ્હં નિમ્મિતન્તિ વચનસેસેન યોજના. ફલિકાતિ ફલિકમણિના.

૧૧૭૫. પોક્ખરણીતિ પોક્ખરણિયો.

૧૧૭૭-૮. તસ્સાતિ તસ્સા પોક્ખરણિયા. વનગુમ્બાતિ ઉય્યાને સુપુપ્ફગચ્છે સન્ધાય વદતિ. દેવરાજંવાતિ સક્કં વિય. ઉપતિટ્ઠન્તીતિ ઉપટ્ઠાનં કરોન્તિ.

૧૧૭૯. સબ્બાભરણસઞ્છન્નાતિ સબ્બેહિ ઇત્થાલઙ્કારેહિ પટિચ્છાદિતા, સબ્બસો વિભૂસિતસરીરાતિ અત્થો. વસવત્તીવાતિ વસવત્તિદેવરાજા વિય.

૧૧૮૦. ભેરિસઙ્ખમુદિઙ્ગાહીતિ લિઙ્ગવિપલ્લાસેન વુત્તં, ભેરીહિ ચ સઙ્ખેહિ ચ મુદિઙ્ગેહિ ચાતિ યોજના. રતિસમ્પન્નોતિ દિબ્બાય રતિયા સમઙ્ગીભૂતો. નચ્ચગીતે સુવાદિતેતિ નચ્ચે ચ ગીતે ચ સુન્દરે વાદિતે ચ, નચ્ચને ચ ગાયને ચ સુન્દરે વાદિતે ચ હેતુભૂતે. નિમિત્તત્થે હિ એતં ભુમ્મં, પવત્તિતેતિ વા વચનસેસો.

૧૧૮૧. દિબ્બા તે વિવિધા રૂપાતિ દેવલોકપરિયાપન્ના નાનપ્પકારા ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા રૂપા તુય્હં અધિપ્પેતા યથાધિપ્પેતા મનોરમા વિજ્જન્તીતિ કિરિયાપદં આનેત્વા યોજેતબ્બં. દિબ્બા સદ્દાતિઆદીસુપિ એસેવ નયો.

૧૧૮૫. કણ્ડકો સહજો અહન્તિ એત્થ અહન્તિ નિપાતમત્તં. ‘‘અહૂ’’તિ કેચિ પટ્ઠન્તિ, કણ્ડકો નામ અસ્સરાજા મહાસત્તેન સહ એકસ્મિંયેવ દિવસે જાતત્તા સહજો અહોસિન્તિ અત્થો.

૧૧૮૬. અડ્ઢરત્તાયન્તિ અડ્ઢરત્તિયં, મજ્ઝિમયામસમયેતિ અત્થો. બોધાય મભિનિક્ખમીતિ મ-કારો પદસન્ધિકરો, અભિસમ્બોધિઅત્થં મહાભિનિક્ખમનં નિક્ખમીતિ અત્થો. મુદૂહિ પાણીહીતિ મુદુહત્થતં મહાપુરિસલક્ખણં વદતિ. જાલિતમ્બનખેહીતિ જાલવન્તેહિ અભિલોહિતનખેહિ. તેન જાલહત્થતં મહાપુરિસલક્ખણં તમ્બનખતં અનુબ્યઞ્જનઞ્ચ દસ્સેતિ.

૧૧૮૭. સત્થિ નામ જઙ્ઘા, ઇધ પન સત્થિનો આસન્નટ્ઠાનભૂતો ઊરુપ્પદેસો ‘‘સત્થી’’તિ વુત્તો. આકોટયિત્વાનાતિ અપ્પોઠેત્વા. ‘‘વહ સમ્મા’’તિ ચબ્રવીતિ ‘‘સમ્મ કણ્ડક, અજ્જેકરત્તિં મં વહ, મય્હં ઓપવુય્હં હોહી’’તિ ચ કથેસિ. વહને પન પયોજનં તદા મહાસત્તેન દસ્સિતં વદન્તો ‘‘અહં લોકં તારયિસ્સં, પત્તો સમ્બોધિમુત્તમ’’ન્તિ આહ. તેન ‘‘અહં ઉત્તમં અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં પત્તો અધિગતો હુત્વા સદેવકં લોકં સંસારમહોઘતો તારયિસ્સામિ, તસ્મા નયિદં ગમનં યંકિઞ્ચીતિ ચિન્તેય્યાસી’’તિ ગમને પયોજનસ્સ અનુત્તરભાવં દસ્સેતિ.

૧૧૮૮-૯. હાસોતિ તુટ્ઠિ. વિપુલોતિ મહાઉળારો. અભિસીસિન્તિ આસિસિં ઇચ્છિં સમ્પટિચ્છિં. અભિરૂળ્હઞ્ચ મં ઞત્વા, સક્યપુત્તં મહાયસન્તિ પત્થટવિપુલયસં સક્યરાજપુત્તં મહાસત્તં મં અભિરુય્હ નિસિન્નં જાનિત્વા. વહિસ્સન્તિ નેસિં.

૧૧૯૦-૯૧. પરેસન્તિ પરરાજૂનં. વિજિતન્તિ દેસં પરરજ્જં. ઓહાયાતિ વિસ્સજ્જિત્વા. અપક્કમીતિ અપક્કમિતું આરભિ. ‘‘પરિબ્બજી’’તિ ચ પઠન્તિ. પરિલેહિસન્તિ પરિતો લેહિં. ઉદિક્ખિસન્તિ ઓલોકેસિં.

૧૧૯૨-૩. ગરુકાબાધન્તિ ગરુકં બાળ્હં આબાધં, મરણન્તિકં દુક્ખન્તિ અત્થો. તેનાહ ‘‘ખિપ્પં મે મરણં અહૂ’’તિ. સો હિ અનેકાસુ જાતીસુ મહાસત્તેન દળ્હભત્તિકો હુત્વા આગતો, તસ્મા વિયોગદુક્ખં સહિતું નાસક્ખિ, ‘‘સમ્માસમ્બોધિં અધિગન્તું નિક્ખન્તો’’તિ પન સુત્વા નિરામિસં ઉળારં પીતિસોમનસ્સઞ્ચ ઉપ્પજ્જિ, તેન મરણાનન્તરં તાવતિંસેસુ નિબ્બત્તિ, ઉળારા ચસ્સ દિબ્બસમ્પત્તિયો પાતુરહેસું. તેન વુત્તં ‘‘તસ્સેવ આનુભાવેના’’તિ, ઠાનગતસ્સ પસાદમયપુઞ્ઞસ્સ બલેન. દેવો દેવપુરમ્હિવાતિ તાવતિંસભવને સક્કો દેવરાજા વિય.

૧૧૯૪. યઞ્ચ મે અહુવા હાસો, સદ્દં સુત્વાન બોધિયાતિ ‘‘પત્તો સમ્બોધિમુત્તમ’’ન્તિ પઠમતરં બોધિસદ્દં સુત્વા તદા મય્હં હાસો અહુ, યં હાસસ્સ ભવનં સુસ્સનં, તેનેવ કુસલમૂલેન તેનેવ કુસલબીજેન ફુસિસ્સન્તિ ફુસિસ્સામિ પાપુણિસ્સામિ.

૧૧૯૫. એવં દેવપુત્તો યથાધિગતાય અનાગતાય ભવસમ્પત્તિયા કારણભૂતં અત્તનો કુસલકમ્મં કથેન્તો ઇદાનિ અત્તના ભગવતો સન્તિકં ગન્તુકામોપિ પુરેતરં થેરેન સત્થુ વન્દનં પેસેન્તો ‘‘સચે’’તિ ગાથમાહ. તત્થ સચે ગચ્છેય્યાસીતિ યદિ ગમિસ્સસિ. ‘‘સચે ગચ્છસી’’તિ કેચિ પઠન્તિ, સો એવત્થો. મમાપિ નં વચનેનાતિ ન કેવલં તવ સભાવેનેવ, અથ ખો મમાપિ વચનેન ભગવન્તં. વજ્જાસીતિ વદેય્યાસિ, મમાપિ સિરસા વન્દનન્તિ યોજના.

૧૧૯૬. યદિપિ દાનિ વન્દનઞ્ચ પેસેમિ, પેસેત્વા એવ પન ન તિટ્ઠામીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અહમ્પિ દટ્ઠું ગચ્છિસ્સં, જિનં અપ્પટિપુગ્ગલ’’ન્તિ. ગમને પન દળ્હતરં કારણં દસ્સેતું ‘‘દુલ્લભં દસ્સનં હોતિ, લોકનાથાન તાદિન’’ન્તિ આહ.

૧૧૯૭. ‘‘સો કતઞ્ઞૂ કતવેદી, સત્થારં ઉપસઙ્કમિ;

સુત્વા ગિરં ચક્ખુમતો, ધમ્મચક્ખું વિસોધયિ.

૧૧૯૮. ‘‘વિસોધેત્વા દિટ્ઠિગતં, વિચિકિચ્છં વતાનિ ચ;

વન્દિત્વા સત્થુનો પાદે, તત્થેવન્તરધાયથા’’તિ. –

ઇમા દ્વે ગાથા સઙ્ગીતિકારેહિ ઠપિતા.

૧૧૯૭. તત્થ સુત્વા ગિરં ચક્ખુમતોતિ પઞ્ચહિ ચક્ખૂહિ ચક્ખુમતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ વચનં સુત્વા. ધમ્મચક્ખુન્તિ સોતાપત્તિમગ્ગં. વિસોધયીતિ અધિગચ્છિ. અધિગમોયેવ હિ તસ્સ વિસોધનં.

૧૧૯૮. વિસોધેત્વા દિટ્ઠિગતન્તિ દિટ્ઠિગતં સમુગ્ઘાતેત્વા. વિચિકિચ્છં વતાનિ ચાતિ સોળસવત્થુકં અટ્ઠવત્થુકઞ્ચ વિચિકિચ્છઞ્ચ ‘‘સીલબ્બતેહિ સુદ્ધી’’તિ પવત્તનકસીલબ્બતપરામાસે ચ વિસોધયીતિ યોજના. તત્થ હિ સહ પરિયાયેહિ તથા પવત્તા પરામાસા ‘‘વતાની’’તિ વુત્તં. સેસં વુત્તનયમેવ.

કણ્ડકવિમાનવણ્ણના નિટ્ઠિતા.