૧૦. સેરીસકવિમાનવણ્ણના
સુણોથ યક્ખસ્સ ચ વાણિજાન ચાતિ સેરીસકવિમાનં. તસ્સ કા ઉપ્પત્તિ? ભગવતિ પરિનિબ્બુતે આયસ્મા કુમારકસ્સપો પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં સેતબ્યનગરં સમ્પત્તો. તત્થ પાયાસિરાજઞ્ઞં અત્તનો સન્તિકં ઉપગતં વિપરીતગ્ગાહતો વિવેચેત્વા સમ્માદસ્સને પતિટ્ઠાપેસિ. સો તતો પટ્ઠાય પુઞ્ઞપસુતો હુત્વા સમણબ્રાહ્મણાનં દાનં દેન્તો તત્થ અકતપરિચયતાય અસક્કચ્ચં દાનં દત્વા અપરભાગે કાલં કત્વા ચાતુમહારાજિકભવને સુઞ્ઞે સેરીસકે વિમાને નિબ્બત્તિ.
અતીતે કિર કસ્સપસ્સ ભગવતો કાલે એકો ખીણાસવત્થેરો અઞ્ઞતરસ્મિં ગામે પિણ્ડાય ચરિત્વા બહિગામે દેવસિકં એકસ્મિં પદેસે ભત્તકિચ્ચં અકાસિ. તં દિસ્વા એકો ગોપાલકો ‘‘અય્યો સૂરિયાતપેન કિલમતી’’તિ પસન્નચિત્તો ચતૂહિ સિરીસથમ્ભેહિ સાખામણ્ડપં કત્વા અદાસિ, મણ્ડપસ્સ સમીપે સિરીસરુક્ખં રોપેસીતિ ચ વદન્તિ. સો કાલં કત્વા તેનેવ પુઞ્ઞકમ્મેન ચાતુમહારાજિકેસુ નિબ્બત્તિ, તસ્સ પુરિમકમ્મસ્સ સૂચકં વિમાનદ્વારે સિરીસવનં નિબ્બત્તિ વણ્ણગન્ધસમ્પન્નેહિ પુપ્ફેહિ સબ્બકાલં ઉપસોભમાનં, તેન તં વિમાનં ‘‘સેરીસક’’ન્તિ પઞ્ઞાયિત્થ. સો ચ દેવપુત્તો એકં બુદ્ધન્તરં દેવેસુ ચેવ મનુસ્સેસુ ચ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે યસત્થેરસ્સ ચતૂસુ વિમલાદીસુ ગિહિસહાયેસુ ગવમ્પતિ નામ હુત્વા ભગવતો ધમ્મદેસનાય અરહત્તે પતિટ્ઠિતો પુબ્બાચિણ્ણવસેન તં સુઞ્ઞવિમાનં દિસ્વા અભિણ્હં દિવાવિહારં ગચ્છતિ.
સો અપરભાગે પાયાસિદેવપુત્તં તત્થ દિસ્વા ‘‘કોસિ ત્વં, આવુસો’’તિ પુચ્છિત્વા તેન ‘‘અહં, ભન્તે, પાયાસિરાજઞ્ઞો ઇધૂપપન્નો’’તિ વુત્તે ‘‘નનુ ત્વં મિચ્છાદિટ્ઠિકો વિપરીતદસ્સનો કથમિધૂપપન્નો’’તિ આહ. અથ નં પાયાસિદેવપુત્તો ‘‘અય્યેનમ્હિ કુમારકસ્સપત્થેરેન મિચ્છાદસ્સનતો વિવેચિતો, પુઞ્ઞકિરિયાનં અસક્કચ્ચકારિતાય પન સુઞ્ઞે વિમાને નિબ્બત્તો. સાધુ, ભન્તે, મનુસ્સલોકં ગતકાલે મમ પરિજનસ્સ આરોચેથ ‘પાયાસિરાજઞ્ઞો અસક્કચ્ચં દાનં દત્વા સુઞ્ઞં સેરીસકવિમાનં ઉપપન્નો, તુમ્હે પન સક્કચ્ચં પુઞ્ઞાનિ કત્વા તત્રૂપપત્તિયા ચિત્તં પણિદહથા’’તિ. થેરો તસ્સાનુકમ્પાય તથા અકાસિ. તેપિ થેરસ્સ વચનં સુત્વા તથા ચિત્તં પણિધાય પુઞ્ઞાનિ કત્વા સેરીસકે વિમાને નિબ્બત્તિંસુ. સેરીસકદેવપુત્તં પન વેસ્સવણમહારાજા મરુભૂમિયં છાયૂદકરહિતે મગ્ગે મગ્ગપટિપન્નાનં મનુસ્સાનં અમનુસ્સપરિપન્થ મોચનત્થં મગ્ગરક્ખકં ઠપેસિ.
અથ અપરેન સમયેન અઙ્ગમગધવાસિનો વાણિજા સકટસહસ્સં ભણ્ડસ્સ પૂરેત્વા સિન્ધુસોવીરદેસં ગચ્છન્તા મરુકન્તારે દિવા ઉણ્હભયેન મગ્ગં અપ્પટિપજ્જિત્વા રત્તિં નક્ખત્તસઞ્ઞાય મગ્ગં પટિપજ્જિંસુ. તે મગ્ગમૂળ્હા હુત્વા અઞ્ઞં દિસં અગમંસુ. તેસં અન્તરે એકો ઉપાસકો અહોસિ સદ્ધો પસન્નો સીલસમ્પન્નો અરહત્તપ્પત્તિયા ઉપનિસ્સયસમ્પન્નો માતાપિતૂનં ઉપટ્ઠાનત્થં વણિજ્જાય ગતો. તં અનુગ્ગણ્હન્તો સેરીસકદેવપુત્તો સહ વિમાનેન અત્તાનં દસ્સેસિ. દસ્સેત્વા ચ પન ‘‘કસ્મા તુમ્હે ઇમં છાયૂદકરહિતં વાલુકાકન્તારં પટિપન્ના’’તિ પુચ્છિ. તે ચસ્સ તત્થ અત્તનો આગતપ્પકારં કથેસું, તદત્થદીપના દેવપુત્તસ્સ વાણિજાનઞ્ચ વચનપટિવચનગાથા હોન્તિ. આદિતો પન દ્વે ગાથા તાસં સમ્બન્ધદસ્સનત્થં ધમ્મસઙ્ગાહકેહિ ઠપિતા –
૧૨૨૮. ‘‘સુણોથ યક્ખસ્સ ચ વાણિજાન ચ, સમાગમો યત્થ તદા અહોસિ;
યથા કથં ઇતરિતરેન ચાપિ, સુભાસિતં તઞ્ચ સુણાથ સબ્બે.
૧૨૨૯. ‘‘યો સો અહુ રાજા પાયાસિ નામ, ભુમ્માનં સહબ્યગતો યસસ્સી;
સો મોદમાનોવ સકે વિમાને, અમાનુસો માનુસે અજ્ઝભાસી’’તિ.
૧૨૨૮-૯. તત્થ સુણોથાતિ સવનાણત્તિકવચનં. યં મયં ઇદાનિ ભણામ, તં સુણોથાતિ. યક્ખસ્સાતિ દેવસ્સ. દેવો હિ મનુસ્સાનં એકચ્ચાનં દેવાનઞ્ચ પૂજનીયભાવતો ‘‘યક્ખો’’તિ વુચ્ચતિ. અપિચ સક્કોપિ ચત્તારો મહારાજાનોપિ વેસ્સવણપારિસજ્જાપિ પુરિસોપિ ‘‘યક્ખો’’તિ વુચ્ચતિ. તથા હિ ‘‘અતિબાળ્હં ખો અયં યક્ખો પમત્તો વિહરતિ, યંનૂનાહં ઇમં યક્ખં સંવેજેય્ય’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૯૩) સક્કો ‘‘યક્ખો’’તિ વુત્તો. ‘‘ચત્તારો યક્ખા ખગ્ગહત્થા’’તિઆદીસુ મહારાજાનો. ‘‘સન્તિ હિ, ભન્તે, ઉળારા યક્ખા ભગવતો અપ્પસન્ના’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૩.૨૭૬) વેસ્સવણપારિસજ્જા. ‘‘એત્તાવતા યક્ખસ્સ સુદ્ધી’’તિઆદીસુ (સુ. નિ. ૪૮૨) પુરિસો. ઇધ પન વેસ્સવણપારિસજ્જો અધિપ્પેતો. વાણિજાન ચાતિ ગાથાબન્ધસુખત્થં અનુનાસિકલોપં કત્વા વુત્તં. સમાગમોતિ સમોધાનં. યત્થાતિ યસ્મિં વણ્ણુપથે. તદાતિ તસ્મિં મગ્ગમૂળ્હા હુત્વા ગમનકાલે. ઇતરિતરેન ચાપીતિ ઇતરીતરઞ્ચાપિ, ઇદં યથાતિ ઇમિના યોજેતબ્બં. અયઞ્હેત્થ અત્થો – સેરીસકદેવપુત્તસ્સ વાણિજાનઞ્ચ તદા યત્થ સમાગમો અહોસિ, તં સુણોથ, યથા વાપિ તેહિ અઞ્ઞમઞ્ઞં સુભાસિતં સુલપિતં કથં પવત્તિતં, તઞ્ચ સબ્બે ઓહિતચિત્તા સુણાથાતિ. ભુમ્માનન્તિ ભુમ્મદેવાનં.
ઇદાનિ યક્ખસ્સ પુચ્છાગાથાયો હોન્તિ –
૧૨૩૦. ‘‘વઙ્કે અરઞ્ઞે અમનુસ્સટ્ઠાને, કન્તારે અપ્પોદકે અપ્પભક્ખે;
સુદુગ્ગમે વણ્ણુપથસ્સ મજ્ઝે, વઙ્કંભયા નટ્ઠમના મનુસ્સા.
૧૨૩૧. ‘‘નયિધ ફલા મૂલમયા ચ સન્તિ, ઉપાદાનં નત્થિ કુતોધ ભક્ખો;
અઞ્ઞત્ર પંસૂહિ ચ વાલુકાહિ ચ, તત્તાહિ ઉણ્હાહિ ચ દારુણાહિ ચ.
૧૨૩૨. ‘‘ઉજ્જઙ્ગલં તત્તમિવં કપાલં, અનાયસં પરલોકેન તુલ્યં;
લુદ્દાનમાવાસમિદં પુરાણં, ભૂમિપ્પદેસો અભિસત્તરૂપો.
૧૨૩૩. ‘‘અથ તુમ્હે કેન વણ્ણેન, કિમાસમાના ઇમં પદેસઞ્હિ;
અનુપવિટ્ઠા સહસા સમેચ્ચ, લોભા ભયા અથ વા સમ્પમૂળ્હા’’તિ.
૧૨૩૦. તત્થ વઙ્કેતિ સંસયટ્ઠાને. યત્થ પવિટ્ઠાનં ‘‘જીવિસ્સામ નુ ખો, મરિસ્સામ નુ ખો’’તિ જીવિતે સંસયો હોતિ, તાદિસે અરઞ્ઞે. અમનુસ્સટ્ઠાનેતિ અમનુસ્સાનં પિસાચાદીનં સઞ્ચરણટ્ઠાને, મનુસ્સાનં વા અગોચરટ્ઠાને. કન્તારેતિ નિરુદકે ઇરિણે, કં તારેન્તિ નયન્તિ એત્થાતિ હિ કન્તારો, ઉદકં ગહેત્વા તરિતબ્બટ્ઠાનં. તેનાહ ‘‘અપ્પોદકે’’તિ. અપ્પ-સદ્દો હેત્થ અભાવત્થો ‘‘અપ્પિચ્છો અપ્પનિગ્ઘોસો’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૮.૨૩; ચૂળવ. ૪૫૬) વિય. વણ્ણુપથસ્સ મજ્ઝેતિ વાલુકાકન્તારમજ્ઝેતિ અત્થો. વઙ્કંભયાતિ વઙ્કેહિ ભીતા. વઙ્કેહિ ભયં એતેસન્તિ ‘‘વઙ્કભયા’’તિ વત્તબ્બે ગાથાસુખત્થં સાનુનાસિકં કત્વા ‘‘વઙ્કંભયા’’તિ વુત્તં. ઇદઞ્ચ વાલુકાકન્તારપવેસનતો પુબ્બે તેસં ઉપ્પન્નભયં સન્ધાય વુત્તં. નટ્ઠમનાતિ મગ્ગસતિવિપ્પવાસેન નટ્ઠમાનસા, મગ્ગમૂળ્હાતિ અત્થો. મનુસ્સાતિ તેસં આલપનં.
૧૨૩૧. ઇધાતિ ઇમસ્મિં મરુકન્તારે. ફલાતિ અમ્બજમ્બુતાલનાળિકેરાદિફલાનિ ન સન્તીતિ યોજના. મૂલમયા ચાતિ મૂલાનિયેવ મૂલમયા, વલ્લિકન્દાદીનિ સન્ધાય વદતિ. ઉપાદાનં નત્થીતિ કિઞ્ચાપિ કિઞ્ચિ ભક્ખં નત્થિ, ઉપાદાનં વા ઇન્ધનં, અગ્ગિસ્સ ઇન્ધનમત્તમ્પિ નત્થિ, કુતો કેન કારણેન ઇધ મરુકન્તારે ભક્ખો સિયાતિ અત્થો. યં પન અત્થિ તત્થ, તં દસ્સેતું ‘‘અઞ્ઞત્ર પંસૂહી’’તિઆદિ વુત્તં.
૧૨૩૨. ઉજ્જઙ્ગલન્તિ જઙ્ગલં વુચ્ચતિ લૂખધૂસરો અનુદકો ભૂમિપ્પદેસો, તં પન ઠાનં જઙ્ગલતોપિ ઉક્કંસેન જઙ્ગલન્તિ આહ ‘‘ઉજ્જઙ્ગલ’’ન્તિ. તેનાહ ‘‘તત્તમિવં કપાલ’’ન્તિ, તત્તં અયોકપાલસદિસન્તિ અત્થો. ગાથાસુખત્થઞ્ચેત્થ સાનુનાસિકં કત્વા વુત્તં, તત્તમિવઇચ્ચેવ દટ્ઠબ્બં. અનાયસન્તિ નત્થિ એત્થ આયો સુખન્તિ અનાયં, તતો એવ જીવિતં સીયતિ વિનાસેતીતિ અનાયસં. અથ વા ન આયસન્તિ અનાયસં. પરલોકેનાતિ નરકેન તુલ્યં. નરકઞ્હિ સત્તાનં એકન્તાનત્થતાય પરભૂતો પટિસત્તુભૂતો લોકોતિ વિસેસતો ‘‘પરલોકો’’તિ વુચ્ચતિ, સમન્તતો અયોમયત્તા આયસઞ્ચ, ઇદં પન તદભાવતો અનાયસં, મહતો દુક્ખસ્સ ઉપ્પત્તિટ્ઠાનતાય પરલોકસદિસન્તિ દસ્સેતિ, ‘‘અનસ્સય’’ન્તિ ચ કેચિ પઠન્તિ, સુખસ્સ અપ્પતિટ્ઠાનભૂતન્તિ અત્થો. લુદ્દાનમાવાસમિદં પુરાણન્તિ ઇદં ઠાનં ચિરકાલતો પટ્ઠાય લુદ્દાનં દારુણાનં પિસાચાદીનં આવાસભૂતં. અભિસત્તરૂપોતિ ‘‘એવં લૂખો ઘોરાકારો હોતૂ’’તિ પોરાણેહિ ઇસીહિ સપિતસદિસો, દિન્નસપો વિયાતિ અત્થો.
૧૨૩૩. કેન વણ્ણેનાતિ કેન કારણેન. કિમાસમાનાતિ કિં પચ્ચાસીસન્તા. હીતિ નિપાતમત્તં. ‘‘પદેસમ્પી’’તિ ચ પઠન્તિ, ઇમમ્પિ નામ પદેસન્તિ અત્થો. સહસા સમેચ્ચાતિ સહસા આદીનવાનિસંસે અવિચારેત્વા સમવાયેન અનુપવિટ્ઠા સપ્પવિટ્ઠા. લોભા ભયા અથ વા કેનચિ અનત્થકામેન પલોભિતા લોભતો કેનચિ અમનુસ્સાદિના પરિપાતિતા ભયા વા. અથ વા સમ્પમૂળ્હાતિ મગ્ગવિપ્પનટ્ઠા ઇમં પદેસં અનુપવિટ્ઠાતિ યોજના.
ઇદાનિ વાણિજા આહંસુ –
૧૨૩૪. ‘‘મગધેસુ અઙ્ગેસુ ચ સત્થવાહા, આરોપયિત્વા પણિયં પુથુત્તં;
તે યામસે સિન્ધુસોવીરભૂમિં, ધનત્થિકા ઉદ્દયં પત્થયાના.
૧૨૩૫. ‘‘દિવા પિપાસંનધિવાસયન્તા, યોગ્ગાનુકમ્પઞ્ચ સમેક્ખમાના;
એતેન વેગેન આયામ સબ્બે, રત્તિં મગ્ગં પટિપન્ના વિકાલે.
૧૨૩૬. ‘‘તે દુપ્પયાતા અપરદ્ધમગ્ગા, અન્ધાકુલા વિપ્પનટ્ઠા અરઞ્ઞે;
સુદુગ્ગમે વણ્ણુપથસ્સ મજ્ઝે, દિસં ન જાનામ પમૂળ્હચિત્તા.
૧૨૩૭. ‘‘ઇદઞ્ચ દિસ્વાન અદિટ્ઠપુબ્બં, વિમાનસેટ્ઠઞ્ચ તવઞ્ચ યક્ખ;
તતુત્તરિં જીવિતમાસમાના, દિસ્વા પતીતા સુમના ઉદગ્ગા’’તિ.
૧૨૩૪. તત્થ મગધેસુ અઙ્ગેસુ ચ સત્થવાહાતિ મગધરટ્ઠે ચ અઙ્ગરટ્ઠે ચ જાતા સંવડ્ઢા તંનિવાસિનો સત્થે સત્થસ્સ ચ વાહનકા સત્થકા ચેવ સત્થસામિકા ચ. પણિયન્તિ ભણ્ડં. તેતિ તે મયં. યામસેતિ ગચ્છામ. સિન્ધુસોવીરભૂમિન્તિ સિન્ધુદેસં સોવીરદેસઞ્ચ. ઉદ્દયન્તિ આનિસંસં અતિરેકલાભં.
૧૨૩૫. અનધિવાસયન્તાતિ અધિવાસેતું અસક્કોન્તા. યોગ્ગાનુકમ્પન્તિ ગોણાદીનં સત્તાનં અનુગ્ગહં. એતેન વેગેનાતિ ઇમિના જવેન, યેન તવ દસ્સનતો પુબ્બે આયામ આગતમ્હ. રત્તિં મગ્ગં પટિપન્નાતિ રત્તિયં મગ્ગં પટિપન્ના. વિકાલેતિ અકાલે અવેલાયં.
૧૨૩૬. દુપ્પયાતાતિ દુટ્ઠુ પયાતા અપથે ગતા, તતો એવ અપરદ્ધમગ્ગા. અન્ધાકુલાતિ અન્ધા વિય આકુલા, મગ્ગજાનનસમત્થસ્સ પઞ્ઞાચક્ખુનો અભાવેન અન્ધા, તતો એવ આકુલા, વિપ્પનટ્ઠા ચ મગ્ગસમ્મૂળ્હતાય. દિસન્તિ ગન્તબ્બદિસં, યસ્સં દિસાયં સિન્ધુસોવીરદેસો, તં દિસં. પમૂળ્હચિત્તાતિ દિસાસંસયસુમૂળ્હચિત્તા.
૧૨૩૭. તવઞ્ચાતિ તુવઞ્ચ. યક્ખાતિ આલપનં. તતુત્તરિં જીવિતમાસમાનાતિ યો ‘‘ઇતો પરં અમ્હાકં જીવિતં નત્થી’’તિ જીવિતસંસયો ઉપ્પન્નો, ઇદાનિ તતો ઉત્તરિમ્પિ જીવિતં આસીસન્તા. દિસ્વાતિ દસ્સનહેતુ. પતીતાતિ પહટ્ઠા. સુમનાતિ સોમનસ્સપ્પત્તા. ઉદગ્ગાતિ ઉદગ્ગાય પીતિયા ઉદગ્ગચિત્તા.
એવં વાણિજેહિ અત્તનો પવત્તિયા પકાસિતાય પુન દેવપુત્તો દ્વીહિ ગાથાહિ પુચ્છિ –
૧૨૩૮. ‘‘પારં સમુદ્દસ્સ ઇમઞ્ચ વણ્ણું, વેત્તાચરં સઙ્કુપથઞ્ચ મગ્ગં;
નદિયો પન પબ્બતાનઞ્ચ દુગ્ગા, પુથુદ્દિસા ગચ્છથ ભોગહેતુ.
૧૨૩૯. ‘‘પક્ખન્દિયાન વિજિતં પરેસં, વેરજ્જકે માનુસે પેક્ખમાના;
યં વો સુતં વા અથ વાપિ દિટ્ઠં, અચ્છેરકં તં વો સુણોમ તાતા’’તિ.
તસ્સત્થો – પારં સમુદ્દસ્સાતિ સમુદ્દસ્સ પરતીરં, ઇમઞ્ચ ઈદિસં, વણ્ણું વણ્ણુપથં વેત્તલતા બન્ધિત્વા આચરિતબ્બતો વેત્તાચરં મગ્ગં, સઙ્કુકે ખાણુકે કોટ્ટેત્વા ગન્તબ્બતો સઙ્કુપથં મગ્ગં, નદિયો પન ચન્દભાગાદિકા, પબ્બતાનઞ્ચ વિસમપ્પદેસાતિ એવં દુગ્ગા પુથુદ્દિસા ભોગનિમિત્તં ગચ્છથ, એવં ગચ્છન્તા ચ પક્ખન્દિયાન પક્ખન્દિત્વા અનુપવિસિત્વા, પરેસં રાજૂનં વિજિતં તત્થ વેરજ્જકે વિદેસવાસિકે મનુસ્સે પેક્ખમાના ગચ્છથ, એવંભૂતેહિ વો તુમ્હેહિ યં સુતં વા અથ વા દિટ્ઠં વા અચ્છેરકં અચ્છરિયં, તં વો સન્તિકે તાતા વાણિજા સુણોમાતિ અત્તનો વિમાનસ્સ અચ્છરિયભાવં તેહિ કથાપેતુકામો પુચ્છતિ.
એવં દેવપુત્તેન પુટ્ઠા વાણિજા આહંસુ –
૧૨૪૦. ‘‘ઇતોપિ અચ્છેરતરં કુમાર, ન નો સુતં વા અથ વાપિ દિટ્ઠં;
અતીતમાનુસકમેવ સબ્બં, દિસ્વા ન તપ્પામ અનોમવણ્ણં.
૧૨૪૧. ‘‘વેહાયસં પોક્ખરઞ્ઞો સવન્તિ, પહૂતમલ્યા બહુપુણ્ડરીકા;
દુમા ચિમે નિચ્ચફલૂપપન્ના, અતીવ ગન્ધા સુરભિં પવાયન્તિ.
૧૨૪૨. ‘‘વેળૂરિયથમ્ભા સતમુસ્સિતાસે, સિલાપવાળસ્સ ચ આયતંસા;
મસારગલ્લા સહલોહિતઙ્ગા, થમ્ભા ઇમે જોતિરસામયાસે.
૧૨૪૩. ‘‘સહસ્સથમ્ભં અતુલાનુભાવં, તેસૂપરિ સાધુમિદં વિમાનં;
રતનન્તરં કઞ્ચનવેદિમિસ્સં, તપનીયપટ્ટેહિ ચ સાધુછન્નં.
૧૨૪૪. ‘‘જમ્બોનદુત્તત્તમિદં સુમટ્ઠો, પાસાદસોપાનફલૂપપન્નો;
દળ્હો ચ વગ્ગુ ચ સુસઙ્ગતો ચ, અતીવ નિજ્ઝાનખમો મનુઞ્ઞો.
૧૨૪૫. ‘‘રતનન્તરસ્મિં બહુઅન્નપાનં, પરિવારિતો અચ્છરાસઙ્ગણેન;
મુરજઆલમ્બરતૂરિયઘુટ્ઠો, અભિવન્દિતોસિ થુતિવન્દનાય.
૧૨૪૬. ‘‘સો મોદસિ નારિગણપ્પબોધનો, વિમાનપાસાદવરે મનોરમે;
અચિન્તિયો સબ્બગુણૂપપન્નો, રાજા યથા વેસ્સવણો નળિન્યા.
૧૨૪૭. ‘‘દેવો નુ આસિ ઉદવાસિ યક્ખો,
ઉદાહુ દેવિન્દો મનુસ્સભૂતો;
પુચ્છન્તિ તં વાણિજા સત્થવાહા,
આચિક્ખ કો નામ તુવંસિ યક્ખો’’તિ.
૧૨૪૦-૨. તત્થ કુમારાતિ પઠમવયે ઠિતત્તા દેવપુત્તં આલપતિ. સબ્બન્તિ દેવપુત્તં તસ્સ વિમાનપટિબદ્ધઞ્ચ સન્ધાય વદતિ. પોક્ખરઞ્ઞોતિ પોક્ખરણિયો. સતમુસ્સિતાસેતિ સતરતનુબ્બેધા. સિલાપવાળસ્સાતિ સિલાય પવાળસ્સ ચ, સિલામયા પવાળમયાતિ અત્થો. આયતંસાતિ દીઘંસા. અથ વા આયતા હુત્વા અટ્ઠસોળસદ્વત્તિંસાદિઅંસવન્તો.
૧૨૪૨. તેસૂપરીતિ તેસં થમ્ભાનં ઉપરિ. સાધુમિદન્તિ સુન્દરં ઇદં તવ વિમાનં. રતનન્તરન્તિ રતનન્તરવન્તં, ભિત્તિથમ્ભસોપાનાદીસુ નાનાવિધેહિ અઞ્ઞેહિ રતનેહિ યુત્તં. કઞ્ચનવેદિમિસ્સન્તિ સુવણ્ણમયાય વેદિકાય સહિતં પરિક્ખિત્તં. તપનીયપટ્ટેહિ ચ સાધુછન્નન્તિ તપનીયમયેહિ અનેકરતનમયેહિ ચ છદનેહિ તત્થ તત્થ સુટ્ઠુ છાદિતં.
૧૨૪૪. જમ્બોનદુત્તત્તમિદન્તિ ઇદં તવ વિમાનં યેભુય્યેન ઉત્તત્તજમ્બુનદભાસુરં. સુમટ્ઠો પાસાદસોપાનફલૂપપન્નોતિ તસ્સ ચ સો સો પદેસો સુમટ્ઠો સુટ્ઠુ મજ્જિતો, તેહિ તેહિ અનન્તરપાસાદેહિ સોપાનવિસેસેહિ રમણીયેહિ ફલકેહિ ચ યુત્તો. દળ્હોતિ થિરો. વગ્ગૂતિ અભિરૂપો સમુગ્ગતો. સુસઙ્ગતોતિ સુટ્ઠુ સઙ્ગતાવયવો અઞ્ઞમઞ્ઞાનુરૂપપાસાદાવયવો. અતીવ નિજ્ઝાનખમોતિ પભસ્સરભાવેપિ અતિવિય ઓલોકનક્ખમો. મનુઞ્ઞોતિ મનોરમો.
૧૨૪૫. રતનન્તરસ્મિન્તિ રતનમયે, રતનભૂતે વા સારભૂતે વિમાનસ્સ અબ્ભન્તરે. બહુઅન્નપાનન્તિ પેસલં પહૂતં અન્નઞ્ચ પાનઞ્ચ વિજ્જતિ, ઉપલબ્ભતીતિ અધિપ્પાયો. મુરજઆલમ્બરતૂરિયઘુટ્ઠોતિ મુદિઙ્ગાનં આલમ્બરાનં અવસિટ્ઠતૂરિયાનઞ્ચ સદ્દેહિ નિચ્ચઘોસિતો. અભિવન્દિતોસીતિ નમસ્સિતો, થોમિતો વા અસિ. તેનાહ ‘‘થૂતિવન્દનાયા’’તિ.
૧૨૪૬. અચિન્તિયોતિ અચિન્તેય્યાનુભાવો. નળિન્યાતિ એવંનામકે કીળનટ્ઠાને યથા વેસ્સવણો મહારાજા, એવં ત્વં મોદસીતિ યોજના.
૧૨૪૭. આસીતિ અસિ ભવસિ. દેવિન્દોતિ સક્કો દેવરાજા. મનુસ્સભૂતોતિ મનુસ્સેસુ ભૂતો મનુસ્સજાતિકો. યક્ખોતિ દેવાદિભાવં પુચ્છિત્વાપિ યક્ખભાવં આસઙ્કન્તા વદન્તિ.
ઇદાનિ સો દેવપુત્તો અત્તાનં જાનાપેન્તો –
૧૨૪૮. ‘‘સેરીસકો નામ અહમ્હિ યક્ખો, કન્તારિયો વણ્ણુપથમ્હિ ગુત્તો;
ઇમં પદેસં અભિપાલયામિ, વચનકરો વેસ્સવણસ્સ રઞ્ઞો’’તિ. –
આહ. તત્થ અહમ્હી યક્ખોતિ અહં યક્ખો અમ્હિ. કન્તારિયોતિ આરક્ખણત્થં કન્તારે નિયુત્તો. ગુત્તોતિ ગોપકો. તેનાહ ‘‘અભિપાલયામી’’તિ.
ઇદાનિ વાણિજા તસ્સ કમ્માદીનિ પુચ્છન્તા આહંસુ –
૧૨૪૯. ‘‘અધિચ્ચલદ્ધં પરિણામજં તે, સયંકતં ઉદાહુ દેવેહિ દિન્નં;
પુચ્છન્તિ તં વાણિજા સત્થવાહા, કથં તયા લદ્ધમિદં મનુઞ્ઞ’’ન્તિ.
તત્થ અધિચ્ચલદ્ધન્તિ અધિચ્ચસમુપ્પત્તિકં, યદિચ્છકં લદ્ધન્તિ અત્થો. પરિણામજં તેતિ નિયતિસઙ્ગતિભાવપરિણતં, કાલપરિણતં વા. સયંકતન્તિ તયા સયમેવ કતં, દેવિદ્ધિયા તયા સયમેવ નિબ્બત્તિતન્તિ અત્થો. ઉદાહુ દેવેહિ દિન્નન્તિ તયા આરાધિતેહિ દેવેહિ પસાદવસેન નિસ્સટ્ઠં.
ઇદાનિ દેવપુત્તો ચતુરોપિ પકારે પટિક્ખિપિત્વા પુઞ્ઞમેવ અપદિસન્તો –
૧૨૫૦. ‘‘નાધિચ્ચલદ્ધં ન પરિણામજં મે, ન સયંકતં ન હિ દેવેહિ દિન્નં;
સકેહિ કમ્મેહિ અપાપકેહિ, પુઞ્ઞેહિ મે લદ્ધમિદં મનુઞ્ઞ’’ન્તિ. –
ગાથમાહ.
તં સુત્વા વાણિજા પુન ‘‘નાધિચ્ચલદ્ધ’’ન્તિ ગાથાયં પુઞ્ઞાધિકમેવ તે ચતુરો પકારે આરોપેત્વા પુઞ્ઞસ્સ ચ સરૂપં પુચ્છિંસુ –
૧૨૫૧. ‘‘કિં તે વતં કિં પન બ્રહ્મચરિયં, કિસ્સ સુચિણ્ણસ્સ અયં વિપાકો;
પુચ્છન્તિ તં વાણિજા સત્થવાહા, કથં તયા લદ્ધમિદં વિમાન’’ન્તિ.
તત્થ વતન્તિ વતસમાદાનં. બ્રહ્મચરિયન્તિ સેટ્ઠચરિયં.
પુન દેવપુત્તો તે પટિક્ખિપિત્વા અત્તાનં યથૂપચિતં પુઞ્ઞઞ્ચ દસ્સેન્તો –
૧૨૫૨. ‘‘મમં પાયાસીતિ અહુ સમઞ્ઞા, રજ્જં યદા કારયિં કોસલાનં;
નત્થિકદિટ્ઠિ કદરિયો પાપધમ્મો, ઉચ્છેદવાદી ચ તદા અહોસિં.
૧૨૫૩. ‘‘સમણો ચ ખો આસિ કુમારકસ્સપો, બહુસ્સુતો ચિત્તકથી ઉળારો;
સો મે તદા ધમ્મકથં અભાસિ, દિટ્ઠિવિસૂકાનિ વિનોદયી મે.
૧૨૫૪. ‘‘તાહં તસ્સ ધમ્મકથં સુણિત્વા, ઉપાસકત્તં પટિવેદયિસ્સં;
પાણાતિપાતા વિરતો અહોસિં, લોકે અદિન્નં પરિવજ્જયિસ્સં;
અમજ્જપો નો ચ મુસા અભાણિં, સકેન દારેન ચ અહોસિં તુટ્ઠો.
૧૨૫૫. ‘‘તં મે વતં તં પન બ્રહ્મચરિયં, તસ્સ સુચિણ્ણસ્સ અયં વિપાકો;
તેહેવ કમ્મેહિ અપાપકેહિ, પુઞ્ઞેહિ મે લદ્ધમિદં વિમાન’’ન્તિ. –
આહ. તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.
અથ વાણિજા દેવપુત્તં વિમાનઞ્ચસ્સ પચ્ચક્ખતો દિસ્વા કમ્મફલં સદ્દહિત્વા અત્તનો કમ્મફલે સદ્ધં પવેદેન્તા –
૧૨૫૬. ‘‘સચ્ચં કિરાહંસુ નરા સપઞ્ઞા, અનઞ્ઞથા વચનં પણ્ડિતાનં;
યહિં યહિં ગચ્છતિ પુઞ્ઞકમ્મો, તહિં તહિં મોદતિ કામકામી.
૧૨૫૭. ‘‘યહિં યહિં સોકપરિદ્દવો ચ, વધો ચ બન્ધો ચ પરિક્કિલેસો;
તહિં તહિં ગચ્છતિ પાપકમ્મો, ન મુચ્ચતિ દુગ્ગતિયા કદાચી’’તિ. –
ગાથાદ્વયં અવોચું. તત્થ સોકપરિદ્દવોતિ સોકો ચ પરિદેવો ચ. પરિક્કિલેસોતિ વુત્તા અનત્થુપ્પત્તિ.
એવં તેસુ કથેન્તેસુયેવ વિમાનદ્વારે સિરીસરુક્ખતો પરિપાકેન મુત્તબન્ધના પરિપક્કા સિપાટિકા પતિ, તેન દેવપુત્તો સપરિજનો દોમનસ્સપ્પત્તો અહોસિ. તં દિસ્વા વાણિજા –
૧૨૫૮. ‘‘સમ્મૂળ્હરૂપોવ જનો અહોસિ, અસ્મિં મુહુત્તે કલલીકતોવ;
જનસ્સિમસ્સ તુય્હઞ્ચ કુમાર, અપ્પચ્ચયો કેન નુ ખો અહોસી’’તિ. –
ગાથમાહંસુ. તત્થ સમ્મૂળ્હરૂપોવાતિ સોકવસેન સબ્બસો મૂળ્હસભાવો વિય. જનોતિ દેવજનો. અસ્મિં મુહુત્તેતિ ઇમસ્મિં મુહુત્તમત્તે. કલલીકતોતિ કલલં વિય કતો, કલલનિસ્સિતઉદકીભૂતો વિય આવિલોતિ અધિપ્પાયો. જનસ્સિમસ્સ તુય્હઞ્ચાતિ ઇમસ્સ તવ પરિજનસ્સ તુય્હઞ્ચ. અપ્પચ્ચયોતિ દોમનસ્સં.
તં સુત્વા દેવપુત્તો –
૧૨૫૯. ‘‘ઇમે ચ સિરીસવના તાતા, દિબ્બા ગન્ધા સુરભી સમ્પવન્તિ;
તે સમ્પવાયન્તિ ઇમં વિમાનં, દિવા ચ રત્તો ચ તમં નિહન્ત્વા.
૧૨૬૦. ‘‘ઇમેસઞ્ચ ખો વસ્સસતચ્ચયેન, સિપાટિકા ફલતિ એકમેકા;
માનુસ્સકં વસ્સસતં અતીતં, યદગ્ગે કાયમ્હિ ઇધૂપપન્નો.
૧૨૬૧. ‘‘દિસ્વાનહં વસ્સસતાનિ પઞ્ચ,
અસ્મિં વિમાને ઠત્વાન તાતા;
આયુક્ખયા પુઞ્ઞક્ખયા ચવિસ્સં,
તેનેવ સોકેન પમુચ્છિતોસ્મી’’તિ. – આહ;
૧૨૫૬. તત્થ સિરીસવનાતિ સિરીસવિપિનતો. તાતાતિ વાણિજે આલપતિ. ઇમે તુમ્હાકં મય્હઞ્ચ પચ્ચક્ખભૂતા દિબ્બા ગન્ધા સુરભી અતિવિય સુગન્ધાયેવ સમન્તતો પવન્તિ પવાયન્તિ. તે દિબ્બા ગન્ધા એવં વાયન્તા ઇમં વિમાનં સમ્પવાયન્તિ સમ્મદેવ ગન્ધં ગાહાપેન્તિ, ન કેવલં સમ્પવાયનમેવ, અથ ખો અત્તનો પભાય તમમ્પિ નિહન્તિ. તેનાહ ‘‘દિવા ચ રત્તો ચ તમં નિહન્ત્વા’’તિ.
૧૨૬૦-૬૧. ઇમેસન્તિ સિરીસાનં. સિપાટિકાતિ ફલકુટ્ઠિલિકા. ફલતીતિ પચ્ચિત્વા વણ્ટતો મુચ્ચતિ, પુટભેદં વા પત્વા સિસ્સતિ. માનુસ્સકં વસ્સસતં અતીતન્તિ યસ્મા વસ્સસતસ્સ અચ્ચયેન ઇમસ્સ સિરીસસ્સ સિપાટિકા ફલતિ, અયઞ્ચ ફલિતા, તસ્મા મય્હં માનુસ્સકં વસ્સસતં અતીતં. યદગ્ગે યતો પટ્ઠાય, કાયમ્હિ ઇધ ઇમસ્મિં દેવનિકાયે ઉપપન્નો નિબ્બત્તો. મય્હઞ્ચ દેવગણનાય પઞ્ચ વસ્સસતાનિ આયુ, તસ્મા ખીયતિ મે આયૂતિ સોકવસેન સમ્પમૂળ્હોતિ દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘દિસ્વાનહં વસ્સસતાનિ પઞ્ચ…પે… તેનેવ સોકેન પમુચ્છિતોસ્મી’’તિ.
અથ નં વાણિજા સમસ્સાસેન્તો –
૧૨૬૨. ‘‘કથં નુ સોચેય્ય તથાવિધો સો, લદ્ધા વિમાનં અતુલં ચિરાય;
યે ચાપિ ખો ઇત્તરમુપપન્ના, તે નૂન સોચેય્યું પરિત્તપુઞ્ઞા’’તિ. –
આહંસુ. તત્થ યાદિસેહિ અપ્પાયુકેહિ મરણં પટિચ્ચ સોચિતબ્બં સિયા, તાદિસો પન એવં દિબ્બાનુભાવસમ્પન્નો નવુતિવસ્સસતસહસ્સાયુકો કથં નુ સોચેય્ય, ન સોચિતબ્બમેવાતિ અધિપ્પાયો.
દેવપુત્તો તત્તકેનેવ સમસ્સાસેત્વા તેસં વચનં સમ્પટિચ્છન્તો તેસઞ્ચ ઉપદેસં દેન્તો –
૧૨૬૩. ‘‘અનુચ્છવિં ઓવદિયઞ્ચ મેતં, યં મં તુમ્હે પેય્યવાચં વદેથ;
તુમ્હે ચ ખો તાતા મયાનુગુત્તા, યેહિચ્છકં તેન પલેથ સોત્થિ’’ન્તિ. –
ગાથમાહ. તત્થ અનુચ્છવિન્તિ અનુચ્છવિકં, તુમ્હાકમેવ તં યુત્તરૂપં. ઓવદિયઞ્ચ મેતન્તિ મે મય્હં તુમ્હેહિ ઓવદિયં ઓવાદવસેન વત્તબ્બમેતં. યં યસ્મા, મં મય્હં, તુમ્હે ‘‘કથં નુ સોચેય્ય’’ન્તિઆદિના પેય્યવાચં પિયવચનં વદેથ. યં વા પેય્યવાચાય વદનં કથનં, તં તુમ્હાકમેવ અનુચ્છવિકન્તિ યોજના. અથ વા યં યસ્મા તુમ્હે પેય્યવાચં વદેથ, તસ્મા અનુચ્છવિકં ઓવદિયઞ્ચ ઓવદિતબ્બં ઓવાદાનુરૂપં કાતબ્બઞ્ચ મે મયા કતં, કિં પન તન્તિ આહ ‘‘તુમ્હે ચ ખો તાતા’’તિઆદિ. તત્થ મયાનુગુત્તાતિ ઇમસ્મિં અમનુસ્સપરિગ્ગહે મરુકન્તારે યાવ કન્તારાતિક્કમા મયા અનુગુત્તા રક્ખિતા, યેનિચ્છકં યથારુચિતેન, સોત્થિં ખેમેન, પલેથ ગચ્છથાતિ અત્થો.
અથ વાણિજા કતઞ્ઞુભાવં પકાસેન્તા –
૧૨૬૪. ‘‘ગન્ત્વા મયં સિન્ધુસોવીરભૂમિં, ધનત્થિકા ઉદ્દયં પત્થયાના;
યથાપયોગા પરિપુણ્ણચાગા, કાહામ સેરીસમહં ઉળારન્તિ. –
ગાથમાહંસુ. તત્થ યથાપયોગાતિ ઇદાનિ કતપટિઞ્ઞાનુરૂપપયોગા. પરિપુણ્ણચાગાતિ સમત્તચાગા, ઉળારસ્સ મહસ્સ પરિયત્તપરિચ્ચાગા. મહન્તિ ઉસ્સવપૂજં.
પુન દેવપુત્તો મહકરણં પટિક્ખિપન્તો કત્તબ્બેસુ ચ તે નિયોજેન્તો –
૧૨૬૫. ‘‘મા ચેવ સેરીસમહં અકત્થ, સબ્બઞ્ચ વો ભવિસ્સતિ યં વદેથ;
પાપાનિ કમ્માનિ વિવજ્જયાથ, ધમ્માનુયોગઞ્ચ અધિટ્ઠહાથા’’તિ. –
ગાથમાહ. તત્થ યં વદેથાતિ યં તુમ્હે ખેમેન સિન્ધુસોવીરદેસપત્તિં તત્થ ચ વિપુલં ઉદ્દયં લાભં પચ્ચાસીસન્તા ‘‘ગન્ત્વા મય’’ન્તિઆદીનિ વદથ. સબ્બં તં વો તુમ્હાકં તથેવ ભવિસ્સતિ, તત્થ નિક્કઙ્ખા હોથ, તુમ્હે પન ઇતો પટ્ઠાય પાપાનિ કમ્માનિ પાણાતિપાતાદીનિ વિવજ્જયાથ પરિવજ્જેથ. ધમ્માનુયોગન્તિ દાનાદિકુસલધમ્મસ્સ અનુયુઞ્જનં. અધિટ્ઠહાથાતિ અનુસિક્ખથ ઇદં સેરીસકમહન્તિ દસ્સેતિ.
યં પન ઉપાસકં અનુગ્ગણ્હન્તો તેસં રક્ખાવરણં કાતુકામો અહોસિ, તસ્સ ગુણં કિત્તેત્વા તં તેસં ઉદ્દિસન્તો ઇમા ગાથાયો આહ –
૧૨૬૬. ‘‘ઉપાસકો અત્થિ ઇમમ્હિ સઙ્ઘે, બહુસ્સુતો સીલવતૂપપન્નો;
સદ્ધો ચ ચાગી ચ સુપેસલો ચ, વિચક્ખણો સન્તુસિતો મુતીમા.
૧૨૬૭. ‘‘સઞ્જાનમાનો ન મુસા ભણેય્ય, પરૂપઘાતાય ન ચેતયેય્ય;
વેભૂતિકં પેસુણં નો કરેય્ય, સણ્હઞ્ચ વાચં સખિલં ભણેય્ય.
૧૨૬૮. ‘‘સગારવો સપ્પતિસ્સો વિનીતો, અપાપકો અધિસીલે વિસુદ્ધો;
સો માતરં પિતરઞ્ચાપિ જન્તુ, ધમ્મેન પોસેતિ અરિયવુત્તિ.
૧૨૬૯. ‘‘મઞ્ઞે સો માતાપિતૂનં કારણા, ભોગાનિ પરિયેસતિ ન અત્તહેતુ;
માતાપિતૂનઞ્ચ યો અચ્ચયેન, નેક્ખમ્મપોણો ચરિસ્સતિ બ્રહ્મચરિયં.
૧૨૭૦. ‘‘ઉજૂ અવઙ્કો અસઠો અમાયો, ન લેસકપ્પેન ચ વોહરેય્ય;
સો તાદિસો સુકતકમ્મકારી, ધમ્મે ઠિતો કિન્તિ લભેથ દુક્ખં.
૧૨૭૧. ‘‘તંકારણા પાતુકતોમ્હિ અત્તના, તસ્મા ધમ્મં પસ્સથ વાણિજાસે;
અઞ્ઞત્ર તેનિહ ભસ્મી ભવેથ, અન્ધાકુલા વિપ્પનટ્ઠા અરઞ્ઞે;
તં ખિપ્પમાનેન લહું પરેન, સુખો હવે સપ્પુરિસેન સઙ્ગમો’’તિ.
૧૨૬૬. તત્થ સઙ્ઘેતિ સત્તસમૂહે. વિચક્ખણોતિ તત્થ તત્થ કત્તબ્બતાય કુસલો. સન્તુસિતોતિ સન્તુટ્ઠો. મુતીમાતિ કમ્મસ્સકતઞાણાદિના ઇધલોકપરલોકહિતાનં મુનનતો મુતિમા.
૧૨૬૭. સઞ્જાનમાનો ન મુસા ભણેય્યાતિ સમ્પજાનમુસા ન ભાસેય્ય. વેભૂતિકન્તિ સહિતાનં વિનાભાવકરણતો ‘‘વેભૂતિક’’ન્તિ લદ્ધનામં પિસુણં, નો કરેય્ય ન વદેય્ય.
૧૨૬૮. સપ્પતિસ્સોતિ પતિસ્સયો ગરુટ્ઠાનિયેસુ નિવાતવુત્તિકત્તા સોરચ્ચં, સહ પતિસ્સેનાતિ સપ્પતિસ્સો. અધિસીલેતિ ઉપાસકેન રક્ખિતબ્બઅધિસીલસિક્ખાય. અરિયવુત્તીતિ પરિસુદ્ધવુત્તિ.
૧૨૬૯. નેક્ખમ્મપોણોતિ નિબ્બાનનિન્નો. ચરિસ્સતિ બ્રહ્મચરિયન્તિ પબ્બજ્જં સાસનબ્રહ્મચરિયં ચરિસ્સતિ.
૧૨૭૦. લેસકપ્પેનાતિ કપ્પિયલેસેન. ન ચ વોહરેય્યાતિ માયાસાઠેય્યવસેન વચનં ન નિચ્છારેય્ય. ધમ્મે ઠિતો કિન્તિ લભેથ દુક્ખન્તિ એવં વુત્તનયેન ધમ્મે ઠિતો ધમ્મચારી સમચારી કિન્તિ કેન પકારેન દુક્ખં લભેથ પાપુણેય્ય.