૧૪. મહારથવિમાનવણ્ણના

સહસ્સયુત્તં હયવાહનં સુભન્તિ મહારથવિમાનં. તસ્સ કા ઉપ્પત્તિ? ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને. તેન ચ સમયેન આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો હેટ્ઠા વુત્તનયેન દેવચારિકં ચરન્તો તાવતિંસભવને ગોપાલસ્સ નામ દેવપુત્તસ્સ અત્તનો વિમાનતો નિક્ખમિત્વા સહસ્સયુત્તં મહન્તં દિબ્બરથં અભિરુય્હ મહન્તેન પરિવારેન મહતિયા દેવિદ્ધિયા ઉય્યાનકીળનત્થં ગચ્છન્તસ્સ અવિદૂરે પાતુરહોસિ. તં દિસ્વા દેવપુત્તો સઞ્જાતગારવબહુમાનો સહસા રથતો ઓરુય્હ ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા અઞ્જલિં સિરસિ પગ્ગય્હ અટ્ઠાસિ.

તસ્સિદં પુબ્બકમ્મં – સો કિર વિપસ્સિં ભગવન્તં સુવણ્ણમાલાય પૂજેત્વા ‘‘ઇમસ્સ પુઞ્ઞસ્સ આનુભાવેન મય્હં ભવે ભવે સોવણ્ણમયા ઉરચ્છદમાલા નિબ્બત્તતૂ’’તિ કતપણિધાનાય અનેકકપ્પેસુ સુગતીસુયેવ સંસરન્તિયા કસ્સપસ્સ ભગવતો કાલે કિકિસ્સ કાસિરઞ્ઞો અગ્ગમહેસિયા કુચ્છિમ્હિ નિબ્બત્તાય યથાપણિધાનં સુવણ્ણમાલાલાભેન ‘‘ઉરચ્છદમાલા’’તિ લદ્ધનામાય દેવકઞ્ઞાસદિસાય રાજધીતાય આચરિયો ગોપાલો નામ બ્રાહ્મણો હુત્વા સસાવકસઙ્ઘસ્સ કસ્સપસ્સ ભગવતો અસદિસદાનાદીનિ મહાદાનાનિ પવત્તેત્વા ઇન્દ્રિયાનં અપરિપક્કભાવેન અત્તાનં રાજધીતરઞ્ચ ઉદ્દિસ્સ સત્થારા દેસિતં ધમ્મં સુત્વાપિ વિસેસં નિબ્બત્તેતું અસક્કોન્તો પુથુજ્જનકાલકિરિયમેવ કત્વા યથૂપચિતપુઞ્ઞાનુભાવેન તાવતિંસેસુ યોજનસતિકે કનકવિમાને નિબ્બત્તિ, અનેકકોટિઅચ્છરાપરિવારો અહોસિ, સત્તરતનમયો ચસ્સ સહસ્સયુત્તો સુવિભત્તભિત્તિવિચિત્તો સિનિદ્ધમધુરનિગ્ઘોસો અત્તનો પભાસમુદયેન અવહસન્તો વિય દિવઙ્કરમણ્ડલં દિબ્બો આજઞ્ઞરથો નિબ્બત્તિ.

સો તત્થ યાવતાયુકં દિબ્બસમ્પત્તિં અનુભવિત્વા અપરાપરં દેવેસુયેવ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે તસ્સેવ કમ્મસ્સ વિપાકાવસેસેન યથાવુત્તસમ્પત્તિવિભવો ગોપાલો એવ નામ દેવપુત્તો હુત્વા તાવતિંસેસુયેવ નિબ્બત્તિ. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘તેન ચ સમયેન આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો…પે… અઞ્જલિં સિરસિ પગ્ગય્હ અટ્ઠાસી’’તિ.

એવં પન ઉપસઙ્કમિત્વા ઠિતં તં દેવપુત્તં આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો ઇમાહિ ગાથાહિ પુચ્છિ –

૧૦૧૫. ‘‘સહસ્સયુત્તં હયવાહનં સુભં, આરુય્હિમં સન્દનં નેકચિત્તં;

ઉય્યાનભૂમિં અભિતો અનુક્કમં, પુરિન્દદો ભૂતપતીવ વાસવો.

૧૦૧૬. ‘‘સોવણ્ણમયા તે રથકુબ્બરા ઉભો, ફલેહિ અંસેહિ અતીવ સઙ્ગતા;

સુજાતગુમ્બા નરવીરનિટ્ઠિતા, વિરોચતિ પન્નરસેવ ચન્દો.

૧૦૧૭. ‘‘સુવણ્ણજાલાવતતો રથો અયં, બહૂહિ નાનારતનેહિ ચિત્તિતો;

સુનન્દિઘોસો ચ સુભસ્સરો ચ, વિરોચતી ચામરહત્થબાહુભિ.

૧૦૧૮. ‘‘ઇમા ચ નાભ્યો મનસાભિનિમ્મિતા, રથસ્સ પાદન્તરમજ્ઝભૂસિતા;

ઇમા ચ નાભ્યો સતરાજિચિત્તિતા, સતેરતા વિજ્જુરિવપ્પભાસરે.

૧૦૧૯. ‘‘અનેકચિત્તાવતતો રથો અયં, પુથૂ ચ નેમી ચ સહસ્સરંસિકો;

તેસં સરો સુય્યતિ વગ્ગુરૂપો, પઞ્ચઙ્ગિકં તૂરિયમિવપ્પવાદિતં.

૧૦૨૦. ‘‘સિરસ્મિં ચિત્તં મણિચન્દકપ્પિતં, સદા વિસુદ્ધં રુચિરં પભસ્સરં;

સુવણ્ણરાજીહિ અતીવ સઙ્ગતં, વેળુરિયરાજીવ અતીવ સોભતિ.

૧૦૨૧. ‘‘ઇમે ચ વાળી મણિચન્દકપ્પિતા, આરોહકમ્બૂ સુજવા બ્રહૂપમા;

બ્રહા મહન્તા બલિનો મહાજવા, મનો તવઞ્ઞાય તથેવ સિંસરે.

૧૦૨૨. ‘‘ઇમે ચ સબ્બે સહિતા ચતુક્કમા, મનો તવઞ્ઞાય તથેવ સિંસરે;

સમં વહન્તી મુદુકા અનુદ્ધતા, આમોદમાના તુરગાનમુત્તમા.

૧૦૨૩. ‘‘ધુનન્તિ વગ્ગન્તિ પતન્તિ ચમ્બરે, અબ્ભુદ્ધુનન્તા સુકતે પિળન્ધને;

તેસં સરો સુય્યતિ વગ્ગુરૂપો, પઞ્ચઙ્ગિકં તૂરિયમિવપ્પવાદિતં.

૧૦૨૪. ‘‘રથસ્સ ઘોસો અપિળન્ધનાન ચ, ખુરસ્સ નાદો અભિહિંસનાય ચ;

ઘોસો સુવગ્ગૂ સમિતસ્સ સુય્યતિ, ગન્ધબ્બતૂરિયાનિ વિચિત્રસંવને.

૧૦૨૫. ‘‘રથે ઠિતાતા મિગમન્દલોચના, આળારપમ્હા હસિતા પિયંવદા;

વેળુરિયજાલાવતતા તનુચ્છવા, સદેવ ગન્ધબ્બસૂરગ્ગપૂજિતા.

૧૦૨૬. ‘‘તા રત્તરત્તમ્બરપીતવાસસા, વિસાલનેત્તા અભિરત્તલોચના;

કુલે સુજાતા સુતનૂ સુચિમ્હિતા, રથે ઠિતા પઞ્જલિકા ઉપટ્ઠિતા.

૧૦૨૭. ‘‘તા કમ્બુકેયૂરધરા સુવાસસા, સુમજ્ઝિમા ઊરુથનૂપપન્ના;

વટ્ટઙ્ગુલિયો સુમુખા સુદસ્સના, રથે ઠિતા પઞ્જલિકા ઉપટ્ઠિતા.

૧૦૨૮. ‘‘અઞ્ઞા સુવેણી સુસુ મિસ્સકેસિયો, સમં વિભત્તાહિ પભસ્સરાહિ ચ;

અનુબ્બતા તા તવ માનસે રતા, રથે ઠિતા પઞ્જલિકા ઉપટ્ઠિતા.

૧૦૨૯. ‘‘આવેળિનિયો પદુમુપ્પલચ્છદા, અલઙ્કતા ચન્દનસારવાસિતા;

અનુબ્બતા તા તવ માનસે રતા, રથે ઠિતા પઞ્જલિકા ઉપટ્ઠિતા.

૧૦૩૦. ‘‘તા માલિનિયો પદુમુપ્પલચ્છદા, અલઙ્કતા ચન્દનસારવાસિતા;

અનુબ્બતા તા તવ માનસે રતા, રથે ઠિતા પઞ્જલિકા ઉપટ્ઠિતા.

૧૦૩૧. ‘‘કણ્ઠેસુ તે યાનિ પિળન્ધનાનિ, હત્થેસુ પાદેસુ તથેવ સીસે;

ઓભાસયન્તી દસ સબ્બસો દિસા, અબ્ભુદ્દયં સારદિકોવ ભાણુમા.

૧૦૩૨. ‘‘વાતસ્સ વેગેન ચ સમ્પકમ્પિતા, ભુજેસુ માલા અપિળન્ધનાનિ ચ;

મુઞ્ચન્તિ ઘોસં રુચિરં સુચિં સુભં, સબ્બેહિ વિઞ્ઞૂહિ સુતબ્બરૂપં.

૧૦૩૩. ‘‘ઉય્યાનભૂમ્યા ચ દુવદ્ધતો ઠિતા, રથા ચ નાગા તૂરિયાનિ ચ સરો;

તમેવ દેવિન્દ પમોદયન્તિ, વીણા યથા પોક્ખરપત્તબાહુભિ.

૧૦૩૪. ‘‘ઇમાસુ વીણાસુ બહૂસુ વગ્ગૂસુ, મનુઞ્ઞરૂપાસુ હદયેરિતં પીતિં;

પવજ્જમાનાસુ અતીવ અચ્છરા, ભમન્તિ કઞ્ઞા પદુમેસુ સિક્ખિતા.

૧૦૩૫. ‘‘યદા ચ ગીતાનિ ચ વાદિતાનિ ચ, નચ્ચાનિ ચિમાનિ સમેન્તિ એકતો;

અથેત્થ નચ્ચન્તિ અથેત્થ અચ્છરા, ઓભાસયન્તી ઉભતો વરિત્થિયો.

૧૦૩૬. ‘‘સો મોદસિ તૂરિયગણપ્પબોધનો, મહીયમાનો વજિરાવુધોરિવ;

ઇમાસુ વીણાસુ બહૂસુ વગ્ગૂસુ, મનુઞ્ઞરૂપાસુ હદયેરિતં પીતિં.

૧૦૩૭. ‘‘કિં ત્વં પુરે કમ્મમકાસિ અત્તના, મનુસ્સભૂતો પુરિમાય જાતિયા;

ઉપોસથં કં વા તુવં ઉપાવસિ, કં ધમ્મચરિયં વતમાભિરોચયિ.

૧૦૩૮. ‘‘નયીદમપ્પસ્સ કતસ્સ કમ્મુનો, પુબ્બે સુચિણ્ણસ્સ ઉપોસથસ્સ વા;

ઇદ્ધાનુભાવો વિપુલો અયં તવ, યં દેવસઙ્ઘં અભિરોચસે ભુસં.

૧૦૩૯. ‘‘દાનસ્સ તે ઇદં ફલં, અથો સીલસ્સ વા પન;

અથો અઞ્જલિકમ્મસ્સ, તં મે અક્ખાહિ પુચ્છિતો’’તિ.

૧૦૧૫. તત્થ સહસ્સયુત્તન્તિ સહસ્સેન યુત્તં, સહસ્સં વા યુત્તં યોજિતં એતસ્મિન્તિ સહસ્સયુત્તં. કસ્સ પનેતં સહસ્સન્તિ? ‘‘હયવાહન’’ન્તિ અનન્તરં વુચ્ચમાનત્તા હયાનન્તિ અયમત્થો વિઞ્ઞાયતેવ. હયા વાહનં એતસ્સાતિ હયવાહનં. કેચિ પન ‘‘સહસ્સયુત્તહયવાહન’’ન્તિ અનુનાસિકલોપં એકમેવ સમાસપદં કત્વા વણ્ણેન્તિ, એતસ્મિં પક્ખે હયવાહનં વિય વાહનન્તિ અત્થો યુજ્જતિ. હયવાહનસહસ્સયુત્તં યુત્તહયવાહનસહસ્સન્તિ હિ અત્થો. અપરે પન ‘‘સહસ્સયુત્તન્તિ સહસ્સદિબ્બાજઞ્ઞયુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ. સન્દનન્તિ રથં. નેકચિત્તન્તિ અનેકચિત્તં નાનાવિધવિચિત્તવન્તં. ઉય્યાનભૂમિં અભિતોતિ ઉય્યાનભૂમિયા સમીપે. ‘‘અભિતો’’તિ હિ પદં અપેક્ખિત્વા સામિઅત્થે એતં ઉપયોગવચનં. કેચિ પન ‘‘ઉય્યાનભૂમ્યા’’તિપિ પઠન્તિ, તે સદ્દનયમ્પિ અનુપધારેન્તા પઠન્તિ. અનુક્કમન્તિ ગચ્છન્તો પુરિન્દદો ભૂતપતીવ વાસવો વિરોચસીતિ સમ્બન્ધો.

૧૦૧૬. સોવણ્ણમયાતિ સુવણ્ણમયા. તેતિ તવ. રથકુબ્બરા ઉભોતિ રથસ્સ ઉભોસુ પસ્સેસુ વેદિકા. યો હિ રથસ્સ સોભનત્થઞ્ચેવ ઉપરિ ઠિતાનં ગુત્તત્થઞ્ચ ઉભોસુ પસ્સેસુ વેદિકાકારેન પરિક્ખેપો કરીયતિ, તસ્સ પુરિમભાગે ઉભોસુ પસ્સેસુ યાવ રથીસા, તાવ હત્થેહિ ગહણયોગ્ગો રથસ્સ અવયવવિસેસો, ઇધ સો એવ કુબ્બરોતિ અધિપ્પેતો. તેનેવાહ ‘‘ઉભો’’તિ. અઞ્ઞત્થ પન રથીસા કુબ્બરોતિ વુચ્ચતિ. ફલેહીતિ રથૂપત્થમ્ભસ્સ દક્ખિણવામભેદેહિ દ્વીહિ ફલેહિ, પરિયન્તાવેત્થ ફલાતિ વુત્તા. અંસેહીતિ કુબ્બરફલે પતિટ્ઠિતેહિ હેટ્ઠિમઅંસેહિ. અતીવ સઙ્ગતાતિ અતિવિય સુટ્ઠુ સઙ્ગતા સુફસ્સિતા નિબ્બિવરા. ઇદઞ્ચ સિપ્પિવિરચિતે કિત્તિમરથે લબ્ભમાનવિસેસં તત્થ આરોપેત્વા વુત્તં. સો પન અપોરિસતાય અકિત્તિમો સયંજાતો કેનચિ અઘટિતોયેવ. સુજાતગુમ્બાતિ સુસણ્ઠિતથમ્ભકસમુદાયા. યે હિ વેદિકાય નિરન્તરં ઠિતા સુસણ્ઠિતઘટકાદિઅવયવવિસેસવન્તો થમ્ભકસમુદાયા, તેસં વસેનેવં વુત્તં ‘‘સુજાતગુમ્બા’’તિ. નરવીરનિટ્ઠિતાતિ સિપ્પાચરિયેહિ નિટ્ઠાપિતસદિસા. સિપ્પાચરિયા હિ અત્તનો સરીરખેદં અચિન્તેત્વા વીરિયબલેન સિપ્પસ્સ સુટ્ઠુ વિચારણતો નરેસુ વીરિયવન્તોતિ ઇધ ‘‘નરવીરા’’તિ વુત્તા. નરવીરાતિ વા દેવપુત્તસ્સ આલપનં. નિટ્ઠિતાતિ પરિયોસિતા પરિપુણ્ણસોભાતિસયા. ‘‘નરવીરનિમ્મિતા’’તિ વા પાઠો, નરેસુ ધિતિસમ્પન્નેહિ નિમ્મિતસદિસાતિ અત્થો. એવંવિધકુબ્બરતાય અયં તવ રથો વિરોચતિ. કિં વિય? પન્નરસેવ ચન્દો, સુક્કપક્ખે પન્નરસિયં પરિપુણ્ણકાલે ચન્દિમા વિય.

૧૦૧૭. સુવણ્ણજાલાવતતોતિ સુવણ્ણજાલકેહિ અવતતો છાદિતો. ‘‘સુવણ્ણજાલાવિતતો’’તિપિ પાઠો, ગવચ્છિતોતિ અત્થો. બહૂહીતિ અનેકેહિ. નાનારતનેહીતિ પદુમરાગફુસ્સરાગાદિનાનાવિધરતનેહિ. સુનન્દિઘોસોતિ સુટ્ઠુ નન્દિતબ્બઘોસો, સવનીયમધુરનિન્નાદોતિ અત્થો. સુનન્દિઘોસોતિ વા સુટ્ઠુ કતનન્દિઘોસો, નચ્ચનાદીનં દસ્સનાદીસુ પવત્તિતસાધુકારસદ્દાદિવસેન કતપમોદનિન્નાદોતિ અત્થો, ‘‘કાલેન કાલં આસીવાદનવસેન સુટ્ઠુ પયુત્તનન્દિઘોસો’’તિ ચ વદન્તિ. સુભસ્સરોતિ સુટ્ઠુ અતિવિય ઓભાસનસભાવો, તત્થ વા પવત્તમાનાનં દેવતાનં સોભનેન ગીતવાદિતસ્સરેન સુભસ્સરો. ચામરહત્થબાહુભીતિ ચામરહત્થયુત્તબાહૂહિ ઇતો ચિતો ચ બીજયમાન ચામરકલાપેહિ દેવતાનં ભુજેહિ, તથાભૂતાહિ દેવતાહિ વા વિરોચતિ.

૧૦૧૮. નાભ્યોતિ રથચક્કાનં નાભિયો. મનસાભિનિમ્મિતાતિ ‘‘ઇમે ઈદિસા હોન્તૂ’’તિ ચિત્તેન નિમ્મિતસદિસા. રથસ્સ પાદન્તરમજ્ઝભૂસિતાતિ રથસ્સ પાદાનં રથચક્કાનં અન્તેન નેમિના નાનારતનસમુજ્જલેન અરાનં વેમજ્ઝેન ચ મણ્ડિતા. સતરાજિચિત્તિતાતિ અનેકવણ્ણાહિ અનેકસતાહિ રાજીહિ લેખાહિ ચિત્તિતા વિચિત્તભાવં ગતા. સતેરતા વિજ્જુરિવાતિ સતેરતસઙ્ખાતવિજ્જુલતા વિય પભાસરે વિજ્જોતન્તિ.

૧૦૧૯. અનેકચિત્તાવતતોતિ અનેકેહિ માલાકમ્માદિચિત્તેહિ અવતતો સમોકિણ્ણો. ‘‘અનેકચિત્તાવિતતો’’તિપિ પઠન્તિ, સોયેવ અત્થો, ગાથાસુખત્થં પન દીઘકરણં. પુથૂ ચ નેમી ચાતિ પુથુલનેમિ ચ, એકો ચ-કારો નિપાતમત્તં. સહસ્સરંસિકોતિ અનેકસહસ્સરંસિકો. ‘‘સહસ્સરંસિયો’’તિપિ પાળિ. અપરે પન ‘‘નતા રંસિયો’’તિ ચ પઠન્તિ, તત્થ નતાતિ અજિયધનુદણ્ડકો વિય ઓણતા નેમિપ્પદેસા. સહસ્સરંસિયોતિ સૂરિયમણ્ડલં વિય વિપ્ફુરન્તકિરણજાલા. તેસન્તિ ઓલમ્બમાનકિઙ્કિણિકજાલાનં નેમિપ્પદેસાનં.

૧૦૨૦. સિરસ્મિન્તિ સીસે, રથસ્સ સીસેતિ અત્થો. સિરો વા અસ્મિં રથે. ચિત્તન્તિ વિચિત્તં. મણિચન્દકપ્પિતન્તિ મણિમયમણ્ડલાનુવિદ્ધં ચન્દમણ્ડલસદિસેન મણિના અનુવિદ્ધં. રુચિરં પભસ્સરન્તિ ઇમિના તસ્સ ચન્દમણ્ડલસદિસતંયેવ વિભાવેતિ, સદા વિસુદ્ધન્તિ ઇમિના પનસ્સ ચન્દમણ્ડલતોપિ વિસેસં દસ્સેતિ. સુવણ્ણરાજીહીતિ અન્તરન્તરા વટ્ટાકારેન સણ્ઠિતાહિ સુવણ્ણલેખાહિ. સઙ્ગતન્તિ સહિતં. વેળુરિયરાજીવાતિ અન્તરન્તરા સુવણ્ણરાજીહિ ખચિતમણિમણ્ડલત્તા વેળુરિયરાજીહિ વિય સોભતિ. ‘‘વેળુરિયરાજીહી’’તિ ચ પઠન્તિ.

૧૦૨૧. વાળીતિ વાળવન્તો સમ્પન્નવાળધિનો, અસ્સે સન્ધાય વદતિ. ‘‘વાજી’’તિ વા પાઠો. મણિચન્દકપ્પિતાતિ ચામરોલમ્બનટ્ઠાનેસુ મણિમયચન્દકાનુવિદ્ધા. આરોહકમ્બૂતિ ઉચ્ચા ચેવ તદનુરૂપપરિણાહા ચ, આરોહપરિણાહસમ્પન્નાતિ અત્થો. સુજવાતિ સુન્દરજવા જવવન્તો મહાજવા, સોભનગતિકાતિ અત્થો. બ્રહૂપમાતિ બ્રહા વિય પમિનિતબ્બા, અત્તનો પમાણતો અધિકા વિય પઞ્ઞાયન્તાતિ અત્થો. બ્રહાતિ વુડ્ઢા પવડ્ઢસબ્બઙ્ગપચ્ચઙ્ગા. મહન્તાતિ મહાનુભાવા મહિદ્ધિકા. બલિનોતિ સરીરબલેન ચ ઉસ્સાહબલેન ચ બલવન્તો. મહાજવાતિ સીઘવેગા. મનો તવઞ્ઞાયાતિ તવ ચિત્તં ઞત્વા. તથેવાતિ ચિત્તાનુરૂપમેવ. સિંસરેતિ સંસપ્પરે, પવત્તરેતિ અત્થો.

૧૦૨૨. ઇમેતિ યથાવુત્તઅસ્સે સન્ધાયાહ. સબ્બેતિ સહસ્સમત્તાપિ. સહિતાતિ સમાનજવતાય સમાનગમનતાય ચ ગતિયં સહિતા, અઞ્ઞમઞ્ઞં અનૂનાધિકગમનાતિ અત્થો. ચતૂહિ પાદેહિ કમન્તિ ગચ્છન્તીતિ ચતુક્કમા. સમં વહન્તીતિ ‘‘સહિતા’’તિ પદેન વુત્તમેવત્થં પાકટતરં કરોતિ. મુદુકાતિ મુદુસભાવા, ભદ્રા આજાનીયાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘અનુદ્ધતા’’તિ, ઉદ્ધતરહિતા ખોભં અકરોન્તાતિ અત્થો. આમોદમાનાતિ પમોદમાના, અખળુઙ્કતાય અઞ્ઞમઞ્ઞં રથિકાદીનઞ્ચ તુટ્ઠિં પવેદયન્તાતિ અત્થો.

૧૦૨૩. ધુનન્તીતિ ચામરભારં કેસરભારં વાલધિઞ્ચ વિધુનન્તિ. વગ્ગન્તીતિ કદાચિ પદે પદં નિક્ખિપન્તા વગ્ગનેન ગમનેન ગચ્છન્તિ. પતન્તીતિ કદાચિ પવત્તન્તિ, લઙ્ઘન્તીતિ અત્થો. ‘‘પ્લવન્તી’’તિ ચ કેચિ પઠન્તિ, સોયેવત્થો. અબ્ભુદ્ધુનન્તાતિ કમ્મસિપ્પિના સુકતે સુટ્ઠુ નિમ્મિતે ખુદ્દકઘણ્ટાદિઅસ્સાલઙ્કારે અભિઉદ્ધુનન્તા અધિકં ઉદ્ધુનન્તા. તેસન્તિ તેસં પિળન્ધનાનં.

૧૦૨૪. રથસ્સ ઘોસોતિ યથાવુત્તો રથનિગ્ઘોસો. અપિળન્ધનાન ચાતિ અ-કારો નિપાતમત્તં. પિળન્ધનાનં આભરણાનં. અપિળન્ધનન્તિ ચ આભરણપરિયાયોતિ વા વદન્તિ, રથસ્સાનં આભરણાનઞ્ચઘોસોતિ અત્થો. ખુરસ્સનાદોતિ તુરઙ્ગાનં ખુરનિપાતસદ્દો. કિઞ્ચાપિ અસ્સા આકાસેન ગચ્છન્તિ, મધુરસ્સ પન ખુરનિપાતસદ્દસ્સ ઉપલદ્ધિહેતુભૂતેન કમ્મુના તેસં ખુરનિક્ખેપે ખુરનિક્ખેપે પટિઘાતો લબ્ભતીતિ વદન્તિ. અભિહિંસનાય ચાતિ અસ્સાનં અધિકહિંસનેન ચ, અન્તરન્તરા અસ્સેહિ પવત્તિતહેસનેન ચાતિ અત્થો. ‘‘અભિહેસનાય ચા’’તિ કેચિ પઠન્તિ. સમિતસ્સાતિ સમુદિતસ્સ દિબ્બજનસ્સ ઘોસો ચ સુવગ્ગુ સુમધુરં સુય્યતિ. કિં વિયાતિ આહ ‘‘ગન્ધબ્બતૂરિયાનિ વિચિત્રસંવને’’તિ, ચિત્રલતાવને ગન્ધબ્બદેવપુત્તાનં પઞ્ચઙ્ગિકતૂરિયાનિ વિય. તૂરિયસન્નિસ્સિતો હિ સદ્દો ‘‘તૂરિયાની’’તિ વુત્તો નિસ્સયવોહારેન. ‘‘ગન્ધબ્બતૂરિયાન ચ વિચિત્રસંવને’’તિ ચ પાઠો, ‘‘તૂરિયાનઞ્ચ’’ઇતિ અનુનાસિકં આનેત્વા યોજેતબ્બં. અપરે ‘‘ગન્ધબ્બતૂરિયાનિ વિચિત્રપવને’’તિ પઠન્તિ.

૧૦૨૫. રથે ઠિતાતાતિ રથે ઠિતા એતા. મિગમન્દલોચનાતિ મિગચ્છાપિકાનં વિય મુદુસિનિદ્ધદિટ્ઠિનિપાતા. આળારપમ્હાતિ બહલસઙ્ગતપખુમા, ગોપખુમાતિ અત્થો. હસિતાતિ પહસિતા, પહંસિતમુખાતિ અત્થો. પિયંવદાતિ પિયવાદિનિયો. વેળુરિયજાલાવતતાતિ વેળુરિયમણિમયેન જાલેન છાદિતસરીરા. તનુચ્છવાતિ સુખુમચ્છવિયો. સદેવાતિ સદા એવ સબ્બકાલમેવ. ગન્ધબ્બસૂરગ્ગપૂજિતાતિ ગન્ધબ્બદેવતાહિ ચેવ અપરાહિ ચ અગ્ગદેવતાહિ લદ્ધપૂજા.

૧૦૨૬. તા રત્તરત્તમ્બરપીતવાસસાતિ રજનીયરૂપા ચ રત્તપીતવત્થા ચ. અભિરત્તલોચનાતિ વિસેસતો રત્તરાજીહિ ઉપસોભિતનયના. કુલે સુજાતાતિ સિન્ધવકુલે સુજાતા વિસિટ્ઠદેવનિકાયે સમ્ભવા. સુતનૂતિ સુન્દરસરીરા. સુચિમ્હિતાતિ સુદ્ધસિતકરણા.

૧૦૨૭. તા કમ્બુકેયૂરધરાતિ સુવણ્ણમયકેયૂરધરા. સુમજ્ઝિમાતિ વિલગ્ગમજ્ઝા. ઊરુથનૂપપન્નાતિ સમ્પન્નઊરુથના, કદલિક્ખન્ધસદિસઊરુ ચેવ સમુગ્ગસદિસથના ચ. વટ્ટઙ્ગુલિયોતિ અનુપુબ્બતો વટ્ટઙ્ગુલિયો. સુમુખાતિ સુન્દરમુખા, પમુદિતમુખા વા. સુદસ્સનાતિ દસ્સનીયા.

૧૦૨૮. અઞ્ઞાતિ એકચ્ચા. સુવેણીતિ સુન્દરકેસવેણિયો. સુસૂતિ દહરા. મિસ્સકેસિયોતિ રત્તમાલાદીહિ મિસ્સિતકેસવટ્ટિયો. કથં? સમં વિભત્તાહિ પભસ્સરાહિ ચાતિ, સમં અઞ્ઞમઞ્ઞસદિસં નાનાવિભત્તિવસેન વિભત્તાહિ સુવણ્ણચીરાદિખચિતાહિ ઇન્દનીલમણિઆદયો વિય પભસ્સરાહિ કેસવટ્ટીહિ મિસ્સિતકેસિયોતિ યોજના. અનુબ્બતાતિ અનુકૂલકિરિયા. તાતિ અચ્છરાયો.

૧૦૨૯. ચન્દનસારવોસિતાતિ સારભૂતેન દિબ્બચન્દનેન ઉલ્લિત્તા વિચ્છુરિતા.

૧૦૩૧. કણ્ઠેસૂતિઆદિના ગીવૂપગહત્થૂપગપાદૂપગસીસૂપગાદિઆભરણાનિ દસ્સેતિ. ઓભાસયન્તીતિ કણ્ઠેસુ યાનિ પિળન્ધનાનિ, તેહિ ઓભાસયન્તીતિ યોજના. એવં સેસેસુપિ. અબ્ભુદ્દયન્તિ અભિઉગ્ગચ્છન્તો, ‘‘અબ્ભુદ્દસ’’ન્તિપિ પાઠો, સોયેવત્થો. સારદિકોતિ સરદકાલિકો. ભાણુમાતિ સૂરિયો. સો હિ અબ્ભાદિદોસવિરહેન દસપિ દિસા સુટ્ઠુ ઓભાસેતિ.

૧૦૩૨. વાતસ્સ વેગેન ચાતિ મનુઞ્ઞગન્ધૂપહારં સદ્દૂપહારઞ્ચ કરોન્તેન ઉપહરન્તેન વિય વાયન્તેન વાતસ્સ વેગેન રથતુરઙ્ગવેગેન ચ. મુઞ્ચન્તીતિ વિસ્સજ્જેન્તિ. રુચિરન્તિ પઞ્ચઙ્ગિકતૂરિયાનિ વિય ઉપરૂપરિ રુચિદાયકં. સુચિન્તિ સુદ્ધં અસંસટ્ઠં. સુભન્તિ મનુઞ્ઞં. સબ્બેહિ વિઞ્ઞૂહિ સુતબ્બરૂપન્તિ સબ્બેહિપિ વિઞ્ઞુજાતિકેહિ ગન્ધબ્બસમયઞ્ઞૂહિ સોતબ્બં સવનીયં ઉત્તમસભાવં ઘોસં મુઞ્ચન્તીતિ યોજના.

૧૦૩૩. ઉય્યાનભૂમ્યાતિ ઉય્યાનભૂમિયં. દુવદ્ધતોતિ દ્વીહિ અદ્ધપસ્સેહિ. ‘‘દુભતો ચ ઠિતા’’તિપિ પઠન્તિ, સોયેવત્થો. રથાતિ રથે. નાગાતિ નાગે. ઉપયોગત્થે હિ એતં પચ્ચત્તવચનં. સરોતિ રથનાગતૂરિયાનિ પટિચ્ચ નિબ્બત્તો સરો. દેવિન્દાતિ દેવપુત્તં આલપતિ. વીણા યથા પોક્ખરપત્તબાહુભીતિ યથા વીણા સમ્મદેવ યોજિતેહિ દોણિપત્તબાહુદણ્ડેહિ તંતંમુચ્છનાનુરૂપં અવટ્ઠિતેહિ વાદિયમાના સુણન્તં જનં પમોદેતિ, એવં તં રથાદયો અત્તનો સરેન પમોદયન્તિ. સુસિક્ખિતભાવેન પોક્ખરભાવં સુન્દરભાવં પત્તેહિ વીણાવાદકસ્સ હત્થેહિ પવાદિતા વીણા યથા મહાજનં પમોદેતિ, એવં તં રથાદયો અત્તનો સરેન પમોદયન્તીતિ.

૧૦૩૪. ઇમાસુ વીણાસૂતિ ગાથાય અયં સઙ્ખેપત્થો – ઇમાસુ ઉજુકોટિવઙ્કબ્રહતીનન્દિનીતિસરઆદિભેદાસુ બહૂસુ વીણાસુ સિનિદ્ધમધુરસ્સરતાય વગ્ગૂસુ તતો એવ મનુઞ્ઞરૂપાસુ હદયેરિતં હદયઙ્ગમં હદયહારિનિં પીતિં પીતિનિમિત્તં પવજ્જમાનાસુ પવાદિયમાનાસુ અચ્છરા દેવકઞ્ઞા પીતિવેગુક્ખિત્તતાય અત્તનો સુસિક્ખિતતાય ચ દિબ્બપદુમેસુ ભમન્તિ નચ્ચં દસ્સેન્તિયો સઞ્ચરન્તિ.

૧૦૩૫. ઇમાનીતિ ઇદં પચ્ચેકં યોજેતબ્બં ‘‘ઇમાનિ ગીતાનિ, ઇમાનિ વાદિતાનિ, ઇમાનિ નચ્ચાનિ ચા’’તિ. સમેન્તિ એકતોતિ એકજ્ઝં સમરસાનિ હોન્તિ. અથ વા સમેન્તિ એકતોતિ એકતો એકજ્ઝં સમાનિ સમરસાનિ કરોન્તિ, તન્તિસ્સરં ગીતસ્સરેન, ગીતસ્સરઞ્ચ તન્તિસ્સરેન સંસન્દન્તિયો નચ્ચનેન યથાધિગતે હસ્સાદિરસે અપરિહાપેન્તિયો સમેન્તિ સમાનેન્તીતિ અત્થો. અત્થેત્થ નચ્ચન્તિ અથેત્થ અચ્છરા ઓભાસયન્તીતિ એવં ગીતાદીનિ સમરસે કરોન્તિયો અથ અઞ્ઞા એકચ્ચા અચ્છરા એત્થ એતસ્મિં તવ રથે નચ્ચન્તિ, અથ અઞ્ઞા વરિત્થિયો ઉત્તમિત્થિયો નચ્ચં પસ્સન્તિયો અત્તનો સરીરોભાસેન ચેવ વત્થાભરણઓભાસેન ચ એત્થ એતસ્મિં પદેસે ઉભતો દ્વીસુ પસ્સેસુ દસપિ દિસા કેવલં ઓભાસયન્તિ વિજ્જોતયન્તીતિ અત્થો.

૧૦૩૬. સોતિ સો ત્વં એવંભૂતો. તૂરિયગણપ્પબોધનોતિ દિબ્બતૂરિયસમૂહેન કતપીતિપબોધનો. મહીયમાનોતિ પૂજીયમાનો. વજિરાવુધોરિવાતિ ઇન્દો વિય.

૧૦૩૭. ઉપોસથં કં વા તુવં ઉપાવસીતિ અઞ્ઞેહિપિ ઉપોસથો ઉપવસીયતિ, ત્વં કં વા કીદિસં નામ ઉપોસથં ઉપવસીતિ પુચ્છતિ. ધમ્મચરિયન્તિ દાનાદિપુઞ્ઞપટિપત્તિં. વતન્તિ વતસમાદાનં. અભિરોચયીતિ અભિરોચેસિ, રુચ્ચિત્વા પૂરેસીતિ અત્થો. ‘‘અભિરાધયી’’તિપિ પાઠો, સાધેસિ નિપ્ફાદેસીતિ અત્થો.

૧૦૩૮. ઇદન્તિ નિપાતમત્તં, ઇદં વા ફલન્તિ અધિપ્પાયો. અભિરોચસેતિ અભિભવિત્વા વિજ્જોતસિ.

એવં મહાથેરેન પુટ્ઠો દેવપુત્તો તમત્થં આચિક્ખિ. તેન વુત્તં –

૧૦૪૦. ‘‘સો દેવપુત્તો અત્તમનો, મોગ્ગલ્લાનેન પુચ્છિતો;

પઞ્હં પુટ્ઠો વિયાકાસિ, યસ્સ કમ્મસ્સિદં ફલ’’ન્તિ.

૧૦૪૧. ‘‘જિતિન્દ્રિયં બુદ્ધમનોમનિક્કમં, નરુત્તમં કસ્સપમગ્ગપુગ્ગલં;

અવાપુરન્તં અમતસ્સ દ્વારં, દેવાતિદેવં સતપુઞ્ઞલક્ખણં.

૧૦૪૨. ‘‘તમદ્દસં કુઞ્જરમોઘતિણ્ણં, સુવણ્ણસિઙ્ગીનદબિમ્બસાદિસં;

દિસ્વાન તં ખિપ્પમહું સુચીમનો, તમેવ દિસ્વાન સુભાસિતદ્ધજં.

૧૦૪૩. ‘‘તમન્નપાનં અથવાપિ ચીવરં, સુચિં પણીતં રસસા ઉપેતં;

પુપ્ફાભિકિણ્ણમ્હિ સકે નિવેસને, પતિટ્ઠપેસિં સ અસઙ્ગમાનસો.

૧૦૪૪. ‘‘તમન્નપાનેન ચ ચીવરેન ચ, ખજ્જેન ભોજ્જેન ચ સાયનેન ચ;

સન્તપ્પયિત્વા દ્વિપદાનમુત્તમં, સો સગ્ગસો દેવપુરે રમામહં.

૧૦૪૫. ‘‘એતેનુપાયેન ઇમં નિરગ્ગળં, યઞ્ઞં યજિત્વા તિવિધં વિસુદ્ધં;

પહાયહં માનુસકં સમુસ્સયં, ઇન્દૂપમો દેવપુરે રમામહં.

૧૦૪૬. ‘‘આયુઞ્ચ વણ્ણઞ્ચ સુખં બલઞ્ચ, પણીતરૂપં અતિકઙ્ખતા મુનિ;

અન્નઞ્ચ પાનઞ્ચ બહું સુસઙ્ખતં, પતિટ્ઠપેતબ્બમસઙ્ગમાનસે.

૧૦૪૭. ‘‘નયિમસ્મિં લોકે પરસ્મિં વા પન, બુદ્ધેન સેટ્ઠો વ સમો વ વિજ્જતિ;

આહુનેય્યાનં પરમાહુતિં ગતો, પુઞ્ઞત્થિકાનં વિપુલપ્ફલેસિન’’ન્તિ.

૧૦૪૧. તત્થ જિતિન્દ્રિયન્તિ મનચ્છટ્ઠાનં ઇન્દ્રિયાનં બોધિમૂલેયેવ અગ્ગમગ્ગેન જિતત્તા નિબ્બિસેવનભાવસ્સ કતત્તા જિતિન્દ્રિયં. અભિઞ્ઞેય્યાદીનં અભિઞ્ઞેય્યાદિભાવતો અનવસેસતો અભિસમ્બુદ્ધત્તા બુદ્ધં. પુરિપુણ્ણવીરિયતાય અનોમનિક્કમં ચતુરઙ્ગસમન્નાગતસ્સ વીરિયસ્સ ચતુબ્બિધસમ્મપ્પધાનસ્સ ચ પારિપૂરિયાતિ અત્થો. નરુત્તમન્તિ નરાનં ઉત્તમં દ્વિપદુત્તમં. કસ્સપન્તિ ભગવન્તં ગોત્તેન વદતિ. અવાપુરન્તં અમતસ્સ દ્વારન્તિ કોણાગમનસ્સ ભગવતો સાસનન્તરધાનતો પભુતિ પિહિતં નિબ્બાનમહાનગરસ્સ દ્વારં અરિયમગ્ગં વિવરન્તં. દેવાતિદેવન્તિ સબ્બેસમ્પિ દેવાનં અતિદેવં. સતપુઞ્ઞલક્ખણન્તિ અનેકસતપુઞ્ઞવસેન નિબ્બત્તમહાપુરિસલક્ખણં.

૧૦૪૨. કુઞ્જરન્તિ કિલેસપટિસત્તુનિમ્મદ્દનેન કુઞ્જરસદિસં, મહાનાગન્તિ અત્થો. ચતુન્નં ઓઘાનં સંસારમહોઘસ્સ તરિતત્તા ઓઘતિણ્ણં. સુવણ્ણસિઙ્ગીનદબિમ્બસાદિસન્તિ સિઙ્ગીસુવણ્ણજમ્બુનદસુવણ્ણરૂપસદિસં, કઞ્ચનસન્નિભત્તચન્તિ અત્થો. દિસ્વાન તં ખિપ્પમહું સુચીમનોતિ તં કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધં દિસ્વા ખિપ્પં તાવદેવ ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો ભગવા’’તિ પસાદવસેન કિલેસમલાપગમનેન સુચિમનો વિસુદ્ધમનો અહોસિં, તઞ્ચ ખો તમેવ દિસ્વાન તં દિસ્વા એવ. સુભાસિતદ્ધજન્તિ ધમ્મદ્ધજં.

૧૦૪૩. તમન્નપાનન્તિ તમ્હિ ભગવતિ અન્નઞ્ચ પાનઞ્ચ. અથવાપિ ચીવરન્તિ અથ ચીવરમ્પિ. રસસા ઉપેતન્તિ રસેન ઉપેતં સાદુરસં, ઉળારન્તિ અત્થો. પુપ્ફાભિકિણ્ણમ્હીતિ ગન્થિતેહિ ચ અગન્થિકેહિ ચ પુપ્ફેહિ ઓલમ્બનવસેન સન્થરણવસેન ચ અભિકિણ્ણે. પતિટ્ઠપેસિન્તિ પટિપાદેસિં અદાસિં. અસઙ્ગમાનસોતિ કત્થચિ અલગ્ગચિત્તો સો અહન્તિ યોજના.

૧૦૪૪. સગ્ગસોતિ અપરાપરૂપપત્તિવસેન સગ્ગે સગ્ગે, તત્થાપિ ચ દેવપુરે સુદસ્સનમહાનગરે. રમામીતિ કીળામિ મોદામિ.

૧૦૪૫. એતેનુપાયેનાતિ ગોપાલબ્રાહ્મણકાલે સસાવકસઙ્ઘસ્સ કસ્સપભગવતો યથા અસદિસદાનં અદાસિં, એતેન ઉપાયેન. ઇમં નિરગ્ગળં યઞ્ઞં યજિત્વા તિવિધં વિસુદ્ધન્તિ અનાવટદ્વારતાય મુત્તચાગતાય ચ નિરગ્ગળં, તીસુપિ કાલેસુ તીહિ દ્વારેહિ કરણકારાપનાનુસ્સરણવિધીહિ સમ્પન્નતાય તિવિધં, તત્થ સંકિલેસાભાવેન વિસુદ્ધં અપરિમિતધનપરિચ્ચાગભાવેન મહાચાગતાય યઞ્ઞં યજિત્વા, મહાદાનં દત્વાતિ અત્થો. તં પન દાનં ચિરકતમ્પિ ખેત્તવત્થુચિત્તાનં ઉળારતાય અન્તરન્તરા અનુસ્સરણેન અત્તનો પાકટં આસન્નં પચ્ચક્ખં વિય ઉપટ્ઠિતં ગહેત્વા આહ ‘‘ઇમ’’ન્તિ.

૧૦૪૬. એવં દેવપુત્તો અત્તના કતકમ્મં થેરસ્સ કથેત્વા ઇદાનિ તાદિસાય સમ્પત્તિયા પરેપિ પતિટ્ઠાપેતુકામતં તથાગતે ચ ઉત્તમં અત્તનો પસાદબહુમાનં પવેદેન્તો ‘‘આયુઞ્ચ વણ્ણઞ્ચા’’તિઆદિના ગાથાદ્વયમાહ. તત્થ અભિકઙ્ખતાતિ ઇચ્છન્તેન. મુનીતિ થેરં આલપતિ.

૧૦૪૭. નયિમસ્મિં લોકેતિ દેવપુત્તો અત્તનો પચ્ચક્ખભૂતં લોકં વદતિ. પરસ્મિન્તિ તતો અઞ્ઞસ્મિં. એતેન સબ્બેપિ સદેવકે લોકે દસ્સેતિ. સમો ચ વિજ્જતીતિ સેટ્ઠો તાવ તિટ્ઠતુ, સમો એવ ન વિજ્જતીતિ અત્થો. આહુનેય્યાનં પરમાહુતિં ગતોતિ ઇમસ્મિં લોકે યત્તકા આહુનેય્યા નામ, તેસુ સબ્બેસુ પરમાહુતિં પરમં આહુનેય્યભાવં ગતો. ‘‘દક્ખિણેય્યાનં પરમગ્ગતં ગતો’’તિ વા પાઠો, તત્થ પરમગ્ગતન્તિ પરમં અગ્ગભાવં, અગ્ગદક્ખિણેય્યભાવન્તિ અત્થો. કેસન્તિ આહ ‘‘પુઞ્ઞત્થિકાનં વિપુલપ્ફલેસિન’’ન્તિ, પુઞ્ઞેન અત્થિકાનં વિપુલં મહન્તં પુઞ્ઞફલં ઇચ્છન્તાનં, તથાગતો એવ લોકસ્સ પુઞ્ઞક્ખેત્તન્તિ દસ્સેતિ. કેચિ પન ‘‘આહુનેય્યાનં પરમગ્ગતં ગતો’’તિ પઠન્તિ, સોયેવત્થો.

એવં કથેન્તમેવ તં થેરો કલ્લચિત્તં મુદુચિત્તં વિનીવરણચિત્તં ઉદગ્ગચિત્તં પસન્નચિત્તઞ્ચ ઞત્વા સચ્ચાનિ પકાસેસિ. સો સચ્ચપરિયોસાને સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. અથ થેરો મનુસ્સલોકં આગન્ત્વા ભગવતો તમત્થં અત્તના ચ દેવપુત્તેન ચ કથિતનિયામેનેવ આરોચેસિ. સત્થા તમત્થં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા સમ્પત્તપરિયાય ધમ્મં દેસેસિ. સા દેસના મહાજનસ્સ સાત્થિકા અહોસીતિ.

મહારથવિમાનવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઇતિ પરમત્થદીપનિયા ખુદ્દકટ્ઠકથાય વિમાનવત્થુસ્મિં

ચુદ્દસવત્થુપટિમણ્ડિતસ્સ પઞ્ચમસ્સ મહારથવગ્ગસ્સ

અત્થવણ્ણના નિટ્ઠિતા.