નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

ખુદ્દકનિકાયે

વિમાનવત્થુ-અટ્ઠકથા

ગન્થારમ્ભકથા

મહાકારુણિકં નાથં, ઞેય્યસાગરપારગું;

વન્દે નિપુણગમ્ભીર-વિચિત્રનયદેસનં.

વિજ્જાચરણસમ્પન્ના, યેન નિય્યન્તિ લોકતો;

વન્દે તમુત્તમં ધમ્મં, સમ્માસમ્બુદ્ધપૂજિતં.

સીલાદિગુણસમ્પન્નો, ઠિતો મગ્ગફલેસુ યો;

વન્દે અરિયસઙ્ઘં તં, પુઞ્ઞક્ખેત્તં અનુત્તરં.

વન્દનાજનિતં પુઞ્ઞં, ઇતિ યં રતનત્તયે;

હતન્તરાયો સબ્બત્થ, હુત્વાહં તસ્સ તેજસા.

દેવતાહિ કતં પુઞ્ઞં, યં યં પુરિમજાતિસુ;

તસ્સ તસ્સ વિમાનાદિ-ફલસમ્પત્તિભેદતો.

પુચ્છાવસેન યા તાસં, વિસ્સજ્જનવસેન ચ;

પવત્તા દેસના કમ્મ-ફલપચ્ચક્ખકારિની.

વિમાનવત્થુ ઇચ્ચેવ, નામેન વસિનો પુરે;

યં ખુદ્દકનિકાયસ્મિં, સઙ્ગાયિંસુ મહેસયો.

તસ્સાહમવલમ્બિત્વા, પોરાણટ્ઠકથાનયં;

તત્થ તત્થ નિદાનાનિ, વિભાવેન્તો વિસેસતો.

સુવિસુદ્ધં અસંકિણ્ણં, નિપુણત્થવિનિચ્છયં;

મહાવિહારવાસીનં, સમયં અવિલોમયં.

યથાબલં કરિસ્સામિ, અત્થસંવણ્ણનં સુભં;

સક્કચ્ચં ભાસતો તં મે, નિસામયથ સાધવોતિ.

તત્થ વિમાનાનીતિ વિસિટ્ઠમાનાનિ દેવતાનં કીળાનિવાસટ્ઠાનાનિ. તાનિ હિ તાસં સુચરિતકમ્માનુભાવનિબ્બત્તાનિ યોજનિકદ્વિયોજનિકાદિપમાણવિસેસયુત્તતાય, નાનારતનસમુજ્જલાનિ વિચિત્તવણ્ણસણ્ઠાનાનિ સોભાતિસયયોગેન વિસેસતો માનનીયતાય ચ ‘‘વિમાનાની’’તિ વુચ્ચન્તિ. વિમાનાનં વત્થુ કારણં એતિસ્સાતિ વિમાનવત્થુ, ‘‘પીઠં તે સોવણ્ણમય’’ન્તિઆદિનયપ્પવત્તા દેસના. નિદસ્સનમત્તઞ્ચેતં તાસં દેવતાનં રૂપભોગપરિવારાદિસમ્પત્તિયો તંનિબ્બત્તકકમ્મઞ્ચ નિસ્સાય ઇમિસ્સા દેસનાય પવત્તત્તા. વિપાકમુખેન વા કમ્મન્તરમાનસ્સ કારણભાવતો વિમાનવત્થૂતિ વેદિતબ્બં.

તયિદં કેન ભાસિતં, કત્થ ભાસિતં, કદા ભાસિતં, કસ્મા ચ ભાસિતન્તિ? વુચ્ચતે – ઇદઞ્હિ વિમાનવત્થુ દુવિધેન પવત્તં – પુચ્છાવસેન વિસ્સજ્જનવસેન ચ. તત્થ વિસ્સજ્જનગાથા તાહિ તાહિ દેવતાહિ ભાસિતા, પુચ્છાગાથા પન કાચિ ભગવતા ભાસિતા, કાચિ સક્કાદીહિ, કાચિ સાવકેહિ થેરેહિ. તત્થાપિ યેભુય્યેન યો સો કપ્પાનં સતસહસ્સાધિકં એકં અસઙ્ખ્યેય્યં બુદ્ધસ્સ ભગવતો અગ્ગસાવકભાવાય પુઞ્ઞઞાણસમ્ભારે સમ્ભરન્તો અનુક્કમેન સાવકપારમિયો પૂરેત્વા, છળભિઞ્ઞાચતુપટિસમ્ભિદાદિગુણવિસેસપરિવારસ્સ, સકલસ્સ સાવકપારમિઞાણસ્સ મત્થકં પત્તો દુતિયે અગ્ગસાવકટ્ઠાને ઠિતો ઇદ્ધિમન્તેસુ ચ ભગવતા એતદગ્ગે ઠપિતો આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો, તેન ભાસિતા.

ભાસન્તેન ચ પઠમં તાવ લોકહિતાય દેવચારિકં ચરન્તેન દેવલોકે દેવતાનં પુચ્છાવસેન પુન તતો મનુસ્સલોકં આગન્ત્વા મનુસ્સાનં પુઞ્ઞફલસ્સ પચ્ચક્ખકરણત્થં પુચ્છં વિસ્સજ્જનઞ્ચ એકજ્ઝં કત્વા ભગવતો પવેદેત્વા ભિક્ખૂનં ભાસિતા, સક્કેન પુચ્છાવસેન, દેવતાહિ તસ્સ વિસ્સજ્જનવસેન ભાસિતાપિ મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરસ્સ ભાસિતા એવ. એવં ભગવતા થેરેહિ ચ દેવતાહિ ચ પુચ્છાવસેન, દેવતાહિ તસ્સા વિસ્સજ્જનવસેન ચ તત્થ તત્થ ભાસિતા પચ્છા ધમ્મવિનયં સઙ્ગાયન્તેહિ ધમ્મસઙ્ગાહકેહિ એકતો કત્વા ‘‘વિમાનવત્થુ’’ઇચ્ચેવ સઙ્ગહં આરોપિતા. અયં તાવેત્થ ‘‘કેન ભાસિત’’ન્તિઆદીનં પદાનં સઙ્ખેપતો સાધારણતો ચ વિસ્સજ્જના.

વિત્થારતો પન ‘‘કેન ભાસિત’’ન્તિ પદસ્સ અનોમદસ્સિસ્સ ભગવતો પાદમૂલે કતપણિધાનતો પટ્ઠાય મહાથેરસ્સ આગમનીયપટિપદા કથેતબ્બા, સા પન આગમટ્ઠકથાસુ તત્થ તત્થ વિત્થારિતાતિ તત્થ આગતનયેનેવ વેદિતબ્બા. અસાધારણતો ‘‘કત્થ ભાસિત’’ન્તિઆદીનં પદાનં વિસ્સજ્જના તસ્સ તસ્સ વિમાનસ્સ અત્થવણ્ણનાનયેનેવ આગમિસ્સતિ.

અપરે પન ભણન્તિ – એકદિવસં આયસ્મતો મહામોગ્ગલ્લાનસ્સ રહોગતસ્સ પટિસલ્લીનસ્સ એવં ચેતસો પરિવિતક્કો ઉદપાદિ ‘‘એતરહિ ખો મનુસ્સા અસતિપિ વત્થુસમ્પત્તિયા ખેત્તસમ્પત્તિયા અત્તનો ચ ચિત્તપસાદસમ્પત્તિયા તાનિ તાનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા દેવલોકે નિબ્બત્તા ઉળારસમ્પત્તિં પચ્ચનુભોન્તિ, યંનૂનાહં દેવચારિકં ચરન્તો તા દેવતા કાયસક્ખિં કત્વા તાહિ યથૂપચિતં પુઞ્ઞં યથાધિગતઞ્ચ પુઞ્ઞફલં કથાપેત્વા તમત્થં ભગવતો આરોચેય્યં. એવં મે સત્થા ગગનતલે પુણ્ણચન્દં ઉટ્ઠાપેન્તો વિય મનુસ્સાનં કમ્મફલં પચ્ચક્ખતો દસ્સેન્તો અપ્પકાનમ્પિ કારાનં આયતનગતાય સદ્ધાય વસેન ઉળારફલતં વિભાવેન્તો તં તં વિમાનવત્થું અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા મહતિં ધમ્મદેસનં પવત્તેસ્સતિ, સા હોતિ બહુજનસ્સ અત્થાય હિતાય સુખાય દેવમનુસ્સાન’’ન્તિ. સો આસના વુટ્ઠહિત્વા રત્તદુપટ્ટં નિવાસેત્વા અપરં રત્તદુપટ્ટં એકંસં કત્વા સમન્તતો જાતિહિઙ્ગુલિકધારા વિજ્જુલતા વિય સઞ્ઝાપભાનુરઞ્જિતો વિય ચ જઙ્ગમો અઞ્જનગિરિસિખરો, ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસિન્નો અત્તનો અધિપ્પાયં આરોચેત્વા ભગવતા અનુઞ્ઞાતો ઉટ્ઠાયાસના ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા અભિઞ્ઞાપાદકં ચતુત્થજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા, તતો વુટ્ઠાય ઇદ્ધિબલેન તઙ્ખણઞ્ઞેવ તાવતિંસભવનં ગન્ત્વા તત્થ તત્થ તાહિ તાહિ દેવતાહિ યથૂપચિતં પુઞ્ઞકમ્મં પુચ્છિ, તસ્સ તા કથેસું. તતો મનુસ્સલોકં આગન્ત્વા તં સબ્બં તત્થ પવત્તિતનિયામેનેવ ભગવતો આરોચેસિ, તં સમનુઞ્ઞો સત્થા અહોસિ. ઇચ્ચેતં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા સમ્પત્તપરિસાય વિત્થારેન ધમ્મં દેસેસીતિ.

તં પનેતં વિમાનવત્થુ વિનયપિટકં સુત્તન્તપિટકં અભિધમ્મપિટકન્તિ તીસુ પિટકેસુ સુત્તન્તપિટકપરિયાપન્નં, દીઘનિકાયો મજ્ઝિમનિકાયો સંયુત્તનિકાયો અઙ્ગુત્તરનિકાયો ખુદ્દકનિકાયોતિ પઞ્ચસુ નિકાયેસુ ખુદ્દકનિકાયપરિયાપન્નં, સુત્તં ગેય્યં વેય્યાકરણં ગાથા ઉદાનં ઇતિવુત્તકં જાતકં અબ્ભુતધમ્મં વેદલ્લન્તિ નવસુ સાસનઙ્ગેસુ ગાથાસઙ્ગહં.

‘‘દ્વાસીતિ બુદ્ધતો ગણ્હિં, દ્વે સહસ્સાનિ ભિક્ખુતો;

ચતુરાસીતિ સહસ્સાનિ, યે મે ધમ્મા પવત્તિનો’’તિ. (થેરગા. ૧૦૨૭) –

એવં ધમ્મભણ્ડાગારિકેન પટિઞ્ઞાતેસુ ચતુરાસીતિયા ધમ્મક્ખન્ધસહસ્સેસુ કતિપયધમ્મક્ખન્ધસઙ્ગહં. વગ્ગતો પીઠવગ્ગો ચિત્તલતાવગ્ગો પારિચ્છત્તકવગ્ગો મઞ્જિટ્ઠકવગ્ગો મહારથવગ્ગો પાયાસિવગ્ગો સુનિક્ખિત્તવગ્ગોતિ સત્ત વગ્ગા. વત્થુતો પઠમે વગ્ગે સત્તરસ વત્થૂનિ, દુતિયે એકાદસ, તતિયે દસ, ચતુત્થે દ્વાદસ, પઞ્ચમે ચતુદ્દસ, છટ્ઠે દસ, સત્તમે એકાદસાતિ અન્તરવિમાનાનં અગ્ગહણે પઞ્ચાસીતિ, ગહણે પન તેવીસસતં વત્થૂનિ, ગાથાતો પન દિયડ્ઢસહસ્સગાથા. તસ્સ વગ્ગેસુ પીઠવગ્ગો આદિ, વત્થૂસુ સોવણ્ણપીઠવત્થુ આદિ, તસ્સાપિ ‘‘પીઠં તે સોવણ્ણમય’’ન્તિ ગાથા આદિ.

૧. ઇત્થિવિમાનં

૧. પીઠવગ્ગો

૧. પઠમપીઠવિમાનવણ્ણના

તત્થ પઠમવત્થુસ્સ અયં અટ્ઠુપ્પત્તિ – ભગવતિ સાવત્થિયં વિહરન્તે જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે રઞ્ઞા પસેનદિના કોસલેન બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ સત્તાહં અસદિસદાને પવત્તિતે તદનુરૂપેન અનાથપિણ્ડિકેન મહાસેટ્ઠિના તયો દિવસે, તથા વિસાખાય મહાઉપાસિકાય મહાદાને દિન્ને અસદિસદાનસ્સ પવત્તિ સકલજમ્બુદીપે પાકટા અહોસિ. અથ મહાજનો તત્થ તત્થ કથં સમુટ્ઠાપેસિ ‘‘કિં નુ ખો એવં ઉળારવિભવપરિચ્ચાગેનેવ દાનં મહપ્ફલતરં ભવિસ્સતિ, ઉદાહુ અત્તનો વિભવાનુરૂપપરિચ્ચાગેનાપી’’તિ. ભિક્ખૂ તં કથં સુત્વા ભગવતો આરોચેસું. ભગવા ‘‘ન, ભિક્ખવે, દેય્યધમ્મસમ્પત્તિયાવ દાનં મહપ્ફલતરં ભવિસ્સતિ, અથ ખો ચિત્તપસાદસમ્પત્તિયા ચ ખેત્તસમ્પત્તિયા ચ, તસ્મા કુણ્ડકમુટ્ઠિમત્તમ્પિ પિલોતિકામત્તમ્પિ તિણપણ્ણસન્થારમત્તમ્પિ પૂતિમુત્તહરીતકમત્તમ્પિ વિપ્પસન્નેન ચેતસા દક્ખિણેય્યપુગ્ગલે પતિટ્ઠાપિતં, તમ્પિ મહપ્ફલતરં ભવિસ્સતિ મહાજુતિકં મહાવિપ્ફાર’’ન્તિ આહ. તથા હિ વુત્તં સક્કેન દેવાનમિન્દેન –

‘‘નત્થિ ચિત્તે પસન્નમ્હિ, અપ્પિકા નામ દક્ખિણા;

તથાગતે વા સમ્બુદ્ધે, અથ વા તસ્સ સાવકે’’તિ. (વિ. વ. ૮૦૪);

સા પનેસા કથા સકલજમ્બુદીપે વિત્થારિકા અહોસિ. મનુસ્સા સમણબ્રાહ્મણકપણદ્ધિકવણિબ્બકયાચકાનં યથાવિભવં દાનાનિ દેન્તિ, ગેહઙ્ગણે પાનીયં ઉપટ્ઠપેન્તિ, દ્વારકોટ્ઠકેસુ આસનાનિ ઠપેન્તિ. તેન ચ સમયેન અઞ્ઞતરો પિણ્ડપાતચારિકો થેરો પાસાદિકેન અભિક્કન્તેન પટિક્કન્તેન આલોકિતેન વિલોકિતેન સમિઞ્જિતેન પસારિતેન ઓક્ખિત્તચક્ખુ ઇરિયાપથસમ્પન્નો પિણ્ડાય ચરન્તો ઉપકટ્ઠે કાલે અઞ્ઞતરં ગેહં સમ્પાપુણિ. તત્થેકા કુલધીતા સદ્ધા પસન્ના થેરં પસ્સિત્વા સઞ્જાતગારવબહુમાના ઉળારપીતિસોમનસ્સં ઉપ્પાદેત્વા ગેહં પવેસેત્વા પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા અત્તનો પીઠં પઞ્ઞાપેત્વા તસ્સ ઉપરિ પીતકં મટ્ઠવત્થં અત્થરિત્વા અદાસિ. અથ થેરે તત્થ નિસિન્ને ‘‘ઇદં મય્હં ઉત્તમં પુઞ્ઞક્ખેત્તં ઉપટ્ઠિત’’ન્તિ પસન્નચિત્તા યથાવિભવં આહારેન પરિવિસિ, બીજનિઞ્ચ ગહેત્વા બીજિ. સો થેરો કતભત્તકિચ્ચો આસનદાનભોજનદાનાદિપટિસંયુત્તં ધમ્મિં કથં કથેત્વા પક્કામિ. સા ઇત્થી તં અત્તનો દાનં તઞ્ચ ધમ્મકથં પચ્ચવેક્ખન્તી પીતિયા નિરન્તરં ફુટ્ઠસરીરા હુત્વા તં પીઠમ્પિ થેરસ્સ અદાસિ.

તતો અપરેન સમયેન અઞ્ઞતરેન રોગેન ફુટ્ઠા કાલં કત્વા તાવતિંસભવને દ્વાદસયોજનિકે કનકવિમાને નિબ્બત્તિ. અચ્છરાસહસ્સં ચસ્સા પરિવારો અહોસિ, પીઠદાનાનુભાવેન ચસ્સા યોજનિકો કનકપલ્લઙ્કો નિબ્બત્તિ આકાસચારી સીઘજવો ઉપરિ કૂટાગારસણ્ઠાનો, તેન તં ‘‘પીઠવિમાન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તઞ્હિ સુવણ્ણવણ્ણં વત્થં અત્થરિત્વા દિન્નત્તા કમ્મસરિક્ખતં વિભાવેન્તં સુવણ્ણમયં અહોસિ, પીતિવેગસ્સ બલવભાવેન સીઘજવં, દક્ખિણેય્યસ્સ ચિત્તરુચિવસેન દિન્નત્તા યથારુચિગામી, પસાદસમ્પત્તિયા ઉળારતાય સબ્બસોવ પાસાદિકં સોભાતિસયયુત્તઞ્ચ અહોસિ.

અથેકસ્મિં ઉસ્સવદિવસે દેવતાસુ યથાસકં દિબ્બાનુભાવેન ઉય્યાનકીળનત્થં નન્દનવનં ગચ્છન્તીસુ સા દેવતા દિબ્બવત્થનિવત્થા દિબ્બાભરણવિભૂસિતા અચ્છરાસહસ્સપરિવારા સકભવના નિક્ખમિત્વા તં પીઠવિમાનં અભિરુય્હ મહતિયા દેવિદ્ધિયા મહન્તેન સિરિસોભગ્ગેન સમન્તતો ચન્દો વિય સૂરિયો વિય ચ ઓભાસેન્તી ઉય્યાનં ગચ્છતિ. તેન ચ સમયેન આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ દેવચારિકં ચરન્તો તાવતિંસભવનં ઉપગતો તસ્સા દેવતાય અવિદૂરે અત્તાનં દસ્સેસિ. અથ સા દેવતા તં દિસ્વા સમુપ્પન્નબલવપસાદગારવા સહસા પલ્લઙ્કતો ઓરુય્હ થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા દસનખસમોધાનસમુજ્જલં અઞ્જલિં પગ્ગય્હ નમસ્સમાના અટ્ઠાસિ. થેરો કિઞ્ચાપિ તાય અઞ્ઞેહિ ચ સત્તેહિ યથૂપચિતં કુસલાકુસલં અત્તનો યથાકમ્મૂપગઞાણાનુભાવેન હત્થતલે ઠપિતઆમલકં વિય પઞ્ઞાબલભેદેન પચ્ચક્ખતો પસ્સતિ, તથાપિ યસ્મા દેવતાનં ઉપપત્તિસમનન્તરમેવ ‘‘કુતો નુ ખો અહં ચવિત્વા ઇધૂપપન્ના, કિં નુ ખો કુસલકમ્મં કત્વા ઇમં સમ્પત્તિં પટિલભામી’’તિ અતીતભવં યથૂપચિતઞ્ચ કમ્મં ઉદ્દિસ્સ યેભુય્યેન ધમ્મતાસિદ્ધા ઉપધારણા, તસ્સા ચ યાથાવતો ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મા તાય દેવતાય કતકમ્મં કથાપેત્વા સદેવકસ્સ લોકસ્સ કમ્મફલં પચ્ચક્ખં કાતુકામો –

૧. ‘‘પીઠં તે સોવણ્ણમયં ઉળારં, મનોજવં ગચ્છતિ યેનકામં;

અલઙ્કતે મલ્યધરે સુવત્થે, ઓભાસસિ વિજ્જુરિવબ્ભ કૂટં.

૨. ‘‘કેન તેતાદિસો વણ્ણો, કેન તે ઇધ મિજ્ઝતિ;

ઉપ્પજ્જન્તિ ચ તે ભોગા, યે કેચિ મનસો પિયા.

૩. ‘‘પુચ્છામિ તં દેવિ મહાનુભાવે,

મનુસ્સભૂતા કિમકાસિ પુઞ્ઞં;

કેનાસિ એવં જલિતાનુભાવા,

વણ્ણો ચ તે સબ્બદિસા પભાસતી’’તિ. આહ –

૪. ‘‘સા દેવતા અત્તમના, મોગ્ગલ્લાનેન પુચ્છિતા;

પઞ્હં પુટ્ઠા વિયાકાસિ, યસ્સ કમ્મસ્સિદં ફલં’’.

૫. ‘‘અહં મનુસ્સેસુ મનુસ્સભૂતા, અબ્ભાગતાનાસનકં અદાસિં;

અભિવાદયિં અઞ્જલિકં અકાસિં, યથાનુભાવઞ્ચ અદાસિ દાનં.

૬. ‘‘તેન મેતાદિસો વણ્ણો, તેન મે ઇધ મિજ્ઝતિ;

ઉપ્પજ્જન્તિ ચ મે ભોગા, યે કેચિ મનસો પિયા.

૭. ‘‘અક્ખામિ તે ભિક્ખુ મહાનુભાવ, મનુસ્સભૂતા યમકાસિ પુઞ્ઞં;

તેનમ્હિ એવં જલિતાનુભાવા, વણ્ણો ચ મે સબ્બદિસા પભાસતી’’તિ.

૧. તત્થ પીઠન્તિ યંકિઞ્ચિ તાદિસં દારુક્ખન્ધમ્પિ આપણમ્પિ બલિકરણપીઠમ્પિ વેત્તાસનમ્પિ મસારકાદિવિસેસનામં દારુમયાદિઆસનમ્પિ વુચ્ચતિ. તથા હિ ‘‘પાદપીઠં પાદકથલિક’’ન્તિ (મહાવ. ૨૦૯; ચૂળવ. ૭૫) એત્થ પાદઠપનયોગ્ગં પીઠાદિકં દારુક્ખન્ધં વુચ્ચતિ, ‘‘પીઠસપ્પી’’તિ (મિ. પ. ૫.૩.૧) એત્થ હત્થેન ગહણયોગ્ગં. ‘‘પીઠિકા’’તિ પન એકચ્ચેસુ જનપદેસુ દેસવોહારેન આપણં. ‘‘ભૂતપીઠિકા દેવકુલપીઠિકા’’તિ એત્થ દેવતાનં બલિકરણટ્ઠાનભૂતં પીઠં. ‘‘ભદ્દપીઠ’’ન્તિ એત્થ વેત્તલતાદીહિ ઉપરિ વીતં આસનં, યં સન્ધાય વુત્તં ‘‘ભદ્દપીઠં ઉપાનયી’’તિ. ‘‘સુપઞ્ઞત્તં મઞ્ચપીઠં. મઞ્ચં વા પીઠં વા કારયમાનેના’’તિ (પાચિ. ૫૨૨) ચ આદીસુ મસારકાદિભેદં દારુમયાદિઆસનં. ઇધ પન પલ્લઙ્કાકારસણ્ઠિતં દેવતાય પુઞ્ઞાનુભાવાભિનિબ્બત્તં યોજનિકં કનકવિમાનં વેદિતબ્બં.

તેતિ તે-સદ્દો ‘‘ન તે સુખં પજાનન્તિ, યે ન પસ્સન્તિ નન્દન’’ન્તિઆદીસુ (સં. નિ. ૧.૧૧, ૨૨૬) ત-સદ્દસ્સ વસેન પચ્ચત્તબહુવચને આગતો. ‘‘નમો તે પુરિસાજઞ્ઞ, નમો તે પુરિસુત્તમ (દી. નિ. ૩.૨૭૮; સુ. નિ. ૫૪૯). નમો તે બુદ્ધ વીરત્થૂ’’તિ (સં. નિ. ૧.૯૦) ચ આદીસુ તુમ્હ-સદ્દસ્સ વસેન સમ્પદાને, તુય્હન્તિ અત્થો. ‘‘કિં તે દિટ્ઠં કિન્તિ તે સુતં. ઉપધી તે સમતિક્કન્તા, આસવા તે પદાલિતા’’તિ (મ. નિ. ૨.૪૦૦; સુ. નિ. ૫૫૧) ચ આદીસુ કરણે. ‘‘કિં તે વતં કિં પન બ્રહ્મચરિય’’ન્તિઆદીસુ (વિ. વ. ૧૨૫૧; જા. ૧.૧૦.૯૨) સામિઅત્થે. ઇધાપિ સામિઅત્થે દટ્ઠબ્બો. તવાતિ હિ અત્થો.

સોવણ્ણમયન્તિ એત્થ સુવણ્ણ-સદ્દો ‘‘સુવણ્ણે દુબ્બણ્ણે સુગતે દુગ્ગતે’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૪૮) ચ ‘‘સુવણ્ણતા સુસરતા’’તિ (ખુ. પા. ૮.૧૧) ચ એવમાદીસુ છવિસમ્પત્તિયં આગતો. ‘‘કાકં સુવણ્ણા પરિવારયન્તી’’તિઆદીસુ (જા. ૧.૧.૭૭) ગરુળે. ‘‘સુવણ્ણવણ્ણો કઞ્ચનસન્નિભત્તચો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૩.૨૦૦) જાતરૂપે. ઇધાપિ જાતરૂપે એવ દટ્ઠબ્બો. તઞ્હિ બુદ્ધાનં સમાનવણ્ણતાય સોભનો વણ્ણો એતસ્સાતિ સુવણ્ણન્તિ વુચ્ચતિ. સુવણ્ણમેવ સોવણ્ણં યથા ‘‘વેકતં વેસમ’’ન્તિ ચ. મય-સદ્દો ચ ‘‘અનુઞ્ઞાતપટિઞ્ઞાતા, તેવિજ્જા મયમસ્મુભો’’તિઆદીસુ (સુ. નિ. ૫૯૯; મ. નિ. ૨.૪૫૫) અસ્મદત્થે આગતો. ‘‘મયં નિસ્સાય હેમાય, જાતમણ્ડો દરી સુભા’’તિ એત્થ પઞ્ઞત્તિયં. ‘‘મનોમયા પીતિભક્ખા સયંપભા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૩૯; ૩.૩૮) નિબ્બત્તિઅત્થે, બાહિરેન પચ્ચયેન વિના મનસાવ નિબ્બત્તાતિ મનોમયાતિ વુત્તા. ‘‘યંનૂનાહં સામં ચિક્ખલ્લં મદ્દિત્વા સબ્બમત્તિકામયં કુટિકં કરેય્ય’’ન્તિઆદીસુ (પારા. ૮૪) વિકારત્થે. ‘‘દાનમયં સીલમય’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૩.૩૦૫) પદપૂરણમત્તે. ઇધાપિ વિકારત્થે, પદપૂરણમત્તે વા દટ્ઠબ્બો. યદા હિ સુવણ્ણેન નિબ્બત્તં સોવણ્ણમયન્તિ અયમત્થો, તદા સુવણ્ણસ્સ વિકારો સોવણ્ણમયન્તિ વિકારત્થે મય-સદ્દો દટ્ઠબ્બો, ‘‘નિબ્બત્તિઅત્થે’’તિપિ વત્તું વટ્ટતિયેવ. યદા પન સુવણ્ણેન નિબ્બત્તં સોવણ્ણન્તિ અયમત્થો, તદા સોવણ્ણમેવ સોવણ્ણમયન્તિ પદપૂરણમત્તે મય-સદ્દો દટ્ઠબ્બો.

ઉળારન્તિ પણીતમ્પિ સેટ્ઠમ્પિ મહન્તમ્પિ. ઉળાર-સદ્દો હિ ‘‘પુબ્બેનાપરં ઉળારં વિસેસં અધિગચ્છતી’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૫.૩૭૬) પણીતે આગતો. ‘‘ઉળારાય ખલુ ભવં વચ્છાયનો સમણં ગોતમં પસંસાય પસંસતી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૮૮) સેટ્ઠે. ‘‘ઉળારભોગા ઉળારયસા ઓળારિક’’ન્તિ ચ આદીસુ (ધ. સ. ૮૯૪, ૮૯૬; મ. નિ. ૧.૨૪૪) મહન્તે. તમ્પિ ચ વિમાનં મનુઞ્ઞભાવેન ઉપભુઞ્જન્તાનં અતિત્તિકરણત્થેન પણીતં, સમન્તપાસાદિકતાદિના પસંસિતતાય સેટ્ઠં, પમાણમહન્તતાય ચ મહગ્ઘતાય ચ મહન્તં, તીહિપિ અત્થેહિ ઉળારમેવાતિ વુત્તં ઉળારન્તિ.

મનોજવન્તિ એત્થ મનોતિ ચિત્તં. યદિપિ મનો-સદ્દો સબ્બેસમ્પિ કુસલાકુસલાબ્યાકતચિત્તાનં સાધારણવાચી, ‘‘મનોજવ’’ન્તિ પન વુત્તત્તા યત્થ કત્થચિ આરમ્મણે પવત્તનકસ્સ કિરિયમયચિત્તસ્સ વસેન વેદિતબ્બં. તસ્મા મનસો વિય જવો એતસ્સાતિ મનોજવં યથા ઓટ્ઠમુખોતિ, અતિવિય સીઘગમનન્તિ અત્થો. મનો હિ લહુપરિવત્તિતાય અતિદૂરેપિ વિસયે ખણેનેવ નિપતતિ, તેનાહ ભગવા – ‘‘નાહં, ભિક્ખવે, અઞ્ઞં એકધમ્મમ્પિ સમનુપસ્સામિ યં એવં લહુપરિવત્તં, યથયિદં, ભિક્ખવે, ચિત્ત’’ન્તિ (અ. નિ. ૧.૪૮) ‘‘દૂરઙ્ગમં એકચર’’ન્તિ (ધ. પ. ૩૭) ચ. ગચ્છતીતિ તસ્સા દેવતાય વસનવિમાનતો ઉય્યાનં ઉદ્દિસ્સ આકાસેન ગચ્છતિ.

યેનકામન્તિ એત્થ કામ-સદ્દો ‘‘કામા હિ ચિત્રા મધુરા મનોરમા, વિરૂપરૂપેન મથેન્તિ ચિત્ત’’ન્તિઆદીસુ (સુ. નિ. ૫૦; થેરગા. ૭૮૭) મનાપિયે રૂપાદિવિસયે આગતો. ‘‘છન્દો કામો રાગો કામો’’તિઆદીસુ (વિભ. ૫૬૪; મહાનિ. ૧; ચૂળનિ. ૮ અજિતમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ) છન્દરાગે. ‘‘કિલેસકામો કામુપાદાન’’ન્તિઆદીસુ (ધ. સ. ૧૨૧૯; મહાનિ. ૨) સબ્બસ્મિં લોભે. ‘‘અત્તકામપારિચરિયાય વણ્ણં ભાસેય્યા’’તિઆદીસુ (પારા. ૨૯૧) ગામધમ્મે. ‘‘સન્તેત્થ તયો કુલપુત્તા અત્તકામરૂપા વિહરન્તી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૨૫; મહાવ. ૪૬૬) હિતચ્છન્દે. ‘‘અત્તાધીનો અપરાધીનો ભુજિસ્સો યેનકામંગમો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૨૨૧; મ. નિ. ૧.૪૨૬) સેરિભાવે. ઇધાપિ સેરિભાવે એવ દટ્ઠબ્બો, તસ્મા યેનકામન્તિ યથારુચિ, દેવતાય ઇચ્છાનુરૂપન્તિ અત્થો.

અલઙ્કતેતિ અલઙ્કતગત્તે, નાનાવિધરંસિજાલસમુજ્જલવિવિધરતનવિજ્જોતિતેહિ હત્થૂપગપાદૂપગાદિભેદેહિ સટ્ઠિસકટભારપરિમાણેહિ દિબ્બાલઙ્કારેહિ વિભૂસિતસરીરેતિ અત્થો. સમ્બોધને ચેતં એકવચનં. મલ્યધરેતિ કપ્પરુક્ખપારિચ્છત્તકસન્તાનકલતાદિસમ્ભવેહિ, સુવિસુદ્ધચામીકરવિવિધરતનમયપત્તકિઞ્જક્ખકેસરેહિ, સમન્તતો વિજ્જોતમાનવિપ્ફુરન્તકિરણનિકરરુચિરેહિ દિબ્બકુસુમેહિ સુમણ્ડિતકેસહત્થાદિતાય માલાભારિની. સુવત્થેતિ કપ્પલતાનિબ્બત્તાનં, નાનાવિરાગવણ્ણવિસેસાનં સુપરિસુદ્ધભાસુરપ્પભાનં નિવાસનુત્તરિયપટિચ્છદાદીનં દિબ્બવત્થાનં વસેન સુન્દરવત્થે. ઓભાસસીતિ વિજ્જોતસિ. વિજ્જુરિવાતિ વિજ્જુલતા વિય. અબ્ભકૂટન્તિ વલાહકસિખરે. ભુમ્મત્થે હિ એતં ઉપયોગવચનં. ઓભાસસીતિ વા અન્તોગધહેતુઅત્થવચનં, ઓભાસેસીતિ અત્થો. ઇમસ્મિં પક્ખે ‘‘અબ્ભકૂટ’’ન્તિ ઉપયોગત્થે એવ ઉપયોગવચનં દટ્ઠબ્બં.

અયઞ્હેત્થ અત્થો – યથા નામ સઞ્ઝાપભાનુરઞ્જિતં રત્તવલાહકસિખરં પકતિયાપિ ઓભાસમાનં સમન્તતો વિજ્જોતમાના વિજ્જુલતા નિચ્છરન્તી વિસેસતો ઓભાસેતિ, એવમેવં સુપરિસુદ્ધતપનીયમયં નાનારતનસમુજ્જલં પકતિપભસ્સરં ઇમં વિમાનં ત્વં સબ્બાલઙ્કારેહિ વિભૂસિતા સબ્બસો વિજ્જોતયન્તીહિ અત્તનો સરીરપ્પભાહિ વત્થાભરણોભાસેહિ ચ વિસેસતો ઓભાસેસીતિ.

એત્થ હિ ‘‘પીઠ’’ન્તિ નિદસ્સેતબ્બવચનમેતં, ‘‘અબ્ભકૂટ’’ન્તિ નિદસ્સનવચનં. તથા ‘‘તે’’તિ નિદસ્સેતબ્બવચનં. તઞ્હિ ‘‘પીઠ’’ન્તિ ઇદં અપેક્ખિત્વા સામિવચનેન વુત્તમ્પિ ‘‘અલઙ્કતે મલ્યધરે સુવત્થે ઓભાસસી’’તિ ઇમાનિ પદાનિ અપેક્ખિત્વા પચ્ચત્તવસેન પરિણમતિ, તસ્મા ‘‘ત્વ’’ન્તિ વુત્તં હોતિ. ‘‘વિજ્જુરિવા’’તિ નિદસ્સનવચનં. ‘‘ઓભાસસી’’તિ ઇદં દ્વિન્નમ્પિ ઉપમેય્યુપમાનાનં સમ્બન્ધદસ્સનં. ‘‘ઓભાસસી’’તિ હિ ઇદં ‘‘ત્વ’’ન્તિ પદં અપેક્ખિત્વા મજ્ઝિમપુરિસવસેન વુત્તં, ‘‘પીઠ’’ન્તિ ઇદં અપેક્ખિત્વા પઠમપુરિસવસેન પરિણમતિ. ચ-સદ્દો ચેત્થ લુત્તનિદ્દિટ્ઠો દટ્ઠબ્બો. ‘‘ગચ્છતિ યેનકામં ઓભાસસી’’તિ ચ ‘‘વિજ્જુલતોભાસિતં અબ્ભકૂટં વિયા’’તિ પચ્ચત્તવસેન ચેતં ઉપયોગવચનં પરિણમતિ. તથા ‘‘પીઠ’’ન્તિ વિસેસિતબ્બવચનમેતં, ‘‘તે સોવણ્ણમયં ઉળાર’’ન્તિઆદિ તસ્સ વિસેસનં.

નનુ ચ ‘‘સોવણ્ણમય’’ન્તિ વત્વા સુવણ્ણસ્સ અગ્ગલોહતાય સેટ્ઠભાવતો દિબ્બસ્સ ચ ઇધાધિપ્પેતત્તા ‘‘ઉળાર’’ન્તિ ન વત્તબ્બન્તિ? ન, કિઞ્ચિ વિસેસસબ્ભાવતો. યથેવ હિ મનુસ્સપરિભોગસુવણ્ણવિકતિતો રસવિદ્ધં સેટ્ઠં સુવિસુદ્ધં, તતો આકરુપ્પન્નં, તતો યંકિઞ્ચિ દિબ્બં સેટ્ઠં, એવં દિબ્બસુવણ્ણેપિ ચામીકરં, ચામીકરતો સાતકુમ્ભં, સાતકુમ્ભતો જમ્બુનદં, જમ્બુનદતો સિઙ્ગીસુવણ્ણં. તઞ્હિ સબ્બસેટ્ઠં. તેનાહ સક્કો દેવાનમિન્દો –

‘‘મુત્તો મુત્તેહિ સહ પુરાણજટિલેહિ, વિપ્પમુત્તો વિપ્પમુત્તેહિ;

સિઙ્ગીનિક્ખસવણ્ણો, રાજગહં પાવિસિ ભગવા’’તિ. (મહાવ. ૫૮);

તસ્મા ‘‘સોવણ્ણમય’’ન્તિ વત્વાપિ ‘‘ઉળાર’’ન્તિ વુત્તં. અથ વા ‘‘ઉળાર’’ન્તિ ઇદં ન તસ્સ સેટ્ઠપણીતભાવમેવ સન્ધાય વુત્તં, અથ ખો મહન્તભાવમ્પીતિ વુત્તોવાયમત્થો. એત્થ ચ ‘‘પીઠ’’ન્તિઆદિ ફલસ્સ કમ્મસરિક્ખતાદસ્સનં. તત્થાપિ ‘‘સોવણ્ણમય’’ન્તિ ઇમિના તસ્સ વિમાનસ્સ વત્થુસમ્પદં દસ્સેતિ, ‘‘ઉળાર’’ન્તિ ઇમિના સોભાતિસયસમ્પદં, ‘‘મનોજવ’’ન્તિ ઇમિના ગમનસમ્પદં. ‘‘ગચ્છતિ યેનકામ’’ન્તિ ઇમિના સીઘજવતાય પીઠસમ્પત્તિભાવસમ્પદં દસ્સેતિ.

અથ વા ‘‘સોવણ્ણમય’’ન્તિ ઇમિના તસ્સ પણીતભાવં દસ્સેતિ, ‘‘ઉળાર’’ન્તિ ઇમિના વેપુલ્લમહત્તં. ‘‘મનોજવ’’ન્તિ ઇમિના આનુભાવમહત્તં. ‘‘ગચ્છતિ યેનકામ’’ન્તિ ઇમિના વિહારસુખત્તં દસ્સેતિ. ‘‘સોવણ્ણમય’’ન્તિ વા ઇમિના તસ્સ અભિરૂપતં વણ્ણપોક્ખરતઞ્ચ દસ્સેતિ, ‘‘ઉળાર’’ન્તિ ઇમિના દસ્સનીયતં પાસાદિકતઞ્ચ દસ્સેતિ, ‘‘મનોજવ’’ન્તિ ઇમિના સીઘસમ્પદં, ‘‘ગચ્છતિ યેનકામ’’ન્તિ ઇમિના કત્થચિ અપ્પટિહતચારતં દસ્સેતિ.

અથ વા તં વિમાનં યસ્સ પુઞ્ઞકમ્મસ્સ નિસ્સન્દફલં, તસ્સ અલોભનિસ્સન્દતાય સોવણ્ણમયં, અદોસનિસ્સન્દતાય ઉળારં, અમોહનિસ્સન્દતાય મનોજવં ગચ્છતિ યેનકામં. તથા તસ્સ કમ્મસ્સ સદ્ધાનિસ્સન્દભાવેન સોવણ્ણમયં, પઞ્ઞાનિસ્સન્દભાવેન ઉળારં, વીરિયનિસ્સન્દભાવેન મનોજવં, સમાધિનિસ્સન્દભાવેન ગચ્છતિ યેનકામં. સદ્ધાસમાધિનિસ્સન્દભાવેન વા સોવણ્ણમયં, સમાધિપઞ્ઞાનિસ્સન્દભાવેન ઉળારં, સમાધિવીરિયનિસ્સન્દભાવેન મનોજવં, સમાધિસતિનિસ્સન્દભાવેન ગચ્છતિ યેનકામન્તિ વેદિતબ્બં.

તત્થ યથા ‘‘પીઠ’’ન્તિઆદિ વિમાનસમ્પત્તિદસ્સનવસેન તસ્સા દેવતાય પુઞ્ઞફલવિભવસમ્પત્તિકિત્તનં, એવં ‘‘અલઙ્કતે’’તિઆદિ અત્તભાવસમ્પત્તિદસ્સનવસેન પુઞ્ઞફલવિભવસમ્પત્તિકિત્તનં. યથા હિ સુસિક્ખિતસિપ્પાચરિયવિરચિતોપિ રત્તસુવણ્ણાલઙ્કારો વિવિધરંસિજાલસમુજ્જલમણિરતનખચિતો એવ સોભતિ, ન કેવલો, એવં સબ્બઙ્ગસમ્પન્નો ચતુરસ્સસોભનોપિ અત્તભાવો સુમણ્ડિતપસાધિતોવ સોભતિ, ન કેવલો. તેનસ્સા ‘‘અલઙ્કતે’’તિઆદિના આહરિમં સોભાવિસેસં દસ્સેતિ, ‘‘ઓભાસસી’’તિ ઇમિના અનાહરિમં. તથા પુરિમેન વત્તમાનપચ્ચયનિમિત્તં સોભાતિસયં દસ્સેતિ, પચ્છિમેન અતીતપચ્ચયનિમિત્તં. પુરિમેન વા તસ્સા ઉપભોગવત્થુસમ્પદં દસ્સેતિ, પચ્છિમેન ઉપભુઞ્જનકવત્થુસમ્પદં.

એત્થાહ ‘‘કિં પન તં વિમાનં યુત્તવાહં, ઉદાહુ અયુત્તવાહ’’ન્તિ? યદિપિ દેવલોકે રથવિમાનાનિ યુત્તવાહાનિપિ હોન્તિ ‘‘સહસ્સયુત્તં આજઞ્ઞરથ’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૨૬૪) આદિવચનતો, તે પન દેવપુત્તા એવ કિચ્ચકરણકાલે વાહરૂપેન અત્તાનં દસ્સેન્તિ યથા એરાવણો દેવપુત્તો કીળનકાલે હત્થિરૂપેન. ઇદં પન અઞ્ઞઞ્ચ એદિસં અયુત્તવાહં દટ્ઠબ્બં.

યદિ એવં કિં તસ્સ વિમાનસ્સ અબ્ભન્તરા વાયોધાતુ ગમને વિસેસપચ્ચયો, ઉદાહુ બાહિરાતિ? અબ્ભન્તરાતિ ગહેતબ્બં. યથા હિ ચન્દવિમાનસૂરિયવિમાનાદીનં દેસન્તરગમને તદુપજીવીનં સત્તાનં સાધારણકમ્મનિબ્બત્તં અતિવિય સીઘજવં મહન્તં વાયુમણ્ડલં તાનિ પેલેન્તં પવત્તેતિ, ન એવં તં પેલેત્વા પવત્તેન્તી બાહિરા વાયોધાતુ અત્થિ. યથા ચ પન ચક્કરતનં અન્તોસમુટ્ઠિતાય વાયોધાતુયા વસેન પવત્તતિ. ન હિ તસ્સ ચન્દવિમાનાદીનં વિય બાહિરા વાયોધાતુ પેલેત્વા પવત્તિકા અત્થિ રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસ્સ ચિત્તવસેન ‘‘પવત્તતુ ભવં ચક્કરતન’’ન્તિઆદિવચનસમનનન્તરમેવ પવત્તનતો, એવં તસ્સા દેવતાય ચિત્તવસેન અત્તસન્નિસ્સિતાય વાયોધાતુયા ગચ્છતીતિ વેદિતબ્બં. તેન વુત્તં ‘‘મનોજવં ગચ્છતિ યેનકામ’’ન્તિ.

૨. એવં પઠમગાથાય તસ્સા દેવતાય પુઞ્ઞફલસમ્પત્તિં કિત્તેત્વા ઇદાનિ તસ્સા કારણભૂતં પુઞ્ઞસમ્પદં વિભાવેતું ‘‘કેન તેતાદિસો વણ્ણો’’તિઆદિ ગાથાદ્વયં વુત્તં. તત્થ કેનાતિ કિં-સદ્દો ‘‘કિં રાજા યો લોકં ન રક્ખતિ, કિં નુ ખો નામ તુમ્હે મં વત્તબ્બં મઞ્ઞથા’’તિઆદીસુ (પારા. ૪૨૪) ગરહણે આગતો. ‘‘યંકિઞ્ચિ રૂપં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્ન’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૪૪; સં. નિ. ૩.૫૯) અનિયમે. ‘‘કિં સૂધ વિત્તં પુરિસસ્સ સેટ્ઠ’’ન્તિઆદીસુ (સુ. નિ. ૧૮૩; સં. નિ. ૧.૭૩) પુચ્છાયં. ઇધાપિ પુચ્છાયમેવ દટ્ઠબ્બો. ‘‘કેના’’તિ ચ હેતુઅત્થે કરણવચનં, કેન હેતુનાતિ અત્થો. તેતિ તવ. એતાદિસોતિ એદિસો, એતરહિ યથાદિસ્સમાનોતિ અત્થો. વણ્ણોતિ વણ્ણ-સદ્દો ‘‘કદા સઞ્ઞૂળ્હા પન તે, ગહપતિ, ઇમે સમણસ્સ ગોતમસ્સ વણ્ણા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૭૭) ગુણે આગતો. ‘‘અનેકપરિયાયેન બુદ્ધસ્સ વણ્ણં ભાસતિ, ધમ્મસ્સ વણ્ણં ભાસતિ, સઙ્ઘસ્સ વણ્ણં ભાસતી’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૪) થુતિયં. ‘‘અથ કેન નુ વણ્ણેન, ગન્ધથેનોતિ વુચ્ચતી’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૧.૨૩૪; જા. ૧.૬.૧૧૬) કારણે. ‘‘તયો પત્તસ્સ વણ્ણા’’તિઆદીસુ (પારા. ૬૦૨) પમાણે. ‘‘ચત્તારોમે, ભો ગોતમ, વણ્ણા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૩.૧૧૫; મ. નિ. ૨.૩૭૯-૩૮૦) જાતિયં. ‘‘મહન્તં હત્થિરાજવણ્ણં અભિનિમ્મિનિત્વા’’તિઆદીસુ સણ્ઠાને. ‘‘સુવણ્ણવણ્ણોસિ ભગવા, સુસુક્કદાઠોસિ વીરિયવા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૩૯૯; સુ. નિ. ૫૫૩) છવિવણ્ણે. ઇધાપિ છવિવણ્ણે એવ દટ્ઠબ્બો. અયઞ્હેત્થ અત્થો – કેન કીદિસેન પુઞ્ઞવિસેસેન હેતુભૂતેન દેવતે, તવ એતાદિસો એવંવિધો દ્વાદસયોજનાનિ ફરણકપ્પભો સરીરવણ્ણો જાતોતિ?

કેન તે ઇધ મિજ્ઝતીતિ કેન પુઞ્ઞાતિસયેન તે ઇધ ઇમસ્મિં ઠાને ઇદાનિ તયિ લબ્ભમાનં ઉળારં સુચરિતફલં ઇજ્ઝતિ નિપ્ફજ્જતિ. ઉપ્પજ્જન્તીતિ નિબ્બત્તન્તિ, અવિચ્છેદવસેન ઉપરૂપરિ વત્તન્તીતિ અત્થો. ભોગાતિ પરિભુઞ્જિતબ્બટ્ઠેન ‘‘ભોગા’’તિ લદ્ધનામા વત્થાભરણાદિવિત્તૂપકરણવિસેસા. યેતિ સામઞ્ઞેન અનિયમનિદ્દેસો, કેચીતિ પકારભેદં આમસિત્વા અનિયમનિદ્દેસો, ઉભયેનાપિ પણીતપણીતતરાદિભેદે તત્થ લબ્ભમાને તાદિસે ભોગે અનવસેસતો બ્યાપેત્વા સઙ્ગણ્હાતિ. અનવસેસબ્યાપકો હિ અયં નિદ્દેસો યથા ‘‘યે કેચિ સઙ્ખારા’’તિ. મનસો પિયાતિ મનસા પિયાયિતબ્બા, મનાપિયાતિ અત્થો.

એત્થ ચ ‘‘એતાદિસો વણ્ણો’’તિ ઇમિના હેટ્ઠા વુત્તવિસેસા તસ્સા દેવતાય અત્તભાવપરિયાપન્ના વણ્ણસમ્પદા દસ્સિતા. ‘‘ભોગા’’તિ ઇમિના ઉપભોગપરિભોગવત્થુભૂતા દિબ્બરૂપસદ્દગન્ધરસફોટ્ઠબ્બભેદા કામગુણસમ્પદા. ‘‘મનસો પિયા’’તિ ઇમિના તેસં રૂપાદીનં ઇટ્ઠકન્તમનાપતા. ‘‘ઇધ મિજ્ઝતી’’તિ ઇમિના પન દિબ્બઆયુવણ્ણયસસુખઆધિપતેય્યસમ્પદા દસ્સિતા. ‘‘યે કેચિ મનસો પિયા’’તિ ઇમિના યાનિ ‘‘સો અઞ્ઞે દેવે દસહિ ઠાનેહિ અધિગ્ગણ્હાતિ દિબ્બેન આયુના દિબ્બેન વણ્ણેન દિબ્બેન સુખેન દિબ્બેન યસેન દિબ્બેન આધિપતેય્યેન દિબ્બેહિ રૂપેહિ દિબ્બેહિ સદ્દેહિ દિબ્બેહિ ગન્ધેહિ દિબ્બેહિ રસેહિ દિબ્બેહિ ફોટ્ઠબ્બેહી’’તિ (સં. નિ. ૪.૩૪૧) સુત્તે આગતાનિ દસ ઠાનાનિ. તેસં ઇધ અનવસેસતો સઙ્ગહો દસ્સિતોતિ વેદિતબ્બો.

૩. પુચ્છામીતિ પઞ્હં કરોમિ, ઞાતુમિચ્છામીતિ અત્થો. કામઞ્ચેતં ‘‘કેન તેતાદિસો વણ્ણો, કેન તે ઇધ મિજ્ઝતિ. કિમકાસિ પુઞ્ઞં, કેનાસિ એવં જલિતાનુભાવા’’તિ ચ કિં-સદ્દગ્ગહણેનેવ અત્થન્તરસ્સ અસમ્ભવતો પુચ્છાવસેન ગાથાત્તયં વુત્તન્તિ વિઞ્ઞાયતિ. પુચ્છાવિસેસભાવઞાપનત્થં પન ‘‘પુચ્છામી’’તિ વુત્તં. અયઞ્હિ પુચ્છા અદિટ્ઠજોતના તાવ ન હોતિ એદિસસ્સ અત્થસ્સ મહાથેરસ્સ અદિટ્ઠભાવાભાવતો, વિમતિચ્છેદનાપિ ન હોતિ સબ્બસો સમુગ્ઘાતિતસંસયત્તા, અનુમતિપુચ્છાપિ ન હોતિ ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ રાજઞ્ઞા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૪૧૩) વિય અનુમતિગહણાકારેન અપ્પવત્તત્તા, કથેતુકમ્યતાપુચ્છાપિ ન હોતિ તસ્સા દેવતાય કથેતુકમ્યતાવસેન થેરેન અપુચ્છિતત્તા. વિસેસેન પન દિટ્ઠસંસન્દનાતિ વેદિતબ્બા. સ્વાયમત્થો હેટ્ઠા અટ્ઠુપ્પત્તિકથાયં ‘‘થેરો કિઞ્ચાપી’’તિઆદિના વિભાવિતો એવ. તન્તિ ત્વં. તયિદં પુબ્બાપરાપેક્ખં, પુબ્બાપેક્ખતાય ઉપયોગેકવચનં, પરાપેક્ખતાય પન પચ્ચત્તેકવચનં દટ્ઠબ્બં.

દેવીતિ એત્થ દેવ-સદ્દો ‘‘ઇમાનિ તે દેવ ચતુરાસીતિ નગરસહસ્સાનિ કુસવતીરાજધાનિપમુખાનિ, એત્થ, દેવ, છન્દં કરોહિ જીવિતે અપેક્ખ’’ન્તિ ચ આદીસુ (દી. નિ. ૨.૨૬૬) સમ્મુતિદેવવસેન આગતો, ‘‘તસ્સ દેવાતિદેવસ્સ, સાસનં સબ્બદસ્સિનો’’તિઆદીસુ વિસુદ્ધિદેવવસેન. વિસુદ્ધિદેવાનઞ્હિ ભગવતો અતિદેવભાવે વુત્તે ઇતરેસં વુત્તો એવ હોતીતિ. ‘‘ચાતુમહારાજિકા દેવા દીઘાયુકા વણ્ણવન્તો સુખબહુલા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૩.૩૩૭) ઉપપત્તિદેવવસેન. ઇધાપિ ઉપપત્તિદેવવસેનેવ વેદિતબ્બો. પદત્થતો પન – દિબ્બતિ અત્તનો પુઞ્ઞિદ્ધિયા કીળતિ લળતિ પઞ્ચહિ કામગુણેહિ રમતિ, અથ વા હેટ્ઠા વુત્તનયેન જોતતિ ઓભાસતિ, આકાસેન વિમાનેન ચ ગચ્છતીતિ દેવી. ‘‘ત્વં દેવી’’તિ સમ્બોધને ચેતં એકવચનં. મહાનુભાવેતિ ઉળારપ્પભાવે, સો પનસ્સાનુભાવો હેટ્ઠા દ્વીહિ ગાથાહિ દસ્સિતોયેવ.

મનુસ્સભૂતાતિ એત્થ મનસ્સ ઉસ્સન્નતાય મનુસ્સા, સતિસૂરભાવબ્રહ્મચરિયયોગ્યતાદિગુણવસેન ઉપચિતમાનસા ઉક્કટ્ઠગુણચિત્તા. કે પન તે? જમ્બુદીપવાસિનો સત્તવિસેસા. તેનાહ ભગવા –

‘‘તીહિ, ભિક્ખવે, ઠાનેહિ જમ્બુદીપકા મનુસ્સા ઉત્તરકુરુકે મનુસ્સે અધિગ્ગણ્હન્તિ દેવે ચ તાવતિંસે. કતમેહિ તીહિ? સૂરા, સતિમન્તો, ઇધ બ્રહ્મચરિયવાસો’’તિ (અ. નિ. ૯.૨૧).

તથા હિ બુદ્ધા ભગવન્તો પચ્ચેકબુદ્ધા અગ્ગસાવકા મહાસાવકા ચક્કવત્તિનો અઞ્ઞે ચ મહાનુભાવા સત્તા એત્થેવ ઉપ્પજ્જન્તિ. તેહિ સમાનરૂપાદિતાય પન સદ્ધિં પરિત્તદીપવાસીહિ ઇતરમહાદીપવાસિનોપિ ‘‘મનુસ્સા’’ત્વેવ પઞ્ઞાયિંસૂતિ એકે.

અપરે પન ભણન્તિ – લોભાદીહિ અલોભાદીહિ ચ સહિતસ્સ મનસ્સ ઉસ્સન્નતાય મનુસ્સા. યે હિ સત્તા મનુસ્સજાતિકા, તેસુ વિસેસતો લોભાદયો અલોભાદયો ચ ઉસ્સન્ના, તે લોભાદિઉસ્સન્નતાય અપાયમગ્ગં, અલોભાદિઉસ્સન્નતાય સુગતિમગ્ગં નિબ્બાનગામિમગ્ગઞ્ચ પૂરેન્તિ, તસ્મા લોભાદીહિ અલોભાદીહિ ચ સહિતસ્સ મનસ્સ ઉસ્સન્નતાય પરિત્તદીપવાસીહિ સદ્ધિં ચતુમહાદીપવાસિનો સત્તવિસેસા ‘‘મનુસ્સા’’તિ વુચ્ચન્તીતિ.

લોકિયા પન ‘‘મનુનો અપચ્ચભાવેન મનુસ્સા’’તિ વદન્તિ. મનુ નામ પઠમકપ્પિકો લોકમરિયાદાય આદિભૂતો હિતાહિતવિધાયકો સત્તાનં પિતુટ્ઠાનિયો, યો સાસને ‘‘મહાસમ્મતો’’તિ વુચ્ચતિ. પચ્ચક્ખતો પરમ્પરાય ચ તસ્સ ઓવાદાનુસાસનિયં ઠિતા સત્તા પુત્તસદિસતાય ‘‘મનુસ્સા’’તિ વુચ્ચન્તિ. તતો એવ હિ તે માણવા ‘‘મનુજા’’તિ ચ વોહરીયન્તિ. મનુસ્સેસુ ભૂતા જાતા, મનુસ્સભાવં વા પત્તાતિ મનુસ્સભૂતા.

કિમકાસિ પુઞ્ઞન્તિ કિં દાનસીલાદિપ્પભેદેસુ કીદિસં પુજ્જભાવફલનિબ્બત્તનતો, યત્થ સયં ઉપ્પન્નં, તં સન્તાનં પુનાતિ વિસોધેતીતિ ચ ‘‘પુઞ્ઞ’’ન્તિ લદ્ધનામં સુચરિતં કુસલકમ્મં અકાસિ, ઉપચિનિ નિબ્બત્તેસીતિ અત્થો. જલિતાનુભાવાતિ સબ્બસો વિજ્જોતમાનપુઞ્ઞિદ્ધિકા.

કસ્મા પનેત્થ ‘‘મનુસ્સભૂતા કિમકાસિ પુઞ્ઞ’’ન્તિ વુત્તં, કિં અઞ્ઞાસુ ગતીસુ પુઞ્ઞકિરિયા નત્થીતિ? નો નત્થિ. યસ્મા નિરયેપિ નામ કામાવચરકુસલચિત્તપવત્તિ કદાચિ લબ્ભતેવ, કિમઙ્ગં પનઞ્ઞત્થ, નનુ અવોચુમ્હા ‘‘દિટ્ઠસંસન્દના પુચ્છા’’તિ. તસ્મા મહાથેરો મનુસ્સત્તભાવે ઠત્વા પુઞ્ઞકમ્મં કત્વા ઉપ્પન્નં તં દિસ્વા ભૂતત્થવસેન પુચ્છન્તો ‘‘મનુસ્સભૂતા કિમકાસિ પુઞ્ઞ’’ન્તિ અવોચ.

અથ વા અઞ્ઞાસુ ગતીસુ એકન્તસુખતાય એકન્તદુક્ખતાય દુક્ખબહુલતાય ચ પુઞ્ઞકિરિયાય ઓકાસો ન સુલભરૂપો સપ્પુરિસૂપનિસ્સયાદિપચ્ચયસમવાયસ્સ સુદુલ્લભભાવતો. કદાચિ ઉપ્પજ્જમાનોપિ યથાવુત્તકારણેન ઉળારો વિપુલો ન ચ હોતિ, મનુસ્સગતિયં પન સુખબહુલતાય પુઞ્ઞકિરિયાય ઓકાસો સુલભરૂપો સપ્પુરિસૂપનિસ્સયાદિપચ્ચયસમવાયસ્સ યેભુય્યેન સુલભભાવતો. યઞ્ચ તત્થ દુક્ખં ઉપ્પજ્જતિ, તમ્પિ વિસેસતો પુઞ્ઞકિરિયાય ઉપનિસ્સયો હોતિ. દુક્ખૂપનિસ્સયા હિ સદ્ધાતિ. યથા હિ અયોઘનેન સત્થકે નિપ્ફાદિયમાને તસ્સ એકન્તતો ન અગ્ગિમ્હિ તાપનં ઉદકેન વા તેમનં છેદનકિરિયાસમત્થતાય વિસેસપચ્ચયો, તાપેત્વા પન પમાણયોગતો ઉદકતેમનં તસ્સા વિસેસપચ્ચયો, એવમેવ સત્તસન્તાનસ્સ એકન્તદુક્ખસમઙ્ગિતા દુક્ખબહુલતા એકન્તસુખસમઙ્ગિતા ચ પુઞ્ઞકિરિયાય ન વિસેસપચ્ચયો હોતિ. સતિ પન દુક્ખસન્તાપને પમાણયોગતો સુખૂપબ્રૂહને ચ લદ્ધૂપનિસ્સયા પુઞ્ઞકિરિયા ઉપ્પજ્જતિ, ઉપ્પજ્જમાના ચ મહાજુતિકા મહાવિપ્ફારા પટિપક્ખછેદનસમત્થા ચ હોતિ, તસ્મા મનુસ્સભાવો પુઞ્ઞકિરિયાય વિસેસપચ્ચયો. તેન વુત્તં ‘‘મનુસ્સભૂતા કિમકાસિ પુઞ્ઞ’’ન્તિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

૪. એવં પન થેરેન પુચ્છિતા સા દેવતા પઞ્હં વિસ્સજ્જેસિ. તમત્થં દસ્સેતું ‘‘સા દેવતા અત્તમના’’તિ ગાથા વુત્તા. કેન પનાયં ગાથા વુત્તા? ધમ્મસઙ્ગાહકેહિ. તત્થ સાતિ યા પુબ્બે ‘‘પુચ્છામિ તં દેવિ મહાનુભાવે’’તિ વુત્તા, સા. દેવતાતિ દેવપુત્તોપિ બ્રહ્માપિ દેવધીતાપિ વુચ્ચતિ. ‘‘અથ ખો અઞ્ઞતરા દેવતા અભિક્કન્તાય રત્તિયા અભિક્કન્તવણ્ણા’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૧.૧; ખુ. પા. ૫.૧) હિ દેવપુત્તો ‘‘દેવતા’’તિ વુત્તો દેવોયેવ દેવતાતિ કત્વા. તથા ‘‘તા દેવતા સત્તસતા ઉળારા, બ્રહ્મવિમાના અભિનિક્ખમિત્વા’’તિઆદીસુ બ્રહ્માનો.

‘‘અભિક્કન્તેન વણ્ણેન, યા ત્વં તિટ્ઠસિ દેવતે;

ઓભાસેન્તી દિસા સબ્બા, ઓસધી વિય તારકા’’તિ. (વિ. વ. ૭૫) –

આદીસુ દેવધીતા. ઇધાપિ દેવધીતા એવ દટ્ઠબ્બા. અત્તમનાતિ તુટ્ઠમના પીતિસોમનસ્સેહિ ગહિતમના. પીતિસોમનસ્સસહગતઞ્હિ ચિત્તં દોમનસ્સસ્સ અનોકાસતો તેહિ તં સકં કત્વા ગહિતં વિય હોતિ. અત્તમનાતિ વા સકમના. અનવજ્જપીતિસોમનસ્સસમ્પયુત્તઞ્હિ ચિત્તં સમ્પતિ આયતિઞ્ચ તંસમઙ્ગિનો હિતસુખાવહતો ‘‘સક’’ન્તિ વત્તબ્બતં લભતિ, ન ઇતરં.

મોગ્ગલ્લાનેનાતિ મોગ્ગલ્લાનગોત્તસ્સ બ્રાહ્મણમહાસાલસ્સ પુત્તભાવતો સો મહાથેરો ગોત્તવસેન ‘‘મોગ્ગલ્લાનો’’તિ પઞ્ઞાતો, તેન મોગ્ગલ્લાનેન. પુચ્છિતાતિ દિટ્ઠસંસન્દનવસેન પુચ્છિતા, અત્તમના સા દેવતા પઞ્હં બ્યાકાસીતિ યોજના. અત્તમનતા ચસ્સા ‘‘તમ્પિ નામ પરિત્તકમ્પિ કમ્મં એવં મહતિયા દિબ્બસમ્પત્તિયા કારણં અહોસી’’તિ પુબ્બેપિ સા અત્તનો પુઞ્ઞફલં પટિચ્ચ અન્તરન્તરા સોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ, ઇદાનિ પન ‘‘અઞ્ઞતરસ્સ થેરસ્સ કતોપિ નામ કારો એવં ઉળારફલો, અયં પન બુદ્ધાનં અગ્ગસાવકો ઉળારગુણો મહાનુભાવો, ઇમમ્પિ પસ્સિતું નિપચ્ચકારઞ્ચ કાતું લભામિ, મમ પુઞ્ઞફલપટિસંયુત્તમેવ ચ પુચ્છં કરોતી’’તિ દ્વીહિ કારણેહિ ઉપ્પન્ના. એવં સઞ્જાતબલવપીતિસોમનસ્સા સા થેરસ્સ વચનં સિરસા સમ્પટિચ્છિત્વા પઞ્હં પુટ્ઠા બ્યાકાસિ.

પઞ્હન્તિ ઞાતું ઇચ્છિતં તં અત્થં વિયાકાસિ કથેસિ વિસ્સજ્જેસિ. કથં પન બ્યાકાસિ? પુટ્ઠાતિ પુટ્ઠાકારતો, પુચ્છિતાકારેનેવાતિ અત્થો. એત્થ હિ ‘‘પુચ્છિતા’’તિ વત્વા પુન ‘‘પુટ્ઠા’’તિ વચનં વિસેસત્થનિયમનં દટ્ઠબ્બં. સિદ્ધે હિ સતિ આરમ્ભો વિસેસત્થઞાપકોવ હોતિ. કો પનેસો વિસેસત્થો? બ્યાકરણસ્સ પુચ્છાનુરૂપતા. યઞ્હિ કમ્મફલં દસ્સેત્વા તસ્સ કારણભૂતં કમ્મં પુચ્છિતં, તદુભયસ્સ અઞ્ઞમઞ્ઞાનુરૂપભાવવિભાવના. યેન ચ આકારેન પુચ્છા પવત્તા અત્થતો ચ બ્યઞ્જનતો ચ, તદાકારસ્સ બ્યાકરણસ્સ પુચ્છાનુરૂપતા, તથા ચેવ વિસ્સજ્જનં પવત્તં. ઇતિ ઇમસ્સ વિસેસસ્સ ઞાપનત્થં ‘‘પુચ્છિતા’’તિ વત્વા પુન ‘‘પુટ્ઠા’’તિ વુત્તં.

‘‘પુચ્છિતા’’તિ વા તાય દેવતાય વિસેસનમુખેન પુટ્ઠભાવસ્સ પઞ્હબ્યાકરણસ્સ ચ કારણકિત્તનં. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘કેન તેતાદિસો વણ્ણો’’તિઆદિના થેરેન પુચ્છીયતીતિ પુચ્છા, તાય દેવતાય કતકમ્મં, તસ્સા પુચ્છાય કારિતા આચિક્ખિતા વાતિ સા દેવતા ‘‘પુચ્છિતા’’તિ વુત્તા. યસ્મા પુચ્છિતા પુચ્છિયમાનસ્સ કમ્મસ્સ કારિતા, તસ્મા પઞ્હં પુટ્ઠા. યસ્મા ચ પુચ્છિતા પુચ્છિયમાનસ્સ કમ્મસ્સ આચિક્ખનસભાવા, તસ્મા પઞ્હં બ્યાકાસીતિ. યસ્સ કમ્મસ્સિદં ફલન્તિ ઇદં ‘‘પઞ્હ’’ન્તિ વુત્તસ્સ અત્થસ્સ સરૂપદસ્સનં. અયં ચેત્થ અત્થો – ઇદં પુચ્છન્તસ્સ પુચ્છિયમાનાય ચ પચ્ચક્ખભૂતં અનન્તરં વુત્તપ્પકારં પુઞ્ઞફલં, યસ્સ કમ્મસ્સ તં ઞાતું ઇચ્છિતત્તા પઞ્હન્તિ વુત્તં પુઞ્ઞકમ્મં બ્યાકાસીતિ.

૫. અહં મનુસ્સેસૂતિઆદિ પઞ્હસ્સ બ્યાકરણાકારો. તત્થ અહન્તિ દેવતા અત્તાનં નિદ્દિસતિ. ‘‘મનુસ્સેસૂ’’તિ વત્વા પુન ‘‘મનુસ્સભૂતા’’તિ વચનં તદા અત્તનિ મનુસ્સગુણાનં વિજ્જમાનતાદસ્સનત્થં. યો હિ મનુસ્સજાતિકોવ સમાનો પાણાતિપાતાદિં અકત્તબ્બં કત્વા દણ્ડારહો તત્થ તત્થ રાજાદિતો હત્થચ્છેદાદિકમ્મકારણં પાપુણન્તો મહાદુક્ખં અનુભવતિ, અયં મનુસ્સનેરયિકો નામ. અપરો મનુસ્સજાતિકોવ સમાનો પુબ્બેકતકમ્મુના ઘાસચ્છાદનમ્પિ ન લભતિ, ખુપ્પિપાસાભિભૂતો દુક્ખબહુલો કત્થચિ પતિટ્ઠં અલભમાનો વિચરતિ, અયં મનુસ્સપેતો નામ. અપરો મનુસ્સજાતિકોવ સમાનો પરાધીનવુત્તિ પરેસં ભારં વહન્તો ભિન્નમરિયાદો વા અનાચારં આચરિત્વા પરેહિ સન્તજ્જિતો મરણભયભીતો ગહનનિસ્સિતો દુક્ખબહુલો વિચરતિ હિતાહિતં અજાનન્તો નિદ્દાજિઘચ્છાદુક્ખવિનોદનાદિપરો, અયં મનુસ્સતિરચ્છાનો નામ. યો પન અત્તનો હિતાહિતં જાનન્તો કમ્મફલં સદ્દહન્તો હિરોત્તપ્પસમ્પન્નો દયાપન્નો સબ્બસત્તેસુ સંવેગબહુલો અકુસલકમ્મપથે પરિવજ્જેન્તો કુસલકમ્મપથે સમાચરન્તો પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનિ પરિપૂરેતિ, અયં મનુસ્સધમ્મે પતિટ્ઠિતો પરમત્થતો મનુસ્સો નામ. અયમ્પિ તાદિસા અહોસિ. તેન વુત્તં ‘‘મનુસ્સેસુ મનુસ્સભૂતા’’તિ. મનુસ્સે સત્તનિકાયે મનુસ્સભાવં પત્તા મનુસ્સધમ્મઞ્ચ અપ્પહાય ઠિતાતિ અત્થો.

અબ્ભાગતાનન્તિ અભિઆગતાનં, સમ્પત્તઆગન્તુકાનન્તિ અત્થો. દુવિધા હિ આગન્તુકા અતિથિ અબ્ભાગતોતિ. તેસુ કતપરિચયો આગન્તુકો અતિથિ, અકતપરિચયો અબ્ભાગતો. કતપરિચયો અકતપરિચયોપિ વા પુરેતરં આગતો અતિથિ, ભોજનવેલાયં ઉપટ્ઠિતો સમ્પતિ આગતો અબ્ભાગતો. નિમન્તિતો વા ભત્તેન અતિથિ, અનિમન્તિતો અબ્ભાગતો. અયં પન અકતપરિચયો અનિમન્તિતો સમ્પતિ આગતો ચ, તં સન્ધાયાહ ‘‘અબ્ભાગતાન’’ન્તિ, ગરુકારેન પનેત્થ બહુવચનં વુત્તં. આસતિ નિસીદતિ એત્થાતિ આસનં. યંકિઞ્ચિ નિસીદનયોગ્ગં, ઇધ પન પીઠં અધિપ્પેતં, તસ્સ ચ અપ્પકત્તા અનુળારત્તા ચ ‘‘આસનક’’ન્તિ આહ. અદાસિન્તિ ‘‘ઇદમસ્સ થેરસ્સ દિન્નં મય્હં મહપ્ફલં ભવિસ્સતિ મહાનિસંસ’’ન્તિ સઞ્જાતસોમનસ્સા કમ્મં કમ્મફલઞ્ચ સદ્દહિત્વા તસ્સ થેરસ્સ પરિભોગત્થાય અદાસિં, નિરપેક્ખપરિચ્ચાગવસેન પરિચ્ચજિન્તિ અત્થો.

અભિવાદયિન્તિ અભિવાદનમકાસિં, પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન દક્ખિણેય્યપુગ્ગલે વન્દિન્તિ અન્તો. વન્દમાના હિ તં તાયેવ વન્દનકિરિયાય વન્દિયમાનં ‘‘સુખિની હોહિ, અરોગા હોહી’’તિઆદિના આસિવાદં અત્થતો વદાપેસિ નામ. અઞ્જલિકં અકાસિન્તિ દસનખસમોધાનસમુજ્જલં અઞ્જલિં સિરસિ પગ્ગણ્હન્તી ગુણવિસિટ્ઠાનં અપચાયનં અકાસિન્તિ અત્થો. યથાનુભાવન્તિ યથાબલં, તદા મમ વિજ્જમાનવિભવાનુરૂપન્તિ અત્થો. અદાસિ દાનન્તિ અન્નપાનાદિદેય્યધમ્મપરિચ્ચાગેન દક્ખિણેય્યં ભોજેન્તી દાનમયં પુઞ્ઞં પસવિં.

એત્થ ચ ‘‘અહ’’ન્તિ ઇદં કમ્મસ્સ ફલસ્સ ચ એકસન્તતિપતિતતાદસ્સનેન સમ્બન્ધભાવદસ્સનં, ‘‘મનુસ્સેસુ મનુસ્સભૂતા’’તિ ઇદં તસ્સા પુઞ્ઞકિરિયાય અધિટ્ઠાનભૂતસન્તાનવિસેસદસ્સનં, ‘‘અબ્ભાગતાન’’ન્તિ ઇદં ચિત્તસમ્પત્તિદસ્સનઞ્ચેવ ખેત્તસમ્પત્તિદસ્સનઞ્ચ દાનસ્સ વિય પટિગ્ગહણસ્સ ચ કિઞ્ચિ અનપેક્ખિત્વા પવત્તિતભાવદીપનતો. ‘‘આસનકં અદાસિં યથાનુભાવઞ્ચ અદાસિ દાન’’ન્તિ ઇદં ભોગસારદાનદસ્સનં, ‘‘અભિવાદયિં અઞ્જલિકં અકાસિ’’ન્તિ ઇદં કાયસારદાનદસ્સનં.

૬. તેનાતિ તેન યથાવુત્તેન પુઞ્ઞેન હેતુભૂતેન. મેતિ અયં મે-સદ્દો ‘‘કિચ્છેન મે અધિગતં, હલં દાનિ પકાસિતુ’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૬૫; મ. નિ. ૧.૨૮૧; સં. નિ. ૧.૧૭૨) કરણે આગતો, મયાતિ અત્થો. ‘‘સાધુ મે, ભન્તે, ભગવા સંખિત્તેન ધમ્મં દેસેતૂ’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૩.૧૮૨; અ. નિ. ૪.૨૫૭) સમ્પદાને, મય્હન્તિ અત્થો. ‘‘પુબ્બેવ મે, ભિક્ખવે, સમ્બોધા અનભિસમ્બુદ્ધસ્સ બોધિસત્તસ્સેવ સતો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૦૬; સં. નિ. ૪.૧૪; અ. નિ. ૩.૧૦૪) સામિઅત્થે આગતો, ઇધાપિ સામિઅત્થે એવ, મમાતિ અત્થો. સ્વાયં મે-સદ્દો તેન મે પુઞ્ઞેનાતિ ચ મે એતાદિસોતિ ચ ઉભયત્થ સમ્બન્ધિતબ્બો. સેસં વુત્તનયમેવ.

એવં તાય દેવતાય પઞ્હે બ્યાકતે આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો વિત્થારેન ધમ્મં દેસેસિ. સા દેસના સપરિવારાય તસ્સા દેવતાય સાત્થિકા અહોસિ. થેરો તતો મનુસ્સલોકં આગન્ત્વા સબ્બં તં પવત્તિં ભગવતો આરોચેસિ. ભગવા તં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા સમ્પત્તપરિસાય ધમ્મં દેસેસિ. ગાથા એવ પન સઙ્ગહં આરુળ્હાતિ.

પઠમપીઠવિમાનવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. દુતિયપીઠવિમાનવણ્ણના

પીઠં તે વેળુરિયમયન્તિ દુતિયપીઠવિમાનં. તસ્સ અટ્ઠુપ્પત્તિ ચ અત્થવણ્ણના ચ પઠમે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બા. અયં પન વિસેસો – સાવત્થિવાસિની કિર એકા ઇત્થી અત્તનો ગેહં પિણ્ડાય પવિટ્ઠં એકં થેરં પસ્સિત્વા પસન્નચિત્તા તસ્સ આસનં દેન્તી અત્તનો પીઠં ઉપરિ નીલવત્થેન અત્થરિત્વા અદાસિ. તેન તસ્સા દેવલોકે નિબ્બત્તાય વેળુરિયમયં પલ્લઙ્કવિમાનં નિબ્બત્તં. તેન વુત્તં –

૮. ‘‘પીઠં તે વેળુરિયમયં ઉળારં, મનોજવં ગચ્છતિ યેનકામં;

અલઙ્કતે મલ્યધરે સુવત્થે, ઓભાસસિ વિજ્જુરિવબ્ભ કૂટં.

૯. ‘‘કેન તેતાદિસો વણ્ણો, કેન તે ઇધ મિજ્ઝતિ;

ઉપ્પજ્જન્તિ ચ તે ભોગા, યે કેચિ મનસો પિયા.

૧૦. ‘‘પુચ્છામિ તં દેવિ મહાનુભાવે, મનુસ્સભૂતા કિમકાસિ પુઞ્ઞં;

કેનાસિ એવં જલિતાનુભાવા, વણ્ણો ચ તે સબ્બદિસા પભાસતી’’તિ.

૧૧. ‘‘સા દેવતા અત્તમના, મોગ્ગલ્લાનેન પુચ્છિતા;

પઞ્હં પુટ્ઠા વિયાકાસિ, યસ્સ કમ્મસ્સિદં ફલં’’.

૧૨. ‘‘અહં મનુસ્સેસુ મનુસ્સભૂતા, અબ્ભાગતાનાસનકં અદાસિં;

અભિવાદયિં અઞ્જલિકં અકાસિં, યથાનુભાવઞ્ચ અદાસિ દાનં.

૧૩. ‘‘તેન મેતાદિસો વણ્ણો, તેન મે ઇધ મિજ્ઝતિ;

ઉપ્પજ્જન્તિ ચ મે ભોગા, યે કેચિ મનસો પિયા.

૧૪. ‘‘અક્ખામિ તે ભિક્ખુ મહાનુભાવ, મનુસ્સભૂતા યમકાસિ પુઞ્ઞં;

તેનમ્હિ એવં જલિતાનુભાવા, વણ્ણો ચ મે સબ્બદિસા પભાસતી’’તિ.

૮. તત્થ વેળુરિયમયન્તિ વેળુરિયમણિમયં. વેળુરિયમણિ નામ વિળૂરપબ્બતસ્સ વિળૂરગામસ્સ ચ અવિદૂરે ઉપ્પજ્જનકમણિ. તસ્સ કિર વિળૂરગામટ્ઠાને આકરો, વિળૂરસ્સ પન અવિદૂરે ભવત્તા વેળુરિયન્તેવ પઞ્ઞાયિત્થ. તંસદિસવણ્ણનિભતાય દેવલોકેપિસ્સ તથેવ નામં જાતં યથા તં મનુસ્સલોકે લદ્ધનામવસેનેવ દેવલોકે દેવપુત્તાનં. તં પન મયૂરગીવવણ્ણં વા હોતિ, વાયસપત્તવણ્ણં વા, સિનિદ્ધવેણુપત્તવણ્ણં વા. ઇધ પન મયૂરગીવવણ્ણં વેદિતબ્બં. સેસં સબ્બં પઠમપીઠવિમાને વુત્તસદિસમેવાતિ.

દુતિયપીઠવિમાનવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. તતિયપીઠવિમાનવણ્ણના

પીઠં તે સોવણ્ણમયન્તિ તતિયપીઠવિમાનં. તસ્સ વત્થુ રાજગહે સમુટ્ઠિતં. અઞ્ઞતરો કિર ખીણાસવત્થેરો રાજગહે પિણ્ડાય ચરિત્વા ભત્તં ગહેત્વા ઉપકટ્ઠે કાલે ભત્તકિચ્ચં કાતુકામો એકં વિવટદ્વારગેહં ઉપસઙ્કમિ. તસ્મિં પન ગેહે ગેહસામિની ઇત્થી સદ્ધા પસન્ના થેરસ્સ આકારં સલ્લક્ખેત્વા ‘‘એથ, ભન્તે, ઇધ નિસીદિત્વા ભત્તકિચ્ચં કરોથા’’તિ અત્તનો ભદ્દપીઠં પઞ્ઞાપેત્વા ઉપરિ પીતવત્થં અત્થરિત્વા નિરપેક્ખપરિચ્ચાગવસેન અદાસિ, ‘‘ઇદં મે પુઞ્ઞં આયતિં સોવણ્ણપીઠપટિલાભાય હોતૂ’’તિ પત્થનઞ્ચ પટ્ઠપેસિ. અથ થેરે તત્થ નિસીદિત્વા ભત્તકિચ્ચં કત્વા પત્તં ધોવિત્વા ઉટ્ઠાય ગચ્છન્તે ‘‘ભન્તે, ઇદમાસનં તુમ્હાકંયેવ પરિચ્ચત્તં, મય્હં અનુગ્ગહત્થં પરિભુઞ્જથા’’તિ આહ. થેરો તસ્સા અનુકમ્પાય તં પીઠં સમ્પટિચ્છિત્વા સઙ્ઘસ્સ દાપેસિ. સા અપરેન સમયેન અઞ્ઞતરેન રોગેન ફુટ્ઠા કાલં કત્વા તાવતિંસભવને નિબ્બત્તીતિઆદિ સબ્બં પઠમવિમાનવણ્ણનાયં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. તેન વુત્તં –

૧૫. ‘‘પીઠં તે સોવણ્ણમયં ઉળારં, મનોજવં ગચ્છતિ યેનકામં;

અલઙ્કતે મલ્યધરે સુવત્થે,ઓભાસસિ વિજ્જુરિવબ્ભકૂટં.

૧૬. ‘‘કેન તેતાદિસો વણ્ણો, કેન તે ઇધ મિજ્ઝતિ;

ઉપ્પજ્જન્તિ ચ તે ભોગા, યે કેચિ મનસો પિયા.

૧૭. ‘‘પુચ્છામિ તં દેવિ મહાનુભાવે, મનુસ્સભૂતા કિમકાસિ પુઞ્ઞં;

કેનાસિ એવં જલિતાનુભાવા, વણ્ણો ચ તે સબ્બદિસા પભાસતી’’તિ.

૧૮. ‘‘સા દેવતા અત્તમના, મોગ્ગલ્લાનેન પુચ્છિતા;

પઞ્હં પુટ્ઠા વિયાકાસિ, યસ્સ કમ્મસ્સિદં ફલં’’.

૧૯. ‘‘અપ્પસ્સ કમ્મસ્સ ફલં મમેદં, યેનમ્હિ એવં જલિતાનુભાવા;

અહં મનુસ્સેસુ મનુસ્સભૂતા, પુરિમાય જાતિયા મનુસ્સલોકે.

૨૦. ‘‘અદ્દસં વિરજં ભિક્ખું, વિપ્પસન્નમનાવિલં;

તસ્સ અદાસહં પીઠં, પસન્ના સેહિ પાણિભિ.

૨૧. ‘‘તેન મેતાદિસો વણ્ણો, તેન મે ઇધ મિજ્ઝતિ;

ઉપ્પજ્જન્તી ચ મે ભોગા, યે કેચિ મનસો પિયા.

૨૨. ‘‘અક્ખામિ તે ભિક્ખુ મહાનુભાવ, મનુસ્સભૂતા યમકાસિ પુઞ્ઞં;

તેનમ્હિ એવં જલિતાનુભાવા, વણ્ણો ચ મે સબ્બદિસા પભાસતી’’તિ.

૧૯. યઞ્ચ પન પઞ્ચમગાથાયં પુરિમાય જાતિયા મનુસ્સલોકેતિઆદિ, એત્થ જાતિ-સદ્દો અત્થેવ સઙ્ખતલક્ખણે ‘‘જાતિ દ્વીહિ ખન્ધેહિ સઙ્ગહિતા’’તિઆદીસુ (ધાતુ. ૭૧). અત્થિ નિકાયે ‘‘નિગણ્ઠા નામ સમણજાતી’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૩.૭૧). અત્થિ પટિસન્ધિયં ‘‘યં માતુકુચ્છિસ્મિં પઠમં ચિત્તં ઉપ્પન્નં, પઠમં વિઞ્ઞાણં પાતુભૂતં, તદુપાદાય સાવસ્સ જાતી’’તિઆદીસુ (મહાવ. ૧૨૪). અત્થિ કુલે ‘‘અક્ખિત્તો અનુપકુટ્ઠો જાતિવાદેના’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૩૦૩). અત્થિ પસુતિયં ‘‘સમ્પતિજાતો, આનન્દ, બોધિસત્તો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૩૧; મ. નિ. ૩.૨૦૭). અત્થિ ભવે ‘‘એકમ્પિ જાતિં દ્વેપિ જાતિયો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૨૪૪; મ. નિ. ૧.૫૩). ઇધાપિ ભવે એવ દટ્ઠબ્બો. તસ્મા પુરિમાય જાતિયા પુરિમસ્મિં ભવે અનન્તરાતીતે પુરિમે અત્તભાવેતિ અત્થો. ભુમ્મત્થે હિદં કરણવચનં. મનુસ્સલોકેતિ મનુસ્સલોકભવે, રાજગહં સન્ધાય વદતિ. ઓકાસલોકો હિ ઇધ અધિપ્પેતો, સત્તલોકો પન ‘‘મનુસ્સેસૂ’’તિ ઇમિના વુત્તોયેવ.

૨૦. અદ્દસન્તિ અદ્દક્ખિં. વિરજન્તિ વિગતરાગાદિરજત્તા વિરજં. ભિક્ખુન્તિ ભિન્નકિલેસત્તા ભિક્ખું, સબ્બસો કિલેસકાલુસ્સિયાભાવેન વિપ્પસન્નચિત્તતાય વિપ્પસન્નં, અનાવિલસઙ્કપ્પતાય અનાવિલં. પુરિમં પુરિમઞ્ચેત્થ પદં પચ્છિમસ્સ પચ્છિમસ્સ કારણવચનં, વિગતરાગાદિરજત્તા ભિન્નકિલેસતાય ભિક્ખું, ભિન્નકિલેસત્તા કિલેસકાલુસ્સિયાભાવેન વિપ્પસન્નં, વિપ્પસન્નમનત્તા અનાવિલન્તિ. પચ્છિમં પચ્છિમં વા પદં પુરિમસ્સ પુરિમસ્સ કારણવચનં, વિરજં ભિક્ખુગુણયોગતો. ભિન્નકિલેસો હિ ભિક્ખુ. ભિક્ખું વિપ્પસન્નભાવતો. કિલેસકાલુસ્સિયાભાવેન વિપ્પસન્નમાનસો હિ ભિક્ખુ. વિપ્પસન્નં અનાવિલસઙ્કપ્પભાવતોતિ. રાગરજાભાવેન વા ‘‘વિરજ’’ન્તિ વુત્તં, દોસકાલુસ્સિયાભાવેન ‘‘વિપ્પસન્ન’’ન્તિ, મોહબ્યાકુલાભાવેન ‘‘અનાવિલ’’ન્તિ. એવંભૂતો પરમત્થતો ભિક્ખુ નામ હોતીતિ ‘‘ભિક્ખુ’’ન્તિ વુત્તં. અદાસહન્તિ અદાસિં અહં. પીઠન્તિ તદા મમ સન્તિકે વિજ્જમાનં ભદ્દપીઠં. પસન્નાતિ કમ્મફલસદ્ધાય રતનત્તયસદ્ધાય ચ પસન્નચિત્તા. સેહિ પાણિભીતિ અઞ્ઞં અનાણાપેત્વા અત્તનો હત્થેહિ ઉપનીય પીઠં પઞ્ઞાપેત્વા અદાસિન્તિ અત્થો.

એત્થ ચ ‘‘વિરજં ભિક્ખું વિપ્પસન્નમનાવિલ’’ન્તિ ઇમિના ખેત્તસમ્પત્તિં દસ્સેતિ, ‘‘પસન્ના’’તિ ઇમિના ચિત્તસમ્પત્તિં, ‘‘સેહિ પાણિભી’’તિ ઇમિના પયોગસમ્પત્તિં. તથા ‘‘પસન્ના’’તિ ઇમિના સક્કચ્ચદાનં અનુપહચ્ચદાનન્તિ ચ ઇમે દ્વે દાનગુણા દસ્સિતા, ‘‘સેહિ પાણિભી’’તિ ઇમિના સહત્થેન દાનં અનુપવિદ્ધદાનન્તિ ઇમે દ્વે દાનગુણા દસ્સિતા, પીતવત્થસ્સ અત્થરણેન નિસીદનકાલઞ્ઞુતાય ચિત્તિં કત્વા દાનં કાલેન દાનન્તિ ઇમે દ્વે દાનગુણા દસ્સિતાતિ વેદિતબ્બા. સેસં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ.

તતિયપીઠવિમાનવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. ચતુત્થપીઠવિમાનવણ્ણના

પીઠં તે વેળુરિયમયન્તિ ચતુત્થપીઠવિમાનં. ઇમસ્સાપિ વત્થુ રાજગહે સમુટ્ઠિતં, તં દુતિયવિમાને વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. નીલવત્થેન હિ અત્થરિત્વા પીઠસ્સ દિન્નત્તા ઇમિસ્સાપિ વિમાનં વેળુરિયમયં નિબ્બત્તં. સેસં પઠમવિમાને વુત્તસદિસં. તેન વુત્તં –

૨૩. ‘‘પીઠં તે વેળુરિયમયં ઉળારં, મનોજવં ગચ્છતિ યેનકામં;

અલઙ્કતે મલ્યધરે સુવત્થે, ઓભાસસિ વિજ્જુરિવબ્ભકૂટં.

૨૪. ‘‘કેન તેતાદિસો વણ્ણો, કેન તે ઇધ મિજ્ઝતિ;

ઉપ્પજ્જન્તિ ચ તે ભોગા, યે કેચિ મનસો પિયા.

૨૫. ‘‘પુચ્છામિ તં દેવિ મહાનુભાવે, મનુસ્સભૂતા કિમકાસિ પુઞ્ઞં;