નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

ખુદ્દકનિકાયે

પેતવત્થુ-અટ્ઠકથા

ગન્થારમ્ભકથા

મહાકારુણિકં નાથં, ઞેય્યસાગરપારગું;

વન્દે નિપુણગમ્ભીર-વિચિત્રનયદેસનં.

વિજ્જાચરણસમ્પન્ના, યેન નિય્યન્તિ લોકતો;

વન્દે તમુત્તમં ધમ્મં, સમ્માસમ્બુદ્ધપૂજિતં.

સીલાદિગુણસમ્પન્નો, ઠિતો મગ્ગફલેસુ યો;

વન્દે અરિયસઙ્ઘં તં, પુઞ્ઞક્ખેત્તં અનુત્તરં.

વન્દનાજનિતં પુઞ્ઞં, ઇતિ યં રતનત્તયે;

હતન્તરાયો સબ્બત્થ, હુત્વાહં તસ્સ તેજસા.

પેતેહિ ચ કતં કમ્મં, યં યં પુરિમજાતિસુ;

પેતભાવાવહં તં તં, તેસઞ્હિ ફલભેદતો.

પકાસયન્તી બુદ્ધાનં, દેસના યા વિસેસતો;

સંવેગજનની કમ્મ-ફલપચ્ચક્ખકારિની.

પેતવત્થૂતિ નામેન, સુપરિઞ્ઞાતવત્થુકા;

યં ખુદ્દકનિકાયસ્મિં, સઙ્ગાયિંસુ મહેસયો.

તસ્સ સમ્માવલમ્બિત્વા, પોરાણટ્ઠકથાનયં;

તત્થ તત્થ નિદાનાનિ, વિભાવેન્તો વિસેસતો.

સુવિસુદ્ધં અસંકિણ્ણં, નિપુણત્થવિનિચ્છયં;

મહાવિહારવાસીનં, સમયં અવિલોમયં.

યથાબલં કરિસ્સામિ, અત્થસંવણ્ણનં સુભં;

સક્કચ્ચં ભાસતો તં મે, નિસામયથ સાધવોતિ.

તત્થ પેતવત્થૂતિ સેટ્ઠિપુત્તાદિકસ્સ તસ્સ તસ્સ સત્તસ્સ પેતભાવહેતુભૂતં કમ્મં, તસ્સ પન પકાસનવસેન પવત્તો ‘‘ખેત્તૂપમા અરહન્તો’’તિઆદિકા પરિયત્તિધમ્મો ઇધ ‘‘પેતવત્થૂ’’તિ અધિપ્પેતો.

તયિદં પેતવત્થુ કેન ભાસિતં, કત્થ ભાસિતં, કદા ભાસિતં, કસ્મા ચ ભાસિતન્તિ? વુચ્ચતે – ઇદઞ્હિ પેતવત્થુ દુવિધેન પવત્તં અટ્ઠુપ્પત્તિવસેન, પુચ્છાવિસ્સજ્જનવસેન ચ. તત્થ યં અટ્ઠુપ્પત્તિવસેન પવત્તં, તં ભગવતા ભાસિતં, ઇતરં નારદત્થેરાદીહિ પુચ્છિતં તેહિ તેહિ પેતેહિ ભાસિતં. સત્થા પન યસ્મા નારદત્થેરાદીહિ તસ્મિં તસ્મિં પુચ્છાવિસ્સજ્જને આરોચિતે તં તં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા સમ્પત્તપરિસાય ધમ્મં દેસેસિ, તસ્મા સબ્બમ્પેતં પેતવત્થુ સત્થારા ભાસિતમેવ નામ જાતં. પવત્તિતવરધમ્મચક્કે હિ સત્થરિ તત્થ તત્થ રાજગહાદીસુ વિહરન્તે યેભુય્યેન તાય તાય અટ્ઠુપ્પત્તિયા પુચ્છાવિસ્સજ્જનવસેન સત્તાનં કમ્મફલપચ્ચક્ખકરણાય તં તં પેતવત્થુ દેસનારુળ્હન્તિ અયં તાવેત્થ ‘‘કેન ભાસિત’’ન્તિઆદીનં પદાનં સાધારણતો વિસ્સજ્જના. અસાધારણતો પન તસ્સ તસ્સ વત્થુસ્સ અત્થવણ્ણનાયમેવ આગમિસ્સતિ.

તં પનેતં પેતવત્થુ વિનયપિટકં સુત્તન્તપિટકં અભિધમ્મપિટકન્તિ તીસુ પિટકેસુ સુત્તન્તપિટકપરિયાપન્નં, દીઘનિકાયો મજ્ઝિમનિકાયો સંયુત્તનિકાયો અઙ્ગુત્તરનિકાયો ખુદ્દકનિકાયોતિ પઞ્ચસુ નિકાયેસુ ખુદ્દકનિકાયપરિયાપન્નં, સુત્તં ગેય્યં વેય્યાકરણં ગાથા ઉદાનં ઇતિવુત્તકં જાતકં અબ્ભુતધમ્મં વેદલ્લન્તિ નવસુ સાસનઙ્ગેસુ ગાથાસઙ્ગહં.

‘‘દ્વાસીતિ બુદ્ધતો ગણ્હિં, દ્વે સહસ્સાનિ ભિક્ખુતો;

ચતુરાસીતિ સહસ્સાનિ, યે મે ધમ્મા પવત્તિનો’’તિ. (થેરગા. ૧૦૨૭) –

એવં ધમ્મભણ્ડાગારિકેન પટિઞ્ઞાતેસુ ચતુરાસીતિયા ધમ્મક્ખન્ધસહસ્સેસુ કતિપયધમ્મક્ખન્ધસઙ્ગહં, ભાણવારતો ચતુભાણવારમત્તં, વગ્ગતો – ઉરગવગ્ગો ઉબ્બરિવગ્ગો ચૂળવગ્ગો મહાવગ્ગોતિ ચતુવગ્ગસઙ્ગહં. તેસુ પઠમવગ્ગે દ્વાદસ વત્થૂનિ, દુતિયવગ્ગે તેરસ વત્થૂનિ, તતિયવગ્ગે દસ વત્થૂનિ, ચતુત્થવગ્ગે સોળસ વત્થૂનીતિ વત્થુતો એકપઞ્ઞાસવત્થુપટિમણ્ડિતં. તસ્સ વગ્ગેસુ ઉરગવગ્ગો આદિ, વત્થૂસુ ખેત્તૂપમપેતવત્થુ આદિ, તસ્સાપિ ‘‘ખેત્તૂપમા અરહન્તો’’તિ અયં ગાથા આદિ.

૧. ઉરગવગ્ગો

૧. ખેત્તૂપમપેતવત્થુવણ્ણના

તં પનેતં વત્થું ભગવા રાજગહે વિહરન્તો વેળુવને કલન્દકનિવાપે અઞ્ઞતરં સેટ્ઠિપુત્તપેતં આરબ્ભ કથેસિ. રાજગહે કિર અઞ્ઞતરો અડ્ઢો મહદ્ધનો મહાભોગો પહૂતવિત્તૂપકરણો અનેકકોટિધનસન્નિચયો સેટ્ઠિ અહોસિ. તસ્સ મહાધનસમ્પન્નતાય ‘‘મહાધનસેટ્ઠિ’’ત્વેવ સમઞ્ઞા અહોસિ. એકોવ પુત્તો અહોસિ, પિયો મનાપો. તસ્મિં વિઞ્ઞુતં પત્તે માતાપિતરો એવં ચિન્તેસું – ‘‘અમ્હાકં પુત્તસ્સ દિવસે દિવસે સહસ્સં સહસ્સં પરિબ્બયં કરોન્તસ્સ વસ્સસતેનાપિ અયં ધનસન્નિચયો પરિક્ખયં ન ગમિસ્સતિ, કિં ઇમસ્સ સિપ્પુગ્ગહણપરિસ્સમેન, અકિલન્તકાયચિત્તો યથાસુખં ભોગે પરિભુઞ્જતૂ’’તિ સિપ્પં ન સિક્ખાપેસું. વયપ્પત્તે પન કુલરૂપયોબ્બનવિલાસસમ્પન્નં કામાભિમુખં ધમ્મસઞ્ઞાવિમુખં કઞ્ઞં આનેસું. સો તાય સદ્ધિં અભિરમન્તો ધમ્મે ચિત્તમત્તમ્પિ અનુપ્પાદેત્વા, સમણબ્રાહ્મણગુરુજનેસુ અનાદરો હુત્વા, ધુત્તજનપરિવુતો રજ્જમાનો પઞ્ચકામગુણે રતો ગિદ્ધો મોહેન અન્ધો હુત્વા કાલં વીતિનામેત્વા, માતાપિતૂસુ કાલકતેસુ નટનાટકગાયકાદીનં યથિચ્છિતં દેન્તો ધનં વિનાસેત્વા નચિરસ્સેવ પારિજુઞ્ઞપ્પત્તો હુત્વા, ઇણં ગહેત્વા જીવિકં કપ્પેન્તો પુન ઇણમ્પિ અલભિત્વા ઇણાયિકેહિ ચોદિયમાનો તેસં અત્તનો ખેત્તવત્થુઘરાદીનિ દત્વા, કપાલહત્થો ભિક્ખં ચરિત્વા ભુઞ્જન્તો તસ્મિંયેવ નગરે અનાથસાલાયં વસતિ.

અથ નં એકદિવસં ચોરા સમાગતા એવમાહંસુ – ‘‘અમ્ભો પુરિસ, કિં તુય્હં ઇમિના દુજ્જીવિતેન, તરુણો ત્વમસિ થામજવબલસમ્પન્નો, કસ્મા હત્થપાદવિકલો વિય અચ્છસિ? એહિ અમ્હેહિ સહ ચોરિકાય પરેસં સન્તકં ગહેત્વા સુખેન જીવિકં કપ્પેહી’’તિ. સો ‘‘નાહં ચોરિકં કાતું જાનામી’’તિ આહ. ચોરા ‘‘મયં તં સિક્ખાપેમ, કેવલં ત્વં અમ્હાકં વચનં કરોહી’’તિ આહંસુ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા તેહિ સદ્ધિં અગમાસિ. અથ તે ચોરા તસ્સ હત્થે મહન્તં મુગ્ગરં દત્વા સન્ધિં છિન્દિત્વા ઘરં પવિસન્તો તં સન્ધિમુખે ઠપેત્વા આહંસુ – ‘‘સચે ઇધ અઞ્ઞો કોચિ આગચ્છતિ, તં ઇમિના મુગ્ગરેન પહરિત્વા એકપ્પહારેનેવ મારેહી’’તિ. સો અન્ધબાલો હિતાહિતં અજાનન્તો પરેસં આગમનમેવ ઓલોકેન્તો તત્થ અટ્ઠાસિ. ચોરા પન ઘરં પવિસિત્વા ગય્હૂપગં ભણ્ડં ગહેત્વા ઘરમનુસ્સેહિ ઞાતમત્તાવ ઇતો ચિતો ચ પલાયિંસુ. ઘરમનુસ્સા ઉટ્ઠહિત્વા સીઘં સીઘં ધાવન્તા ઇતો ચિતો ચ ઓલોકેન્તા તં પુરિસં સન્ધિદ્વારે ઠિતં દિસ્વા ‘‘હરે દુટ્ઠચોરા’’તિ ગહેત્વા હત્થપાદે મુગ્ગરાદીહિ પોથેત્વા રઞ્ઞો દસ્સેસું – ‘‘અયં, દેવ, ચોરો સન્ધિસુખે ગહિતો’’તિ. રાજા ‘‘ઇમસ્સ સીસં છિન્દાપેહી’’તિ નગરગુત્તિકં આણાપેસિ. ‘‘સાધુ, દેવા’’તિ નગરગુત્તિકો તં ગાહાપેત્વા પચ્છાબાહં ગાળ્હબન્ધનં બન્ધાપેત્વા રત્તવણ્ણવિરળમાલાબન્ધકણ્ઠં ઇટ્ઠકચુણ્ણમક્ખિતસીસં વજ્ઝપહટભેરિદેસિતમગ્ગં રથિકાય રથિકં સિઙ્ઘાટકેન સિઙ્ઘાટકં વિચરાપેત્વા કસાહિ તાળેન્તો આઘાતનાભિમુખં નેતિ. ‘‘અયં ઇમસ્મિં નગરે વિલુમ્પમાનકચોરો ગહિતો’’તિ કોલાહલં અહોસિ.

તેન ચ સમયેન તસ્મિં નગરે સુલસા નામ નગરસોભિની પાસાદે ઠિતા વાતપાનન્તરેન ઓલોકેન્તી તં તથા નીયમાનં દિસ્વા પુબ્બે તેન કતપરિચયા ‘‘અયં પુરિસો ઇમસ્મિંયેવ નગરે મહતિં સમ્પત્તિં અનુભવિત્વા ઇદાનિ એવરૂપં અનત્થં અનયબ્યસનં પત્તો’’તિ તસ્સ કારુઞ્ઞં ઉપ્પાદેત્વા ચત્તારો મોદકે પાનીયઞ્ચ પેસેસિ. નગરગુત્તિકસ્સ ચ આરોચાપેસિ – ‘‘તાવ અય્યો આગમેતુ, યાવાયં પુરિસો ઇમે મોદકે ખાદિત્વા પાનીયં પિવિસ્સતી’’તિ.

અથેતસ્મિં અન્તરે આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો દિબ્બેન ચક્ખુના ઓલોકેન્તો તસ્સ બ્યસનપ્પત્તિં દિસ્વા કરુણાય સઞ્ચોદિતમાનસો – ‘‘અયં પુરિસો અકતપુઞ્ઞો કતપાપો, તેનાયં નિરયે નિબ્બત્તિસ્સતિ, મયિ પન ગતે મોદકે ચ પાનીયઞ્ચ દત્વા ભુમ્મદેવેસુ ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, યંનૂનાહં ઇમસ્સ અવસ્સયો ભવેય્ય’’ન્તિ ચિન્તેત્વા પાનીયમોદકેસુ ઉપનીયમાનેસુ તસ્સ પુરિસસ્સ પુરતો પાતુરહોસિ. સો થેરં દિસ્વા પસન્નમાનસો ‘‘કિં મે ઇદાનેવ ઇમેહિ મારિયમાનસ્સ મોદકેહિ ખાદિતેહિ, ઇદં પન પરલોકં ગચ્છન્તસ્સ પાથેય્યં ભવિસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા મોદકે ચ પાનીયઞ્ચ થેરસ્સ દાપેસિ. થેરો તસ્સ પસાદસંવડ્ઢનત્થં તસ્સ પસ્સન્તસ્સેવ તથારૂપે ઠાને નિસીદિત્વા મોદકે પરિભુઞ્જિત્વા પાનીયઞ્ચ પિવિત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કામિ. સો પન પુરિસો ચોરઘાતકેહિ આઘાતનં નેત્વા સીસચ્છેદં પાપિતો અનુત્તરે પુઞ્ઞક્ખેત્તે મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરે કતેન પુઞ્ઞેન ઉળારે દેવલોકે નિબ્બત્તનારહોપિ યસ્મા ‘‘સુલસં આગમ્મ મયા અયં દેય્યધમ્મો લદ્ધો’’તિ સુલસાય ગતેન સિનેહેન મરણકાલે ચિત્તં ઉપક્કિલિટ્ઠં અહોસિ. તસ્મા હીનકાયં ઉપપજ્જન્તો પબ્બતગહનસમ્ભૂતે સન્દચ્છાયે મહાનિગ્રોધરુક્ખે રુક્ખદેવતા હુત્વા નિબ્બત્તિ.

સો કિર સચે પઠમવયે કુલવંસટ્ઠપને ઉસ્સુક્કં અકરિસ્સ, તસ્મિંયેવ નગરે સેટ્ઠીનં અગ્ગો અભવિસ્સ, મજ્ઝિમવયે મજ્ઝિમો, પચ્છિમવયે પચ્છિમો. સચે પન પઠમવયે પબ્બજિતો અભવિસ્સ, અરહા અભવિસ્સ, મજ્ઝિમવયે સકદાગામી અનાગામી વા અભવિસ્સ, પચ્છિમવયે સોતાપન્નો અભવિસ્સ. પાપમિત્તસંસગ્ગેન પન ઇત્થિધુત્તો સુરાધુત્તો દુચ્ચરિતનિરતો અનાદરિકો હુત્વા અનુક્કમેન સબ્બસમ્પત્તિતો પરિહાયિત્વા મહાબ્યસનં પત્તોતિ વદન્તિ.

અથ સો અપરેન સમયેન સુલસં ઉય્યાનગતં દિસ્વા સઞ્જાતકામરાગો અન્ધકારં માપેત્વા તં અત્તનો ભવનં નેત્વા સત્તાહં તાય સદ્ધિં સંવાસં કપ્પેસિ, અત્તાનઞ્ચસ્સા આરોચેસિ. તસ્સા માતા તં અપસ્સન્તી રોદમાના ઇતો ચિતો ચ પરિબ્ભમતિ. તં દિસ્વા મહાજનો ‘‘અય્યો મહામોગ્ગલ્લાનો મહિદ્ધિકો મહાનુભાવો તસ્સા ગતિં જાનેય્ય, તં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છેય્યાસી’’તિ આહ. સા ‘‘સાધુ અય્યો’’તિ થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા તમત્થં પુચ્છિ. થેરો ‘‘ઇતો સત્તમે દિવસે વેળુવનમહાવિહારે ભગવતિ ધમ્મં દેસેન્તે પરિસપરિયન્તે પસ્સિસ્સસી’’તિ આહ. અથ સુલસા તં દેવપુત્તં અવોચ – ‘‘અયુત્તં મય્હં તવ ભવને વસન્તિયા, અજ્જ સત્તમો દિવસો, મમ માતા મં અપસ્સન્તી પરિદેવસોકસમાપન્ના ભવિસ્સતિ, સાધુ મં, દેવ, તત્થેવ નેહી’’તિ. સો તં નેત્વા વેળુવને ભગવતિ ધમ્મં દેસેન્તે પરિસપરિયન્તે ઠપેન્ત્વા અદિસ્સમાનરૂપો અટ્ઠાસિ.

તતો મહાજનો સુલસં દિસ્વા એવમાહ – ‘‘અમ્મ સુલસે, ત્વં એત્તકં દિવસં કુહિં ગતા? તવ માતા ત્વં અપસ્સન્તી પરિદેવસોકસમાપન્ના ઉમ્માદપ્પત્તા વિય જાતા’’તિ. સા તં પવત્તિં મહાજનસ્સ આચિક્ખિ. મહાજનેન ચ ‘‘કથં સો પુરિસો તથાપાપપસુતો અકતકુસલો દેવૂપપત્તિં પટિલભતી’’તિ વુત્તે સુલસા ‘‘મયા દાપિતે મોદકે પાનીયઞ્ચ અય્યસ્સ મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરસ્સ દત્વા તેન પુઞ્ઞેન દેવૂપપત્તિં પટિલભતી’’તિ આહ. તં સુત્વા મહાજનો અચ્છરિયબ્ભુતચિત્તજાતો અહોસિ – ‘‘અરહન્તો નામ અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સ, યેસુ અપ્પકોપિ કતો કારો સત્તાનં દેવૂપપત્તિં આવહતી’’તિ ઉળારં પીતિસોમનસ્સં પટિસંવેદેસિ. ભિક્ખૂ તમત્થં ભગવતો આરોચેસું. તતો ભગવા ઇમિસ્સા અટ્ઠુપ્પત્તિયા –

૧. ‘‘ખેત્તૂપમા અરહન્તો, દાયકા કસ્સકૂપમા;

બીજૂપમં દેય્યધમ્મં, એત્તો નિબ્બત્તતે ફલં.

૨. ‘‘એતં બીજં કસી ખેત્તં, પેતાનં દાયકસ્સ ચ;

તં પેતા પરિભુઞ્જન્તિ, દાતા પુઞ્ઞેન વડ્ઢતિ.

૩. ‘‘ઇધેવ કુસલં કત્વા, પેતે ચ પટિપૂજિય;

સગ્ગઞ્ચ કમતિટ્ઠાનં, કમ્મં કત્વાન ભદ્દક’’ન્તિ. – ઇમા ગાથા અભાસિ;

૧. તત્થ ખેત્તૂપમાતિ ખિત્તં વુત્તં બીજં તાયતિ મહપ્ફલભાવકરણેન રક્ખતીતિ ખેત્તં, સાલિબીજાદીનં વિરુહનટ્ઠાનં. તં ઉપમા એતેસન્તિ ખેત્તૂપમા, કેદારસદિસાતિ અત્થો. અરહન્તોતિ ખીણાસવા. તે હિ કિલેસારીનં સંસારચક્કસ્સ અરાનઞ્ચ હતત્તા, તતો એવ આરકત્તા, પચ્ચયાદીનં અરહત્તા, પાપકરણે રહાભાવા ચ ‘‘અરહન્તો’’તિ વુચ્ચન્તિ. તત્થ યથા ખેતઞ્હિ તિણાદિદોસરહિતં સ્વાભિસઙ્ખતબીજમ્હિ વુત્તે ઉતુસલિલાદિપચ્ચયન્તરૂપેતં કસ્સકસ્સ મહપ્ફલં હોતિ, એવં ખીણાસવસન્તાનો લોભાદિદોસરહિતો સ્વાભિસઙ્ખતે દેય્યધમ્મબીજે વુત્તે કાલાદિપચ્ચયન્તરસહિતો દાયકસ્સ મહપ્ફલો હોતિ. તેનાહ ભગવા ‘‘ખેત્તૂપમા અરહન્તો’’તિ. ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસો અયં તસ્સ સેખાદીનમ્પિ ખેત્તભાવાપટિક્ખેપતો.

દાયકાતિ ચીવરાદીનં પચ્ચયાનં દાતારો પરિચ્ચજનકા, તેસં પરિચ્ચાગેન અત્તનો સન્તાને લોભાદીનં પરિચ્ચજનકા છેદનકા, તતો વા અત્તનો સન્તાનસ્સ સોધકા, રક્ખકા ચાતિ અત્થો. કસ્સકૂપમાતિ કસ્સકસદિસા. યથા કસ્સકો સાલિખેત્તાદીનિ કસિત્વા યથાકાલઞ્ચ વુત્તુદકદાનનીહરણનિધાનરક્ખણાદીહિ અપ્પમજ્જન્તો ઉળારં વિપુલઞ્ચ સસ્સફલં પટિલભતિ, એવં દાયકોપિ અરહન્તેસુ દેય્યધમ્મપરિચ્ચાગેન પારિચરિયાય ચ અપ્પમજ્જન્તો ઉળારં વિપુલઞ્ચ દાનફલં પટિલભતિ. તેન વુત્તં ‘‘દાયકા કસ્સકૂપમા’’તિ.

બીજૂપમં દેય્યધમ્મન્તિ લિઙ્ગવિપલ્લાસેન વુત્તં, બીજસદિસો દેય્યધમ્મોતિ અત્થો. અન્નપાનાદિકસ્સ હિ દસવિધસ્સ દાતબ્બવત્થુનો એતં નામં. એત્તો નિબ્બત્તતે ફલન્તિ એતસ્મા દાયકપટિગ્ગાહકદેય્યધમ્મપરિચ્ચાગતો દાનફલં નિબ્બત્તતિ ચેવ ઉપ્પજ્જતિ ચ, ચિરતરપબન્ધવસેન પવત્તતિ ચાતિ અત્થો. એત્થ ચ યસ્મા પરિચ્ચાગચેતનાભિસઙ્ખતસ્સ અન્નપાનાદિવત્થુનો ભાવો, ન ઇતરસ્સ, તસ્મા ‘‘બીજૂપમં દેય્યધમ્મ’’ન્તિ દેય્યધમ્મગ્ગહણં કતં. તેન દેય્યધમ્માપદેસેન દેય્યધમ્મવત્થુવિસયાય પરિચ્ચાગચેતનાયયેવ બીજભાવો દટ્ઠબ્બો. સા હિ પટિસન્ધિઆદિપ્પભેદસ્સ તસ્સ નિસ્સયારમ્મણપ્પભેદસ્સ ચ ફલસ્સ નિપ્ફાદિકા, ન દેય્યધમ્મોતિ.

૨. એતં બીજં કસી ખેત્તન્તિ યથાવુત્તં બીજં, યથાવુત્તઞ્ચ ખેત્તં, તસ્સ બીજસ્સ તસ્મિં ખેત્તે વપનપયોગસઙ્ખાતા કસિ ચાતિ અત્થો. એતં તયં કેસં ઇચ્છિતબ્બન્તિ આહ ‘‘પેતાનં દાયકસ્સ ચા’’તિ. યદિ દાયકો પેતે ઉદ્દિસ્સ દાનં દેતિ, પેતાનઞ્ચ દાયકસ્સ ચ, યદિ ન પેતે ઉદ્દિસ્સ દાનં દેતિ, દાયકસ્સેવ એતં બીજં એસા કસિ એતં ખેત્તં ઉપકારાય હોતીતિ અધિપ્પાયો. ઇદાનિ તં ઉપકારં દસ્સેતું ‘‘તં પેતા પરિભુઞ્જન્તિ, દાતા પુઞ્ઞેન વડ્ઢતી’’તિ વુત્તં. તત્થ તં પેતા પરિભુઞ્જન્તીતિ દાયકેન પેતે ઉદ્દિસ્સ દાને દિન્ને યથાવુત્તખેત્તકસિબીજસમ્પત્તિયા અનુમોદનાય ચ યં પેતાનં ઉપકપ્પતિ, તં દાનફલં પેતા પરિભુઞ્જન્તિ. દાતા પુઞ્ઞેન વડ્ઢતીતિ દાતા પન અત્તનો દાનમયપુઞ્ઞનિમિત્તં દેવમનુસ્સેસુ ભોગસમ્પત્તિઆદિના પુઞ્ઞફલેન અભિવડ્ઢતિ. પુઞ્ઞફલમ્પિ હિ ‘‘કુસલાનં, ભિક્ખવે, ધમ્માનં સમાદાનહેતુ એવમિદં પુઞ્ઞં પવડ્ઢતી’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૩.૮૦) પુઞ્ઞન્તિ વુચ્ચતિ.

૩. ઇધેવ કુસલં કત્વાતિ અનવજ્જસુખવિપાકટ્ઠેન કુસલં પેતાનં ઉદ્દિસનવસેન દાનમયં પુઞ્ઞં ઉપચિનિત્વા ઇધેવ ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે. પેતે ચ પટિપૂજિયાતિ પેતે ઉદ્દિસ્સ દાનેન સમ્માનેત્વા અનુભુય્યમાનદુક્ખતો તે મોચેત્વા. પેતે હિ ઉદ્દિસ્સ દિય્યમાનં દાનં તેસં પૂજા નામ હોતિ. તેનાહ – ‘‘અમ્હાકઞ્ચ કતા પૂજા’’તિ (પે. વ. ૧૮), ‘‘પેતાનં પૂજા ચ કતા ઉળારા’’તિ (પે. વ. ૨૫) ચ. ‘‘પેતે ચા’’તિ ચ-સદ્દેન ‘‘પિયો ચ હોતિ મનાપો, અભિગમનીયો ચ હોતિ વિસ્સાસનીયો, ભાવનીયો ચ હોતિ ગરુકાતબ્બો, પાસંસો ચ હોતિ કિત્તનીયો વિઞ્ઞૂન’’ન્તિ એવમાદિકે દિટ્ઠધમ્મિકે દાનાનિસંસે સઙ્ગણ્હાતિ. સગ્ગઞ્ચ કમતિ ઠાનં, કમ્મં કત્વાન ભદ્દકન્તિ કલ્યાણં કુસલકમ્મં કત્વા દિબ્બેહિ આયુઆદીહિ દસહિ ઠાનેહિ સુટ્ઠુ અગ્ગત્તા ‘‘સગ્ગ’’ન્તિ લદ્ધનામં કતપુઞ્ઞાનં નિબ્બત્તનટ્ઠાનં દેવલોકં કમતિ ઉપપજ્જનવસેન ઉપગચ્છતિ.

એત્થ ચ ‘‘કુસલં કત્વા’’તિ વત્વા પુન ‘‘કમ્મં કત્વાન ભદ્દક’’ન્તિ વચનં ‘‘દેય્યધમ્મપરિચ્ચાગો વિય પત્તિદાનવસેન દાનધમ્મપરિચ્ચાગોપિ દાનમયકુસલકમ્મમેવા’’તિ દસ્સનત્થન્તિ દટ્ઠબ્બં. કેચિ પનેત્થ ‘‘પેતાતિ અરહન્તો અધિપ્પેતા’’તિ વદન્તિ, તં તેસં મતિમત્તં ‘‘પેતા’’તિ ખીણાસવાનં આગતટ્ઠાનસ્સેવ અભાવતો, બીજાદિભાવસ્સ ચ દાયકસ્સ વિય તેસં અયુજ્જમાનત્તા, પેતયોનિકાનં યુજ્જમાનત્તા ચ. દેસનાપરિયોસાને દેવપુત્તં સુલસઞ્ચ આદિં કત્વા ચતુરાસીતિયા પાણસહસ્સાનં ધમ્માભિસમયો અહોસીતિ.

ખેત્તૂપમપેતવત્થુવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. સૂકરમુખપેતવત્થુવણ્ણના

કાયો તે સબ્બસોવણ્ણોતિ ઇદં સત્થરિ રાજગહં ઉપનિસ્સાય વેળુવને કલન્દકનિવાપે વિહરન્તે અઞ્ઞતરં સૂકરમુખપેતં આરબ્ભ વુત્તં. અતીતે કિર કસ્સપસ્સ ભગવતો સાસને એકો ભિક્ખુ કાયેન સઞ્ઞતો અહોસિ, વાચાય અસઞ્ઞતો, ભિક્ખૂ અક્કોસતિ પરિભાસતિ. સો કાલં કત્વા નિરયે નિબ્બત્તો, એકં બુદ્ધન્તરં તત્થ પચ્ચિત્વા તતો ચવિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે રાજગહસમીપે ગિજ્ઝકૂટપબ્બતપાદે તસ્સેવ કમ્મસ્સ વિપાકાવસેસેન ખુપ્પિપાસાભિભૂતો પેતો હુત્વા નિબ્બત્તિ. તસ્સ કાયો સુવણ્ણવણ્ણો અહોસિ, મુખં સૂકરમુખસદિસં. અથાયસ્મા નારદો ગિજ્ઝકૂટે પબ્બતે વસન્તો પાતોવ સરીરપટિજગ્ગનં કત્વા પત્તચીવરમાદાય રાજગહં પિણ્ડાય ગચ્છન્તો અન્તરામગ્ગે તં પેતં દિસ્વા તેન કતકમ્મં પુચ્છન્તો –

૪. ‘‘કાયો તે સબ્બસોવણ્ણો, સબ્બા ઓભાસતે દિસા;

મુખં તે સૂકરસ્સેવ, કિં કમ્મમકરી પુરે’’તિ. –

ગાથમાહ. તત્થ કાયો તે સબ્બસોવણ્ણોતિ તવ કાયો દેહો સબ્બો સુવણ્ણવણ્ણો ઉત્તત્તકનકસન્નિભો. સબ્બા ઓભાસતે દિસાતિ તસ્સ પભાય સબ્બાપિ દિસા સમન્તન્તો ઓભાસતિ વિજ્જોતતિ. ઓભાસતેતિ વા અન્તોગધહોતુઅત્થમિદં પદન્તિ ‘‘તે કાયો સબ્બસોવણ્ણો સબ્બા દિસા ઓભાસેતિ વિજ્જોતેતી’’તિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. મુખં તે સૂકરસ્સેવાતિ મુખં પન તે સૂકરસ્સ વિય, સૂકરમુખસદિસં તવ મુખન્તિ અત્થો. કિં કમ્મમકરી પુરેતિ ‘‘ત્વં પુબ્બે અતીતજાતિયં કીદિસં કમ્મં અકાસી’’તિ પુચ્છતિ.

એવં થેરેન સો પેતો કતકમ્મં પુટ્ઠો ગાથાય વિસ્સજ્જેન્તો –

૫. ‘‘કાયેન સઞ્ઞતો આસિં, વાચાયાસિમસઞ્ઞતો;

તેન મેતાદિસો વણ્ણો, યથા પસ્સસિ નારદા’’તિ. –

આહ. તત્થ કાયેન સઞ્ઞતો આસિન્તિ કાયિકેન સંયમેન સંયતો કાયદ્વારિકેન સંવરેન સંવુતો અહોસિં. વાચાયાસિમસઞ્ઞતોતિ વાચાય અસઞ્ઞતો વાચસિકેન અસંવરેન સમન્નાગતો અહોસિં. તેનાતિ તેન ઉભયેન સંયમેન અસંયમેન ચ. મેતિ મય્હં. એતાદિસો વણ્ણોતિ એદિસો. યથા ત્વં, નારદ, પચ્ચક્ખતો પસ્સસિ, એવરૂપો, કાયેન મનુસ્સસણ્ઠાનો સુવણ્ણવણ્ણો, મુખેન સૂકરસદિસો આસિન્તિ યોજના. વણ્ણસદ્દો હિ ઇધ છવિયં સણ્ઠાને ચ દટ્ઠબ્બો.

એવં પેતો થેરેન પુચ્છિતો તમત્થં વિસ્સજ્જેત્વા તમેવ કારણં કત્વા થેરસ્સ ઓવાદં દેન્તો –

૬. ‘‘તં ત્યાહં નારદ બ્રૂમિ, સામં દિટ્ઠમિદં તયા;

માકાસિ મુખસા પાપં, મા ખો સૂકરમુખો અહૂ’’તિ. –

ગાથમાહ. તત્થ તન્તિ તસ્મા. ત્યાહન્તિ તે અહં. નારદાતિ થેરં આલપતિ. બ્રૂમીતિ કથેમિ. સામન્તિ સયમેવ. ઇદન્તિ અત્તનો સરીરં સન્ધાય વદતિ. અયઞ્હેત્થ અત્થો – યસ્મા, ભન્તે નારદ, ઇદં મમ સરીરં ગલતો પટ્ઠાય હેટ્ઠા મનુસ્સસણ્ઠાનં, ઉપરિ સૂકરસણ્ઠાનં, તયા પચ્ચક્ખતોવ દિટ્ઠં, તસ્મા તે અહં ઓવાદવસેન વદામીતિ. કિન્તિ ચેતિ આહ ‘‘માકાસિ મુખસા પાપં, મા ખો સૂકરમુખો અહૂ’’તિ. તત્થ માતિ પટિસેધે નિપાતો. મુખસાતિ મુખેન. ખોતિ અવધારણે, વાચાય પાપકમ્મં માકાસિ મા કરોહિ. મા ખો સૂકરમુખો અહૂતિ અહં વિય સૂકરમુખો મા અહોસિયેવ. સચે પન ત્વં મુખરો હુત્વા વાચાય પાપં કરેય્યાસિ, એકંસેન સૂકરમુખો ભવેય્યાસિ, તસ્મા માકાસિ મુખસા પાપન્તિ ફલપટિસેધનમુખેનપિ હેતુમેવ પટિસેધેતિ.

અથાયસ્મા નારદો રાજગહે પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો ચતુપરિસમજ્ઝે નિસિન્નસ્સ સત્થુનો તમત્થં આરોચેસિ. સત્થા, ‘‘નારદ, પુબ્બેવ મયા સો સત્થો દિટ્ઠો’’તિ વત્વા અનેકાકારવોકારં વચીદુચ્ચરિતસન્નિસ્સિતં આદીનવં, વચીસુચરિતપટિસંયુત્તઞ્ચ આનિસંસં પકાસેન્તો ધમ્મં દેસેસિ. સા દેસના સમ્પત્તપરિસાય સાત્થિકા અહોસીતિ.

સૂકરમુખપેતવત્થુવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. પૂતિમુખપેતવત્થુવણ્ણના

દિબ્બં સુભં ધારેસિ વણ્ણધાતુન્તિ ઇદં સત્થરિ વેળુવને વિહરન્તે કલન્દકનિવાપે અઞ્ઞતરં પૂતિમુખપેતં આરબ્ભ વુત્તં. અતીતે કિર કસ્સપસ્સ ભગવતો કાલે દ્વે કુલપુત્તા તસ્સ સાસને પબ્બજિત્વા સીલાચારસમ્પન્ના સલ્લેખવુત્તિનો અઞ્ઞતરસ્મિં ગામકાવાસે સમગ્ગવાસં વસિંસુ. અથ અઞ્ઞતરો પાપજ્ઝાસયો પેસુઞ્ઞાભિરતો ભિક્ખુ તેસં વસનટ્ઠાનં ઉપગઞ્છિ. થેરા તેન સદ્ધિં પટિસન્થારં કત્વા વસનટ્ઠાનં દત્વા દુતિયદિવસે તં ગહેત્વા ગામં પિણ્ડાય પવિસિંસુ. મનુસ્સા તે દિસ્વા તેસુ થેરેસુ અતિવિય પરમનિપચ્ચકારં કત્વા યાગુભત્તાદીહિ પટિમાનેસું. સો વિહારં પવિસિત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘સુન્દરો વતાયં ગોચરગામો, મનુસ્સા ચ સદ્ધા પસન્ના, પણીતપણીતં પિણ્ડપાતં દેન્તિ, અયઞ્ચ વિહારો છાયૂદકસમ્પન્નો, સક્કા મે ઇધ સુખેન વસિતું. ઇમેસુ પન ભિક્ખૂસુ ઇધ વસન્તેસુ મય્હં ફાસુવિહારો ન ભવિસ્સતિ, અન્તેવાસિકવાસો વિય ભવિસ્સતિ. હન્દાહં ઇમે અઞ્ઞમઞ્ઞં ભિન્દિત્વા યથા ન પુન ઇધ વસિસ્સન્તિ, તથા કરિસ્સામી’’તિ.

અથેકદિવસં મહાથેરે દ્વિન્નમ્પિ ઓવાદં દત્વા અત્તનો વસનટ્ઠાનં પવિટ્ઠે પેસુણિકો ભિક્ખુ થોકં કાલં વીતિનામેત્વા મહાથેરં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા થેરેન ‘‘કિં, આવુસો, વિકાલે આગતોસી’’તિ ચ વુત્તે, ‘‘આમ, ભન્તે કિઞ્ચિ વત્તબ્બં અત્થી’’તિ વત્વા ‘‘કથેહિ, આવુસો’’તિ થેરેન અનુઞ્ઞાતો આહ – ‘‘એસો, ભન્તે, તુમ્હાકં સહાયકત્થેરો સમ્મુખા મિત્તો વિય અત્તાનં દસ્સેત્વા પરમ્મુખા સપત્તો વિય ઉપવદતી’’તિ. ‘‘કિં કથેતી’’તિ પુચ્છિતો ‘‘સુણાથ, ભન્તે, ‘એસો મહાથેરો સઠો માયાવી કુહકો મિચ્છાજીવેન જીવિકં કપ્પેતી’તિ તુમ્હાકં અગુણં કથેતી’’તિ આહ. ‘‘મા, આવુસો, એવં ભણિ, ન સો ભિક્ખુ એવં મં ઉપવદિસ્સતિ, ગિહિકાલતો પટ્ઠાય મમ સભાવં જાનાતિ ‘પેસલો કલ્યાણસીલો’’’તિ. ‘‘સચે, ભન્તે, તુમ્હે અત્તનો વિસુદ્ધચિત્તતાય એવં ચિન્તેથ, તં તુમ્હાકંયેવ અનુચ્છવિકં, મય્હં પન તેન સદ્ધિં વેરં નત્થિ, કસ્મા અહં તેન અવુત્તં ‘વુત્ત’ન્તિ વદામિ. હોતુ, કાલન્તરેન સયમેવ જાનિસ્સથા’’તિ આહ. થેરોપિ પુથુજ્જનભાવદોસેન દ્વેળ્હકચિત્તો ‘‘એવમ્પિ સિયા’’તિ સાસઙ્કહદયો હુત્વા થોકં સિથિલવિસ્સાસો અહોસિ. સો બાલો પઠમં મહાથેરં પરિભિન્દિત્વા ઇતરમ્પિ થેનં વુત્તનયેનેવ પરિભિન્દિ. અથ તે ઉભોપિ થેરા દુતિયદિવસે અઞ્ઞમઞ્ઞં અનાલપિત્વા પત્તચીવરમાદાય ગામે પિણ્ડાય ચરિત્વા પિણ્ડપાતમાદાય અત્તનો વસનટ્ઠાનેયેવ પરિભુઞ્જિત્વા સામીચિમત્તમ્પિ અકત્વા તં દિવસં તત્થેવ વસિત્વા વિભાતાય ચ રત્તિયા અઞ્ઞમઞ્ઞં અનારોચેત્વાવ યથાફાસુકટ્ઠાનં અગમંસુ.

પેસુણિકં પન ભિક્ખું પરિપુણ્ણમનોરથં ગામં પિણ્ડાય પવિટ્ઠં મનુસ્સા દિસ્વા આહંસુ – ‘‘ભન્તે, થેરા કુહિં ગતા’’તિ? સો આહ – ‘‘સબ્બરત્તિં અઞ્ઞમઞ્ઞં કલહં કત્વા મયા ‘મા કલહં કરોથ, સમગ્ગા હોથ, કલહો નામ અનત્થાવહો આયતિદુક્ખુપ્પાદકો અકુસલસંવત્તનિકો, પુરિમકાપિ કલહેન મહતા હિતા પરિભટ્ઠા’તિઆદીનિ વુચ્ચમાનાપિ મમ વચનં અનાદિયિત્વા પક્કન્તા’’તિ. તતો મનુસ્સા ‘‘થેરા તાવ ગચ્છન્તુ, તુમ્હે પન અમ્હાકં અનુકમ્પાય ઇધેવ અનુક્કણ્ઠિત્વા વસથા’’તિ યાચિંસુ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ પટિસ્સુણિત્વા તત્થેવ વસન્તો કતિપાહેન ચિન્તેસિ – ‘‘મયા સીલવન્તો કલ્યાણધમ્મા ભિક્ખૂ આવાસલોભેન પરિભિન્ના, બહું વત મયા પાપકમ્મં પસુત’’ન્તિ બલવવિપ્પટિસારાભિભૂતો સોકવેગેન ગિલાનો હુત્વા નચિરેનેવ કાલં કત્વા અવીચિમ્હિ નિબ્બત્તિ.

ઇતરે દ્વે સહાયકત્થેરા જનપદચારિકં ચરન્તા અઞ્ઞતરસ્મિં આવાસે સમાગન્ત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞં સમ્મોદિત્વા તેન ભિક્ખુના વુત્તં ભેદવચનં અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ આરોચેત્વા તસ્સ અભૂતભાવં ઞત્વા સમગ્ગા હુત્વા અનુક્કમેન તમેવ આવાસં પચ્ચાગમિંસુ. મનુસ્સા દ્વે થેરે દિસ્વા હટ્ઠતુટ્ઠા સઞ્જાતસોમનસ્સા હુત્વા ચતૂહિ પચ્ચયેહિ ઉપટ્ઠહિંસુ. થેરા ચ તત્થેવ વસન્તા સપ્પાયઆહારલાભેન સમાહિતચિત્તા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા નચિરેનેવ અરહત્તં પાપુણિંસુ.

પેસુણિકો ભિક્ખુ એકં બુદ્ધન્તરં નિરયે પચ્ચિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે રાજગહસ્સ અવિદૂરે પૂતિમુખપેતો હુત્વા નિબ્બત્તિ. તસ્સ કાયો સુવણ્ણવણ્ણો અહોસિ, મુખતો પન પુળવકા નિક્ખમિત્વા ઇતો ચિતો ચ મુખં ખાદન્તિ, તસ્સ દૂરમ્પિ ઓકાસં ફરિત્વા દુગ્ગન્ધં વાયતિ. અથાયસ્મા નારદો ગિજ્ઝકૂટપબ્બતા ઓરોહન્તો તં દિસ્વા –

૭. ‘‘દિબ્બં સુભં ધારેસિ વણ્ણધાતું, વેહાયસં તિટ્ઠસિ અન્તલિક્ખે;

મુખઞ્ચ તે કિમયો પૂતિગન્ધં, ખાદન્તિ કિં કમ્મમકાસિ પુબ્બે’’તિ. –

ઇમાય ગાથાય કતકમ્મં પુચ્છિ. તત્થ દિબ્બન્તિ દિવિ ભવં દેવત્તભાવપરિયાપન્નં. ઇધ પન દિબ્બં વિયાતિ દિબ્બં. સુભન્તિ સોભનં, સુન્દરભાવં વા. વણ્ણધાતુન્તિ છવિવણ્ણં. ધારેસીતિ વહસિ. વેહાયસં તિટ્ઠસિ અન્તલિક્ખેતિ વેહાયસસઞ્ઞિતે અન્તલિક્ખે તિટ્ઠસિ. કેચિ પન ‘‘વિહાયસં તિટ્ઠસિ અન્તલિક્ખે’’તિ પાઠં વત્વા વિહાયસં ઓભાસેન્તો અન્તલિક્ખે તિટ્ઠસીતિ વચનસેસેન અત્થં વદન્તિ. પૂતિગન્ધન્તિ કુણપગન્ધં, દુગ્ગન્ધન્તિ અત્થો. કિં કમ્મમકાસિ પુબ્બેતિ પરમદુગ્ગન્ધં તે મુખં કિમયો ખાદન્તિ, કાયો ચ સુવણ્ણવણ્ણો, કીદિસં નામ કમ્મં એવરૂપસ્સ અત્તભાવસ્સ કારણભૂતં પુબ્બે ત્વં અકાસીતિ પુચ્છિ.

એવં થેરેન સો પેતો અત્તના કતકમ્મં પુટ્ઠો તમત્થં વિસ્સજ્જેન્તો –

૮. ‘‘સમણો અહં પાપોતિદુટ્ઠવાચો, તપસ્સિરૂપો મુખસા અસઞ્ઞતો;

લદ્ધા ચ મે તમસા વણ્ણધાતુ, મુખઞ્ચ મે પેસુણિયેન પૂતી’’તિ. –

ગાથમાહ. તત્થ સમણો અહં પાપોતિ અહં લામકો સમણો પાપભિક્ખુ અહોસિં. અતિદુટ્ઠવાચોતિ અતિદુટ્ઠવચનો, પરે અતિક્કમિત્વા લઙ્ઘિત્વા વત્તા, પરેસં ગુણપરિધંસકવચનોતિ અત્થો. ‘‘અતિદુક્ખવાચો’’તિ વા પાઠો, અતિવિય ફરુસવચનો મુસાવાદપેસુઞ્ઞાદિવચીદુચ્ચરિતનિરતો. તપસ્સિરૂપોતિ સમણપતિરૂપકો. મુખસાતિ મુખેન. લદ્ધાતિ પટિલદ્ધા. ચ-કારો સમ્પિણ્ડનત્થો. મેતિ મયા. તપસાતિ બ્રહ્મચરિયેન. પેસુણિયેનાતિ પિસુણવાચાય. પુતીતિ પૂતિગન્ધં.

એવં સો પેતો અત્તના કતકમ્મં આચિક્ખિત્વા ઇદાનિ થેરસ્સ ઓવાદં દેન્તો –

૯. ‘‘તયિદં તયા નારદ સામં દિટ્ઠં,

અનુકમ્પકા યે કુસલા વદેય્યું;

મા પેસુણં મા ચ મુસા અભાણિ,

યક્ખો તુવં હોહિસિ કામકામી’’તિ. –

ઓસાનગાથમાહ. તત્થ તયિદન્તિ તં ઇદં મમ રૂપં. અનુકમ્પકા યે કુસલા વદેય્યુન્તિ યે અનુકમ્પનસીલા કારુણિકા પરહિતપટિપત્તિયં કુસલા નિપુણા બુદ્ધાદયો યં વદેય્યું, તદેવ વદામીતિ અધિપ્પાયો. ઇદાનિ તં ઓવાદં દસ્સેન્તો ‘‘મા પેસુણં મા ચ મુસા અભાણિ, યક્ખો તુવં હોહિસિ કામકામી’’તિ આહ. તસ્સત્થો – પેસુણં પિસુણવચનં મુસા ચ મા અભાણિ મા કથેહિ. યદિ હિ ત્વં મુસાવાદં પિસુણવાચઞ્ચ પહાય વાચાય સઞ્ઞતો ભવેય્યાસિ, યક્ખો વા દેવો વા દેવઞ્ઞતરો વા ત્વં ભવિસ્સસિ, કામં કામિતબ્બં ઉળારં દિબ્બસમ્પત્તિં પટિલભિત્વા તત્થ કામનસીલો યથાસુખં ઇન્દ્રિયાનં પરિચરણેન અભિરમણસીલોતિ.

તં સુત્વા થેરો તતો રાજગહં ગન્ત્વા પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો સત્થુ તમત્થં આરોચેસિ. સત્થા તં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા ધમ્મં દેસેસિ. સા દેસના સમ્પત્તપરિસાય સાત્થિકા અહોસીતિ.

પૂતિમુખપેતવત્થુવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. પિટ્ઠધીતલિકપેતવત્થુવણ્ણના

યં કિઞ્ચારમ્મણં કત્વાતિ ઇદં સત્થા સાવત્થિયં જેતવને વિહરન્તો અનાથપિણ્ડિકસ્સ ગહપતિનો દાનં આરબ્ભ કથેસિ. અનાથપિણ્ડિકસ્સ કિર ગહપતિનો ધીતુ ધીતાય દારિકાય ધાતિ પિટ્ઠધીતલિકં અદાસિ ‘‘અયં તે ધીતા, ઇમં ગહેત્વા કીળસ્સૂ’’તિ. સા તત્થ ધીતુસઞ્ઞં ઉપ્પાદેસિ. અથસ્સા એકદિવસં તં ગહેત્વા કીળન્તિયા પમાદેન પતિત્વા ભિજ્જિ. તતો દારિકા ‘‘મમ ધીતા મતા’’તિ પરોદિ. તં રોદન્તિં કોચિપિ ગેહજનો સઞ્ઞાપેતું નાસક્ખિ. તસ્મિઞ્ચ સમયે સત્થા અનાથપિણ્ડિકસ્સ ગહપતિનો ગેહે પઞ્ઞત્તે આસને નિસિન્નો હોતિ, મહાસેટ્ઠિ ચ ભગવતો સમીપે નિસિન્નો અહોસિ. ધાતિ તં દારિકં ગહેત્વા સેટ્ઠિસ્સ સન્તિકં અગમાસિ. સેટ્ઠિ તં દિસ્વા ‘‘કિસ્સાયં દારિકા રોદતી’’તિ આહ. ધાતિ તં પવત્તિં સેટ્ઠિસ્સ આરોચેસિ. સેટ્ઠિ તં દારિકં અઙ્કે નિસીદાપેત્વા ‘‘તવ ધીતુદાનં દસ્સામી’’તિ સઞ્ઞાપેત્વા સત્થુ આરોચેસિ – ‘‘ભન્તે, મમ નત્તુધીતરં પિટ્ઠધીતલિકં ઉદ્દિસ્સ દાનં દાતુકામો, તં મે પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં સ્વાતનાય અધિવાસેથા’’તિ. અધિવાસેસિ ભગવા તુણ્હીભાવેન.

અથ ભગવા દુતિયદિવસે પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં સેટ્ઠિસ્સ ઘરં ગન્ત્વા ભત્તકિચ્ચં કત્વા અનુમોદનં કરોન્તો –

૧૦. ‘‘યં કિઞ્ચારમ્મણં કત્વા, દજ્જા દાનં અમચ્છરી;

પુબ્બપેતે ચ આરબ્ભ, અથ વા વત્થુદેવતા.

૧૧. ‘‘ચત્તારો ચ મહારાજે, લોકપાલે યસસ્સિને;

કુવેરં ધતરટ્ઠઞ્ચ, વિરૂપક્ખં વિરૂળ્હકં;

તે ચેવ પૂજિતા હોન્તિ, દાયકા ચ અનિપ્ફલા.

૧૨. ‘‘ન હિ રુણ્ણં વા સોકો વા, યા ચઞ્ઞા પરિદેવના;

ન તં પેતસ્સ અત્થાય, એવં તિટ્ઠન્તિ ઞાતયો.

૧૩. ‘‘અયઞ્ચ ખો દક્ખિણા દિન્ના, સઙ્ઘમ્હિ સુપ્પતિટ્ઠિતા;

દીઘરત્તં હિતાયસ્સ, ઠાનસો ઉપકપ્પતી’’તિ. – ઇમા ગાથા અભાસિ;

૧૦. તત્થ યં કિઞ્ચારમ્મણં કત્વાતિ મઙ્ગલાદીસુ અઞ્ઞતરં યં કિઞ્ચિ આરબ્ભ ઉદ્દિસ્સ. દજ્જાતિ દદેય્ય. અમચ્છરીતિ અત્તનો સમ્પત્તિયા પરેહિ સાધારણભાવાસહનલક્ખણસ્સ મચ્છેરસ્સ અભાવતો અમચ્છરી, પરિચ્ચાગસીલો મચ્છરિયલોભાદિચિત્તમલં દૂરતો કત્વા દાનં દદેય્યાતિ અધિપ્પાયો. પુબ્બપેતે ચ આરબ્ભાતિ પુબ્બકેપિ પેતે ઉદ્દિસ્સ. વત્થુદેવતાતિ ઘરવત્થુઆદીસુ અધિવત્થા દેવતા આરબ્ભાતિ યોજના. અથ વાતિ ઇમિના અઞ્ઞેપિ દેવમનુસ્સાદિકે યે કેચિ આરબ્ભ દાનં દદેય્યાતિ દસ્સેતિ.

૧૧. તત્થ દેવેસુ તાવ એકચ્ચે પાકટે દેવે દસ્સેન્તો ‘‘ચત્તારો ચ મહારાજે’’તિ વત્વા પુન તે નામતો ગણ્હન્તો ‘‘કુવેર’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ કુવેરન્તિ વેસ્સવણં. ધતરટ્ઠન્તિઆદીનિ સેસાનં તિણ્ણં લોકપાલાનં નામાનિ. તે ચેવ પૂજિતા હોન્તીતિ તે ચ મહારાજાનો પુબ્બપેતવત્થુદેવતાયો ચ ઉદ્દિસનકિરિયાય પટિમાનિકા હોન્તિ. દાયકા ચ અનિપ્ફલાતિ યે દાનં દેન્તિ, તે દાયકા ચ પરેસં ઉદ્દિસનમત્તેન ન નિપ્ફલા, અત્તનો દાનફલસ્સ ભાગિનો એવ હોન્તિ.

૧૨. ઇદાનિ ‘‘યે અત્તનો ઞાતીનં મરણેન રોદન્તિ પરિદેવન્તિ સોચન્તિ, તેસં તં નિરત્થકં, અત્તપરિતાપનમત્તમેવા’’તિ દસ્સેતું ‘‘ન હિ રુણ્ણં વા’’તિ ગાથમાહ. તત્થ રુણ્ણન્તિ રુદિતં અસ્સુમોચનં ન હિ કાતબ્બન્તિ વચનસેસો. સોકોતિ સોચનં ચિત્તસન્તાપો, અન્તોનિજ્ઝાનન્તિ અત્થો. યા ચઞ્ઞા પરિદેવનાતિ યા ચ રુણ્ણસોકતો અઞ્ઞા પરિદેવના, ‘‘કહં એકપુત્તકા’’તિઆદિવાચાવિપ્પલાપો, સોપિ ન કાતબ્બોતિ અત્થો. સબ્બત્થ વા-સદ્દો વિકપ્પનત્થો. ન તં પેતસ્સ અત્થાયાતિ યસ્મા રુણ્ણં વા સોકો વા પરિદેવના વાતિ સબ્બમ્પિ તં પેતસ્સ કાલકતસ્સ અત્થાય ઉપકારાય ન હોતિ, તસ્મા ન હિ તં કાતબ્બં, તથાપિ એવં તિટ્ઠન્તિ ઞાતયો અવિદ્દસુનોતિ અધિપ્પાયો.

૧૩. એવં રુણ્ણાદીનં નિરત્થકભાવં દસ્સેત્વા ઇદાનિ યા પુબ્બપેતાદિકે આરબ્ભ દાયકેન સઙ્ઘસ્સ દક્ખિણા દિન્ના, તસ્સા સાત્થકભાવં દસ્સેન્તો ‘‘અયઞ્ચ ખો દક્ખિણા’’તિ ગાથમાહ. તત્થ અયન્તિ દાયકેન તં દિન્નં દાનં પચ્ચક્ખતો દસ્સેન્તો વદતિ. ચ-સદ્દો બ્યતિરેકત્થો, તેન યથા રુણ્ણાદિ પેતસ્સ ન કસ્સચિ અત્થાય હોતિ, ન એવમયં, અયં પન દક્ખિણા દીઘરત્તં હિતાયસ્સ હોતીતિ વક્ખમાનમેવ વિસેસં જોતેતિ. ખોતિ અવધારણે. દક્ખિણાતિ દાનં. સઙ્ઘમ્હિ સુપ્પતિટ્ઠિતાતિ અનુત્તરે પુઞ્ઞક્ખેત્તે સઙ્ઘે સુટ્ઠુ પતિટ્ઠિતા. દીઘરત્તં હિતાયસ્સાતિ અસ્સ પેતસ્સ ચિરકાલં હિતાય અત્થાય. ઠાનસો ઉપકપ્પતીતિ તઙ્ખણઞ્ઞેવ નિપ્ફજ્જતિ, ન કાલન્તરેતિ અત્થો. અયઞ્હિ તત્થ ધમ્મતા – યં પેતે ઉદ્દિસ્સ દાને દિન્ને પેતા ચે અનુમોદન્તિ, તાવદેવ તસ્સ ફલેન પેતા પરિમુચ્ચન્તીતિ.

એવં ભગવા ધમ્મં દેસેત્વા મહાજનં પેતે ઉદ્દિસ્સ દાનાભિરતમાનસં કત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કામિ. પુનદિવસે સેટ્ઠિભરિયા અવસેસા ચ ઞાતકા સેટ્ઠિં અનુવત્તન્તા એવં તેમાસમત્તં મહાદાનં પવત્તેસું. અથ રાજા પસેનદિ કોસલો ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘કસ્મા, ભન્તે, ભિક્ખૂ માસમત્તં મમ ઘરં નાગમિંસૂ’’તિ પુચ્છિ. સત્થારા તસ્મિં કારણે કથિતે રાજાપિ સેટ્ઠિં અનુવત્તન્તો બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ મહાદાનં પવત્તેસિ, તં દિસ્વા નાગરા રાજાનં અનુવત્તન્તા માસમત્તં મહાદાનં પવત્તેસું. એવં માસદ્વયં પિટ્ઠધીતલિકમૂલકં મહાદાનં પવત્તેસુન્તિ.

પિટ્ઠધીતલિકપેતવત્થુવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. તિરોકુટ્ટપેતવત્થુવણ્ણના

તિરોકુટ્ટેસુ તિટ્ઠન્તીતિ ઇદં સત્થા રાજગહે વિહરન્તો સમ્બહુલે પેતે આરબ્ભ કથેસિ.

તત્રાયં વિત્થારકથા – ઇતો દ્વાનવુતિકપ્પે કાસિ નામ નગરં અહોસિ. તત્થ જયસેનો નામ રાજા રજ્જં કારેસિ. તસ્સ સિરિમા નામ દેવી. તસ્સા કુચ્છિયં ફુસ્સો નામ બોધિસત્તો નિબ્બત્તિત્વા અનુપુબ્બેન સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુજ્ઝિ. જયસેનો રાજા ‘‘મમ પુત્તો મહાભિનિક્ખમનં નિક્ખમિત્વા બુદ્ધો જાતો, મય્હમેવ બુદ્ધો, મય્હં ધમ્મો, મય્હં સઙ્ઘો’’તિ મમત્તં ઉપ્પાદેત્વા સબ્બકાલં સયમેવ ઉપટ્ઠહતિ, ન અઞ્ઞેસં ઓકાસં દેતિ.

ભગવતો કનિટ્ઠભાતરો વેમાતિકા તયો ભાતરો ચિન્તેસું – ‘‘બુદ્ધા નામ સબ્બલોક હિતત્થાય ઉપ્પજ્જન્તિ, ન એકસ્સેવ અત્થાય. અમ્હાકઞ્ચ પિતા અઞ્ઞેસં ઓકાસં ન દેતિ. કથં નુ ખો મયં લભેય્યામ ભગવન્તં ઉપટ્ઠાતું ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચા’’તિ? તેસં એતદહોસિ – ‘‘હન્દ મયં કિઞ્ચિ ઉપાયં કરોમા’’તિ. તે પચ્ચન્તં કુપિતં વિય કારાપેસું. તતો રાજા ‘‘પચ્ચન્તો કુપિતો’’તિ સુત્વા તયોપિ પુત્તે પચ્ચન્તં વૂપસમેતું પેસેસિ. તે ગન્ત્વા વૂપસમેત્વા આગતા. રાજા તુટ્ઠો વરં અદાસિ ‘‘યં ઇચ્છથ, તં ગણ્હથા’’તિ. તે ‘‘મયં ભગવન્તં ઉપટ્ઠાતું ઇચ્છામા’’તિ આહંસુ. રાજા ‘‘એતં ઠપેત્વા અઞ્ઞં ગણ્હથા’’તિ આહ. તે ‘‘મયં અઞ્ઞેન અનત્થિકા’’તિ આહંસુ. તેન હિ પરિચ્છેદં કત્વા ગણ્હથાતિ. તે સત્ત વસ્સાનિ યાચિંસુ. રાજા ન અદાસિ. એવં ‘‘છ, પઞ્ચ, ચત્તારિ, તીણિ, દ્વે, એકં, સત્ત માસે, છ, પઞ્ચ, ચત્તારો’’તિ વત્વા યાવ તેમાસં યાચિંસુ. તદા રાજા ‘‘ગણ્હથા’’તિ અદાસિ.

તે ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા આહંસુ – ‘‘ઇચ્છામ મયં, ભન્તે, ભગવન્તં તેમાસં ઉપટ્ઠાતું, અધિવાસેતુ નો, ભન્તે, ભગવા ઇમં તેમાસં વસ્સાવાસ’’ન્તિ. અધિવાસેસિ ભગવા તુણ્હીભાવેન. તે તયો અત્તનો જનપદે નિયુત્તકપુરિસસ્સ લેખં પેસેસું ‘‘ઇમં તેમાસં અમ્હેહિ ભગવા ઉપટ્ઠાતબ્બો, વિહારં આદિં કત્વા સબ્બં ભગવતો ઉપટ્ઠાનસમ્ભારં સમ્પાદેહી’’તિ. સો સબ્બં સમ્પાદેત્વા પટિપેસેસિ. તે કાસાયવત્થનિવત્થા હુત્વા પુરિસસહસ્સેહિ વેય્યાવચ્ચકરેહિ ભગવન્તં ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ સક્કચ્ચં ઉપટ્ઠહમાના જનપદં નેત્વા વિહારં નિય્યાતેત્વા વસ્સં વસાપેસું.

તેસં ભણ્ડાગારિકો એકો ગહપતિપુત્તો સપજાપતિકો સદ્ધો અહોસિ પસન્નો. સો બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ દાનવત્તં સક્કચ્ચં અદાસિ. જનપદે નિયુત્તકપુરિસો તં ગહેત્વા જાનપદેહિ એકાદસમત્તેહિ પુરિસસહસ્સેહિ સદ્ધિં સક્કચ્ચમેવ દાનં પવત્તાપેસિ. તત્થ કેચિ જાનપદા પટિહતચિત્તા અહેસું. તે દાનસ્સ અન્તરાયં કત્વા દેય્યધમ્મં અત્તના ખાદિંસુ, ભત્તસાલઞ્ચ અગ્ગિના દહિંસુ. પવારિતા રાજપુત્તા ભગવતો સક્કારં કત્વા ભગવન્તં પુરક્ખત્વા પિતુ સન્તિકમેવ પચ્ચાગમિંસુ. તત્થ ગન્ત્વા ભગવા પરિનિબ્બાયિ. રાજપુત્તા ચ જનપદે નિયુત્તકપુરિસો ચ ભણ્ડાગારિકો ચ અનુપુબ્બેન કાલં કત્વા સદ્ધિં પરિસાય સગ્ગે ઉપ્પજ્જિંસુ, પટિહતચિત્તા જના નિરયે ઉપ્પજ્જિંસુ. એવં તેસં ઉભયેસં જનાનં સગ્ગતો સગ્ગં નિરયતો નિરયં ઉપપજ્જન્તાનં દ્વાનવુતિકપ્પા વીતિવત્તા.

અથ ઇમસ્મિં ભદ્દકપ્પે કસ્સપસ્સ ભગવતો કાલે તે પટિહતચિત્તા જના પેતેસુ ઉપ્પન્ના. તદા મનુસ્સા અત્તનો અત્તનો ઞાતકાનં પેતાનં અત્થાય દાનં દત્વા ઉદ્દિસન્તિ ‘‘ઇદં નો ઞાતીનં હોતૂ’’તિ, તે સમ્પત્તિં લભન્તિ. અથ ઇમેપિ પેતા તં દિસ્વા કસ્સપં સમ્માસમ્બુદ્ધં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છિંસુ – ‘‘કિં નુ ખો, ભન્તે, મયમ્પિ એવરૂપં સમ્પત્તિં લભેય્યામા’’તિ? ભગવા આહ – ‘‘ઇદાનિ ન લભથ, અનાગતે પન ગોતમો નામ સમ્માસમ્બુદ્ધો ભવિસ્સતિ, તસ્સ ભગવતો કાલે બિમ્બિસારો નામ રાજા ભવિસ્સતિ, સો તુમ્હાકં ઇતો દ્વાનવુતિકપ્પે ઞાતિ અહોસિ, સો બુદ્ધસ્સ દાનં દત્વા તુમ્હાકં ઉદ્દિસિસ્સતિ, તદા લભિસ્સથા’’તિ. એવં વુત્તે કિર તેસં પેતાનં તં વચનં ‘‘સ્વે લભિસ્સથા’’તિ વુત્તં વિય અહોસિ.

તતો એકસ્મિં બુદ્ધન્તરે વીતિવત્તે અમ્હાકં ભગવા ઉપ્પજ્જિ. તેપિ તયો રાજપુત્તા પુરિસસહસ્સેન સદ્ધિં દેવલોકતો ચવિત્વા મગધરટ્ઠે બ્રાહ્મણકુલે ઉપ્પજ્જિત્વા અનુપુબ્બેન તાપસપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા ગયાસીસે તયો જટિલા અહેસું, જનપદે નિયુત્તકપુરિસો રાજા બિમ્બિસારો અહોસિ, ભણ્ડાગારિકો ગહપતિપુત્તો વિસાખો નામ સેટ્ઠિ અહોસિ, તસ્સ પજાપતિ ધમ્મદિન્ના નામ સેટ્ઠિધીતા અહોસિ, અવસેસા પન પરિસા રઞ્ઞો એવ પરિવારા હુત્વા નિબ્બત્તિંસુ.

અમ્હાકમ્પિ ભગવા લોકે ઉપ્પજ્જિત્વા સત્તસત્તાહં અતિક્કમિત્વા અનુપુબ્બેન બારાણસિં આગમ્મ ધમ્મચક્કં પવત્તેત્વા પઞ્ચવગ્ગિયે આદિં કત્વા યાવ સહસ્સપરિવારે તયો જટિલે વિનેત્વા રાજગહં અગમાસિ. તત્થ ચ તદહુપસઙ્કમન્તંયેવ રાજાનં બિમ્બિસારં સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાપેસિ સદ્ધિં એકાદસનહુતેહિ અઙ્ગમગધવાસીહિ બ્રાહ્મણગહપતિકેહિ. અથ રઞ્ઞા સ્વાતનાય ભત્તેન નિમન્તિતો અધિવાસેત્વા દુતિયદિવસે માણવકવણ્ણેન સક્કેન દેવાનમિન્દેન પુરતો ગચ્છન્તેન –

‘‘દન્તો દન્તેહિ સહ પુરાણજટિલેહિ, વિપ્પમુત્તો વિપ્પમુત્તેહિ;

સિઙ્ગીનિક્ખસવણ્ણો, રાજગહં પાવિસિ ભગવા’’તિ. (મહાવ. ૫૮) –

એવમાદીહિ ગાથાહિ અભિત્થવિયમાનો રાજગહં પવિસિત્વા રઞ્ઞો નિવેસને મહાદાનં સમ્પટિચ્છિ. તે પન પેતા ‘‘ઇદાનિ રાજા દાનં અમ્હાકં ઉદ્દિસિસ્સતિ, ઇદાનિ ઉદ્દિસિસ્સતી’’તિ આસાય સમ્પરિવારેત્વા અટ્ઠંસુ.

રાજા દાનં દત્વા ‘‘કત્થ નુ ખો ભગવા વિહરેય્યા’’તિ ભગવતો વિહારટ્ઠાનમેવ ચિન્તેસિ, ન તં દાનં કસ્સચિ ઉદ્દિસિ. તથા તં દાનં અલભન્તા પેતા છિન્નાસા હુત્વા રત્તિયં રઞ્ઞો નિવેસને અતિવિય ભિંસનકં વિસ્સરમકંસુ. રાજા ભયસન્તાસસંવેગં આપજ્જિત્વા વિભાતાય રત્તિયા ભગવતો આરોચેહિ – ‘‘એવરૂપં સદ્દં અસ્સોસિં, કિં નુ ખો મે, ભન્તે, ભવિસ્સતી’’તિ? ભગવા ‘‘મા ભાયિ, મહારાજ, ન તે કિઞ્ચિ પાપકં ભવિસ્સતિ, અપિચ ખો સન્તિ તે પુરાણઞાતકા પેતેસુ ઉપ્પન્ના. તે એકં બુદ્ધન્તરં તમેવ પચ્ચાસીસન્તા ‘બુદ્ધસ્સ દાનં દત્વા અમ્હાકં ઉદ્દિસિસ્સતી’તિ વિચરન્તા તયા હિય્યો દાનં દત્વા ન ઉદ્દિસિતત્તા છિન્નાસા હુત્વા તથારૂપં વિસ્સરમકંસૂ’’તિ આહ. ‘‘કિં ઇદાનિપિ, ભન્તે, દિન્ને તે લભેય્યુ’’ન્તિ? ‘‘આમ, મહારાજા’’તિ. ‘‘તેન હિ, ભન્તે, અધિવાસેતુ મે ભગવા અજ્જતનાય દાનં, તેસં ઉદ્દિસિસ્સામી’’તિ. અધિવાસેસિ ભગવા તુણ્હીભાવેન.

રાજા નિવેસનં ગન્ત્વા મહાદાનં પટિયાદાપેત્વા ભગવતો કાલં આરોચાપેસિ. ભગવા રાજન્તેપુરં ગન્ત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેન. તે પેતા ‘‘અપિ નામ અજ્જ લભેય્યામા’’તિ ગન્ત્વા તિરોકુટ્ટાદીસુ અટ્ઠંસુ. ભગવા તથા અકાસિ, યથા તે સબ્બેવ રઞ્ઞો આપાથં ગતા અહેસું. રાજા દક્ખિણોદકં દેન્તો ‘‘ઇદં મે ઞાતીનં હોતૂ’’તિ ઉદ્દિસિ. તાવદેવ પેતાનં કમલકુવલયસઞ્છન્ના પોક્ખરણિયો નિબ્બત્તિંસુ. તે તત્થ ન્હત્વા ચ પિવિત્વા ચ પટિપ્પસ્સદ્ધદરથકિલમથપિપાસા સુવણ્ણવણ્ણા અહેસું. રાજા યાગુખજ્જભોજ્જાનિ દત્વા ઉદ્દિસિ. તેસં તઙ્ખણઞ્ઞેવ દિબ્બયાગુખજ્જભોજ્જાનિ નિબ્બત્તિંસુ. તે તાનિ પરિભુઞ્જિત્વા પીણિન્દ્રિયા અહેસું. અથ વત્થસેનાસનાનિ દત્વા ઉદ્દિસિ. તેસં દિબ્બવત્થપાસાદપચ્ચત્થરણસેય્યાદિઅલઙ્કારવિધયો નિબ્બત્તિંસુ. સા ચ તેસં સમ્પત્તિ સબ્બાપિ યથા રઞ્ઞો પાકટા હોતિ, તથા ભગવા અધિટ્ઠાસિ. રાજા તં દિસ્વા અતિવિય અત્તમનો અહોસિ. તતો ભગવા ભુત્તાવી પવારિતો રઞ્ઞો બિમ્બિસારસ્સ અનુમોદનત્થં તિરોકુટ્ટપેતવત્થું અભાસિ –

૧૪. ‘‘તિરોકુટ્ટેસુ તિટ્ઠન્તિ, સન્ધિસિઙ્ઘાટકેસુ ચ;

દ્વારબાહાસુ તિટ્ઠન્તિ, આગન્ત્વાન સકં ઘરં.

૧૫. ‘‘પહૂતે અન્નપાનમ્હિ, ખજ્જભોજ્જે ઉપટ્ઠિતે;

ન તેસં કોચિ સરતિ, સત્તાનં કમ્મપચ્ચયા.

૧૬. ‘‘એવં દદન્તિ ઞાતીનં, યે હોન્તિ અનુકમ્પકા;

સુચિં પણીતં કાલેન, કપ્પિયં પાનભોજનં.

૧૭. ‘‘ઇદં વો ઞાતીનં હોતુ, સુખિતા હોન્તુ ઞાતયો;

તે ચ તત્થ સમાગન્ત્વા, ઞાતિપેતા સમાગતા;

પહૂતે અન્નપાનમ્હિ, સક્કચ્ચં અનુમોદરે.

૧૮. ‘‘ચિરં જીવન્તુ નો ઞાતી, યેસં હેતુ લભામસે;

અમ્હાકઞ્ચ કતા પૂજા, દાયકા ચ અનિપ્ફલા.

૧૯. ‘‘ન હિ તત્થ કસિ અત્થિ, ગોરક્ખેત્થ ન વિજ્જતિ;

વણિજ્જા તાદિસી નત્થિ, હિરઞ્ઞેન કયાકયં;

ઇતો દિન્નેન યાપેન્તિ, પેતા કાલગતા તહિં.

૨૦. ‘‘ઉન્નમે ઉદકં વુટ્ઠં, યથા નિન્નં પવત્તતિ;

એવમેવ ઇતો દિન્નં, પેતાનં ઉપકપ્પતિ.

૨૧. ‘‘યથા વારિવહા પૂરા, પરિપૂરેન્તિ સાગરં;

એવમેવ ઇતો દિન્નં, પેતાનં ઉપકપ્પતિ.

૨૨. ‘‘અદાસિ મે અકાસિ મે, ઞાતિમિત્તા સખા ચ મે;

પેતાનં દક્ખિણં દજ્જા, પુબ્બે કતમનુસ્સરં.

૨૩. ‘‘ન હિ રુણ્ણં વા સોકો વા, યા ચઞ્ઞા પરિદેવના;

ન તં પેતાનમત્થાય, એવં તિટ્ઠન્તિ ઞાતયો.

૨૪. ‘‘અયઞ્ચ ખો દક્ખિણા દિન્ના, સઙ્ઘમ્હિ સુપ્પતિટ્ઠિતા;

દીઘરત્તં હિતાયસ્સ, ઠાનસો ઉપકપ્પતિ.

૨૫. ‘‘સો ઞાતિધમ્મો ચ અયં નિદસ્સિતો, પેતાન પૂજા ચ કતા ઉળારા;

બલઞ્ચ ભિક્ખૂનમનુપ્પદિન્નં, તુમ્હેહિ પુઞ્ઞં પહુતં અનપ્પક’’ન્તિ.

૧૪. તત્થ તિરોકુટ્ટેસૂતિ કુટ્ટાનં પરભાગેસુ. તિટ્ઠન્તીતિ નિસજ્જાદિપટિક્ખેપતો ઠાનકપ્પનવચનમેતં, ગેહપાકારકુટ્ટાનં દ્વારતો બહિ એવ તિટ્ઠન્તીતિ અત્થો. સન્ધિસિઙ્ઘાટકેસુ ચાતિ સન્ધીસુ ચ સિઙ્ઘાટકેસુ ચ. સન્ધીતિ ચતુક્કોણરચ્છા, ઘરસન્ધિભિત્તિસન્ધિઆલોકસન્ધિયોપિ વુચ્ચન્તિ. સિઙ્ઘાટકાતિ તિકોણરચ્છા. દ્વારબાહાસુ તિટ્ઠન્તીતિ નગરદ્વારઘરદ્વારાનં બાહા નિસ્સાય તિટ્ઠન્તિ. આગન્ત્વાન સકં ઘરન્તિ સકઘરં નામ પુબ્બઞાતિઘરમ્પિ અત્તના સામિભાવેન અજ્ઝાવુત્થઘરમ્પિ, તદુભયમ્પિ તે યસ્મા સકઘરસઞ્ઞાય આગચ્છન્તિ, તસ્મા ‘‘આગન્ત્વાન સકં ઘર’’ન્તિ આહ.

૧૫. એવં ભગવા પુબ્બે અનજ્ઝાવુત્થપુબ્બમ્પિ પુબ્બઞાતિઘરત્તા બિમ્બિસારનિવેસનં સકઘરસઞ્ઞાય આગન્ત્વા તિરોકુટ્ટાદીસુ ઠિતે ઇસ્સામચ્છરિયફલં અનુભવન્તે અતિવિય દુદ્દસિકવિરૂપભયાનકદસ્સને બહૂ પેતે રઞ્ઞો દસ્સેન્તો ‘‘તિરોકુટ્ટેસુ તિટ્ઠન્તી’’તિ ગાથં વત્વા પુન તેહિ કતસ્સ કમ્મસ્સ દારુણભાવં દસ્સેન્તો ‘‘પહૂતે અન્નપાનમ્હી’’તિ દુતિયગાથમાહ.

તત્થ પહૂતેતિ અનપ્પકે બહુમ્હિ, યાવદત્થેતિ અત્થો. બ-કારસ્સ હિ પ-કારો લબ્ભતિ ‘‘પહુ સન્તો ન ભરતી’’તિઆદીસુ (સુ. નિ. ૯૮) વિય. કેચિ પન ‘‘બહુકે’’તિ પઠન્તિ, સો પન પમાદપાઠો. અન્નપાનમ્હીતિ અન્ને ચ પાને ચ. ખજ્જભોજ્જેતિ ખજ્જે ચ ભોજ્જે ચ. એતેન અસિતપીતખાયિતસાયિતવસેન ચતુબ્બિધમ્પિ આહારં દસ્સેતિ. ઉપટ્ઠિતેતિ ઉપગમ્મ ઠિતે સજ્જિતે, પટિયત્તેતિ અત્થો. ન તેસં કોચિ સરતિ સત્તાનન્તિ તેસં પેત્તિવિસયે ઉપ્પન્નાનં સત્તાનં કોચિ માતા વા પિતા વા પુત્તો વા નત્તા વા ન સરતિ. કિં કારણા? કમ્મપચ્ચયાતિ, અત્તના કતસ્સ અદાનદાનપટિસેધનાદિભેદસ્સ કદરિયકમ્મસ્સ કારણભાવતો. તઞ્હિ કમ્મં તેસં ઞાતીનં સરિતું ન દેતિ.

૧૬. એવં ભગવા અનપ્પકેપિ અન્નપાનાદિમ્હિ વિજ્જમાને ઞાતીનં પચ્ચાસીસન્તાનં પેતાનં કમ્મફલેન ઞાતકાનં અનુસ્સરણમત્તસ્સાપિ અભાવં દસ્સેત્વા ઇદાનિ પેત્તિવિસયુપપન્ને ઞાતકે ઉદ્દિસ્સ રઞ્ઞા દિન્નદાનં પસંસન્તો ‘‘એવં દદન્તિ ઞાતીન’’ન્તિ તતિયગાથમાહ.