૫. મહારથવગ્ગો

૧. મણ્ડૂકદેવપુત્તવિમાનવણ્ણના

મહારથવગ્ગે કો મે વન્દતિ પાદાનીતિ મણ્ડૂકદેવપુત્તવિમાનં. તસ્સ કા ઉપ્પત્તિ? ભગવા ચમ્પાયં વિહરતિ ગગ્ગરાય પોક્ખરણિયા તીરે. સો પચ્ચૂસવેલાયં બુદ્ધાચિણ્ણં મહાકરુણાસમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા તતો વુટ્ઠાય વેનેય્યબન્ધવે સત્તે વોલોકેન્તો અદ્દસ ‘‘અજ્જ મયિ સાયન્હસમયે ધમ્મં દેસેન્તે એકો મણ્ડૂકો મમ સરે નિમિત્તં ગણ્હન્તો પરૂપક્કમેન મરિત્વા દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા મહતા દેવપરિવારેન મહાજનસ્સ પસ્સન્તસ્સેવ આગમિસ્સતિ, તત્થ બહૂનં ધમ્માભિસમયો ભવિસ્સતી’’તિ દિસ્વા પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં ચમ્પાનગરં પિણ્ડાય પવિસિત્વા, ભિક્ખૂનં સુલભપિણ્ડપાતં કત્વા કતભત્તકિચ્ચો વિહારં પવિસિત્વા ભિક્ખૂસુ વત્તં દસ્સેત્વા, અત્તનો અત્તનો દિવાટ્ઠાનં ગતેસુ ગન્ધકુટિં પવિસિત્વા ફલસમાપત્તિસુખેન દિવસભાગં ખેપેત્વા, સાયન્હસમયે ચતૂસુ પરિસાસુ સન્નિપતિતાસુ સુરભિગન્ધકુટિતો નિક્ખમિત્વા તઙ્ખણાનુરૂપેન પાટિહારિયેન પોક્ખરણિતીરે ધમ્મસભામણ્ડપં પવિસિત્વા અલઙ્કતવરબુદ્ધાસને નિસિન્નો મનોસિલાતલે સીહનાદં નદન્તો અછમ્ભીતકેસરસીહો વિય અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતં બ્રહ્મસ્સરં નિચ્છારેન્તો અચિન્તેય્યેન બુદ્ધાનુભાવેન અનુપમાય બુદ્ધલીલાય ધમ્મં દેસેતું આરભિ.

તસ્મિઞ્ચ ખણે એકો મણ્ડૂકો પોક્ખરણિતો આગન્ત્વા ‘‘ધમ્મો એસો વુચ્ચતી’’તિ ધમ્મસઞ્ઞાય સરે નિમિત્તં ગણ્હન્તો પરિસપરિયન્તે નિપજ્જિ. અથેકો વચ્છપાલો તં પદેસં આગતો સત્થારં ધમ્મં દેસેન્તં પરિસઞ્ચ પરમેન ઉપસમેન ધમ્મં સુણન્તં દિસ્વા તગ્ગતમાનસો દણ્ડમોલુબ્ભ તિટ્ઠન્તો મણ્ડૂકં અનોલોકેત્વા તસ્સ સીસે સન્નિરુમ્ભિત્વા અટ્ઠાસિ. સો ધમ્મસઞ્ઞાય પસન્નચિત્તો તાવદેવ કાલં કત્વા તાવતિંસભવને દ્વાદસયોજનિકે કનકવિમાને નિબ્બત્તિત્વા સુત્તપ્પબુદ્ધો વિય તત્થ અચ્છરાસઙ્ઘપરિવુતં અત્તાનં દિસ્વા ‘‘કુતો નુ ખો ઇધ અહં નિબ્બત્તો’’તિ આવજ્જેન્તો પુરિમજાતિં દિસ્વા ‘‘અહમ્પિ નામ ઇધ ઉપ્પજ્જિં, ઈદિસઞ્ચ સમ્પત્તિં પટિલભિં, કિં નુ ખો કમ્મં અકાસિ’’ન્તિ ઉપધારેન્તો અઞ્ઞં ન અદ્દસ અઞ્ઞત્ર ભગવતો સરે નિમિત્તગ્ગાહા. સો તાવદેવ સહ વિમાનેન આગન્ત્વા વિમાનતો ઓતરિત્વા, મહાજનસ્સ પસ્સન્તસ્સેવ મહતા પરિવારેન મહન્તેન દિબ્બાનુભાવેન ઉપસઙ્કમિત્વા, ભગવતો પાદે સિરસા વન્દિત્વા અઞ્જલિં પગ્ગય્હ નમસ્સમાનો અટ્ઠાસિ. અથ નં ભગવા જાનન્તોવ મહાજનસ્સ કમ્મફલં બુદ્ધાનુભાવઞ્ચ પચ્ચક્ખં કાતું –

૮૫૭. ‘‘કો મે વન્દતિ પાદાનિ, ઇદ્ધિયા યસસા જલં;

અભિક્કન્તેન વણ્ણેન, સબ્બા ઓભાસયં દિસા’’તિ. –

પુચ્છિ. તત્થ કોતિ દેવનાગયક્ખમનુસ્સાદીસુ કો, કતમોતિ અત્થો. મેતિ મમ. પાદાનીતિ પાદે. ઇદ્ધિયાતિ ઇમાય ઈદિસાય દેવિદ્ધિયા. યસસાતિ ઇમિના ઈદિસેન પરિવારેન પરિચ્છેદેન ચ. જલન્તિ વિજ્જોતમાનો. અભિક્કન્તેનાતિ અતિવિય કન્તેન કમનીયેન સુન્દરેન. વણ્ણેનાતિ છવિવણ્ણેન, સરીરવણ્ણનિભાયાતિ અત્થો.

અથ દેવપુત્તો અત્તનો પુરિમજાતિઆદિં આવિ કરોન્તો ઇમાહિ ગાથાહિ બ્યાકાસિ –

૮૫૮. ‘‘મણ્ડૂકોહં પુરે આસિં, ઉદકે વારિગોચરો;

તવ ધમ્મં સુણન્તસ્સ, અવધી વચ્છપાલકો.

૮૫૯. ‘‘મુહુત્તં ચિત્તપસાદસ્સ, ઇદ્ધિં પસ્સ યસઞ્ચ મે;

આનુભાવઞ્ચ મે પસ્સ, વણ્ણં પસ્સ જુતિઞ્ચ મે.

૮૬૦. ‘‘યે ચ તે દીઘમદ્ધાનં, ધમ્મં અસ્સોસું ગોતમ;

પત્તા તે અચલટ્ઠાનં, યત્થ ગન્ત્વા ન સોચરે’’તિ.

૮૫૮. તત્થ પુરેતિ પુરિમજાતિયં. ઉદકેતિ ઇદં તદા અત્તનો ઉપ્પત્તિટ્ઠાનદસ્સનં. ઉદકે મણ્ડૂકોતિ એતેન ઉદ્ધુમાયિકાદિકસ્સ થલે મણ્ડૂકસ્સ નિવત્તનં કતં હોતિ. ગાવો ચરન્તિ એત્થાતિ ગોચરો, ગોચરો વિયાતિ ગોચરો, ઘાસેસનટ્ઠાનં. વારિ ઉદકં ગોચરો એતસ્સાતિ વારિગોચરો. ઉદકચારીપિ હિ કોચિ કચ્છપાદિ અવારિગોચરોપિ હોતીતિ ‘‘વારિગોચરો’’તિ વિસેસેત્વા વુત્તં. તવ ધમ્મં સુણન્તસ્સાતિ બ્રહ્મસ્સરેન કરવીકરુતમઞ્જુના દેસેન્તસ્સ તવ ધમ્મં ‘‘ધમ્મો એસો વુચ્ચતી’’તિ સરે નિમિત્તગ્ગાહવસેન સુણન્તસ્સ, અનાદરે ચેતં સામિવચનં વેદિતબ્બં. અવધી વચ્છપાલકોતિ વચ્છે રક્ખન્તો ગોપાલદારકો મમ સમીપં આગન્ત્વા દણ્ડમોલુબ્ભિત્વા તિટ્ઠન્તો મમ સીસે દણ્ડં સન્નિરુમ્ભિત્વા મં મારેસિ.

૮૫૯. મુહુત્તં ચિત્તપસાદસ્સાતિ તવ ધમ્મે મુહુત્તમત્તં ઉપ્પન્નસ્સ ચિત્તપસાદસ્સ હેતુભૂતસ્સ ઇદ્ધિન્તિ સમિદ્ધિં, દિબ્બવિભૂતિન્તિ અત્થો. યસન્તિ પરિવારં. આનુભાવન્તિ કામવણ્ણિતાદિદિબ્બાનુભાવં. વણ્ણન્તિ સરીરવણ્ણસમ્પત્તિં. જુતિન્તિ દ્વાદસયોજનાનિ ફરણસમત્થં પભાવિસેસં.

૮૬૦. યેતિ યે સત્તા. ચ-સદ્દો બ્યતિરેકે. તેતિ તવ. દીઘમદ્ધાનન્તિ બહુવેલં. અસ્સોસુન્તિ સુણિંસુ. ગોતમાતિ ભગવન્તં ગોત્તેન આલપતિ. અચલટ્ઠાનન્તિ નિબ્બાનં. અયઞ્હેત્થ અત્થો – ગોતમ ભગવા અહં વિય ઇત્તરમેવ કાલં અસુણિત્વા યે પન કતપુઞ્ઞા ચિરં કાલં તવ ધમ્મં અસ્સોસું સોતું લભિંસુ, તે દીઘરત્તં સંસારબ્યસનાભિભૂતા ઇમે સત્તા યત્થ ગન્ત્વા ન સોચેય્યું, તં અસોકં સસ્સતભાવેન અચલં સન્તિપદં પત્તા એવ, ન તેસં તસ્સ પત્તિયા અન્તરાયોતિ.

અથસ્સ ભગવા સમ્પત્તપરિસાય ચ ઉપનિસ્સયસમ્પત્તિં ઓલોકેત્વા વિત્થારેન ધમ્મં દેસેસિ. દેસનાપરિયોસાને સો દેવપુત્તો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ, ચતુરાસીતિયા પાણસહસ્સાનં ધમ્માભિસમયો અહોસિ. દેવપુત્તો ભગવન્તં વન્દિત્વા તિક્ખત્તું પદક્ખિણં કત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ અઞ્જલિં કત્વા સહ પરિવારેન દેવલોકમેવ ગતોતિ.

મણ્ડૂકદેવપુત્તવિમાનવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. રેવતીવિમાનવણ્ણના

ઉટ્ઠેહિ રેવતે સુપાપધમ્મેતિ રેવતીવિમાનં. તસ્સ કા ઉપ્પત્તિ? ભગવા બારાણસિયં વિહરતિ ઇસિપતને મિગદાયે. તેન સમયેન બારાણસિયં સદ્ધાસમ્પન્નસ્સ કુલસ્સ પુત્તો નન્દિયો નામ ઉપાસકો અહોસિ સદ્ધાસમ્પન્નો દાયકો દાનપતિ સઙ્ઘુપટ્ઠાકો. અથસ્સ માતાપિતરો સમ્મુખગેહતો માતુલધીતરં રેવતિં નામ કઞ્ઞં આનેતુકામા અહેસું. સા પન અસ્સદ્ધા અદાનસીલા, નન્દિયો તં ન ઇચ્છિ. તસ્સ માતા રેવતિં આહ ‘‘અમ્મ, ત્વં ઇમં ગેહં આગન્ત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ નિસીદનટ્ઠાનં હરિતેન ગોમયેન ઉપલિમ્પિત્વા આસનાનિ પઞ્ઞાપેહિ, આધારકે ઠપેહિ, ભિક્ખૂનં આગતકાલે વન્દિત્વા પત્તં ગહેત્વા નિસીદાપેત્વા ધમકરણેન પાનીયં પરિસ્સાવેત્વા ભુત્તકાલે પત્તાનિ ધોવાહિ, એવં મે પુત્તસ્સ આરાધિકા ભવિસ્સસી’’તિ. સા તથા અકાસિ. અથ નં ‘‘ઓવાદક્ખમા જાતા’’તિ પુત્તસ્સ આરોચેત્વા તેન ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિતે દિવસં ઠપેત્વા આવાહં કરિંસુ.

અથ નં નન્દિયો આહ ‘‘સચે ભિક્ખુસઙ્ઘં માતાપિતરો ચ મે ઉપટ્ઠહિસ્સસિ, એવં ઇમસ્મિં ગેહે વસિતું લભિસ્સસિ, અપ્પમત્તા હોહી’’તિ. સા ‘‘સાધૂ’’તિ પટિસ્સુણિત્વા કિઞ્ચિ કાલં સદ્ધા વિય હુત્વા ભત્તારં અનવત્તેન્તી દ્વે પુત્તે વિજાયિ. નન્દિયસ્સ માતાપિતરો કાલમકંસુ. ગેહે સબ્બિસ્સરિયં તસ્સા એવ અહોસિ. નન્દિયોપિ મહાદાનપતિ હુત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ દાનં પટ્ઠપેસિ, કપણદ્ધિકાદીનમ્પિ ગેહદ્વારે પાકવત્તં પટ્ઠપેસિ. ઇસિપતનમહાવિહારે ચતૂહિ ગબ્ભેહિ પટિમણ્ડિતં ચતુસાલં કારેત્વા મઞ્ચપીઠાદીનિ અત્થરાપેત્વા બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ મહાદાનં દત્વા તથાગતસ્સ હત્થે દક્ખિણોદકં પાતેત્વા નિય્યાદેસિ, સહ દક્ખિણોદકદાનેન તાવતિંસભવને આયામતો ચ વિત્થારતો ચ સમન્તા દ્વાદસયોજનિકો યોજનસતુબ્બેધો સત્તરતનમયો અચ્છરાગણસહસ્સસઙ્ઘુટ્ઠો દિબ્બપાસાદો ઉગ્ગઞ્છિ.

અથાયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો દેવચારિકં ચરન્તો તં પાસાદં દિસ્વા અત્તાનં વન્દિતું આગતે દેવપુત્તે પુચ્છિ ‘‘કસ્સાયં પાસાદો’’તિ? ‘‘ઇમસ્સ, ભન્તે, પાસાદસ્સ સામિકો મનુસ્સલોકે બારાણસિયં નન્દિયો નામ કુટુમ્બિયપુત્તો સઙ્ઘસ્સ ઇસિપતનમહાવિહારે ચતુસાલં કારેસિ, તસ્સાયં નિબ્બત્તો પાસાદો’’તિ આહંસુ. પાસાદે નિબ્બત્તદેવચ્છરાયોપિ થેરં વન્દિત્વા ‘‘ભન્તે, મયં બારાણસિયં નન્દિયસ્સ નામ ઉપાસકસ્સ પરિચારિકા ભવિતું ઇધ નિબ્બત્તા, તસ્સ એવં વદેથ ‘‘તુય્હં પરિચારિકા ભવિતું નિબ્બત્તા, દેવતાયો તયિ ચિરાયન્તે ઉક્કણ્ઠિતા, દેવલોકસમ્પત્તિ નામ મત્તિકાભાજનં ભિન્દિત્વા સુવણ્ણભાજનસ્સ ગહણં વિય અતિમનાપ’ન્તિ વત્વા ઇધાગમનત્થાય તસ્સ વદેથા’’તિ આહંસુ. થેરો ‘‘સાધૂ’’તિ પટિસ્સુણિત્વા સહસા દેવલોકતો આગન્ત્વા ચતુપરિસમજ્ઝે ભગવન્તં પુચ્છિ ‘‘નિબ્બત્તતિ નુ ખો, ભન્તે, કતપુઞ્ઞાનં મનુસ્સલોકે ઠિતાનંયેવ દિબ્બસમ્પત્તી’’તિ? ‘‘નનુ તે, મોગ્ગલ્લાન, નન્દિયસ્સ દેવલોકે નિબ્બત્તા દિબ્બસમ્પત્તિ સામં દિટ્ઠા, કસ્મા મં પુચ્છસી’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે, નિબ્બત્તતી’’તિ. અથસ્સ સત્થા ‘‘યથા ચિરં વિપ્પવસિત્વા આગતં પુરિસં મિત્તબન્ધવા અભિનન્દન્તિ સમ્પટિચ્છન્તિ, એવં કતપુઞ્ઞં પુગ્ગલં ઇતો પરલોકં ગતં સકાનિ પુઞ્ઞાનિ સમ્પત્તિહત્થેહિ સમ્પટિચ્છન્તિ પટિગ્ગણ્હન્તી’’તિ દસ્સેન્તો –

૮૬૧. ‘‘ચિરપ્પવાસિં પુરિસં, દૂરતો સોત્થિમાગતં;

ઞાતિમિત્તા સુહજ્જા ચ, અભિનન્દન્તિ આગતં.

૮૬૨. ‘‘તથેવ કતપુઞ્ઞમ્પિ, અસ્મા લોકા પરં ગતં;

પુઞ્ઞાનિ પટિગ્ગણ્હન્તિ, પિયં ઞાતીવ આગત’’ન્તિ. – ગાથા અભાસિ;

નન્દિયો તં સુત્વા ભિય્યોસોમત્તાય દાનાનિ દેતિ, પુઞ્ઞાનિ કરોતિ, સો વણિજ્જાય ગચ્છન્તો રેવતિં આહ ‘‘ભદ્દે, મયા પટ્ઠપિતં સઙ્ઘસ્સ દાનં અનાથાનં પાકવત્તઞ્ચ ત્વં અપ્પમત્તા પવત્તેય્યાસી’’તિ. સા ‘‘સાધૂ’’તિ પટિસ્સુણિ. સો પવાસગતોપિ યત્થ યત્થ વાસં કપ્પેતિ, તત્થ તત્થ ભિક્ખૂનં અનાથાનઞ્ચ યથાવિભવં દાનં દેતિયેવ. તસ્સ અનુકમ્પાય ખીણાસવા દૂરતોપિ આગન્ત્વા દાનં સમ્પટિચ્છન્તિ. રેવતી પન તસ્મિં ગતે કતિપાહમેવ દાનં પવત્તેત્વા અનાથાનં ભત્તં ઉપચ્છિન્દિ, ભિક્ખૂનમ્પિ ભત્તં કણાજકં બિલઙ્ગદુતિયં અદાસિ. ભિક્ખૂનં ભુત્તટ્ઠાને અત્તના ભુત્તાવસેસાનિ સિત્થાનિ મચ્છમંસખણ્ડમિસ્સકાનિ ચલકટ્ઠિકાનિ ચ પકિરિત્વા મનુસ્સાનં દસ્સેતિ ‘‘પસ્સથ સમણાનં કમ્મં, સદ્ધાદેય્યં નામ એવં છડ્ડેન્તી’’તિ.

અથ નન્દિયો વોહારકસિદ્ધિ યથાલાભો આગન્ત્વા તં પવત્તિં સુત્વા રેવતિં ગેહતો નીહરિત્વા ગેહં પાવિસિ. દુતિયદિવસે બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ મહાદાનં પવત્તેત્વા નિચ્ચભત્તં અનાથભત્તઞ્ચ સમ્મદેવ પવત્તેસિ, અત્તનો સહાયેહિ ઉપનીતં રેવતિં ઘાસચ્છાદનપરમતાય ઠપેસિ. સો અપરેન સમયેન કાલં કત્વા તાવતિંસભવને અત્તનો વિમાનેયેવ નિબ્બત્તિ. રેવતી પન સબ્બં દાનં પચ્છિન્દિત્વા ‘‘ઇમેસં વસેન મય્હં લાભસક્કારો પરિહાયી’’તિ ભિક્ખુસઙ્ઘં અક્કોસન્તી પરિભાસન્તી વિચરતિ. અથ વેસ્સવણો દ્વે યક્ખે આણાપેસિ ‘‘ગચ્છથ, ભણે, બારાણસિનગરે ઉગ્ઘોસથ ‘‘ઇતો સત્તમે દિવસે રેવતી જીવન્તીયેવ નિરયે પક્ખિપીયતી’તિ’’. તં સુત્વા મહાજનો સંવેગજાતો ભીતતસિતો અહોસિ.

અથ રેવતી પન પાસાદં અભિરુહિત્વા દ્વારં થકેત્વા નિસીદિ. સત્તમે દિવસે તસ્સા પાપકમ્મસઞ્ચોદિતેન વેસ્સવણેન રઞ્ઞા આણત્તા જલિતકપિલકેસમસ્સુકા ચિપિટવિરૂપનાસિકા પરિણતદાઠા લોહિતક્ખા સજલધરસમાનવણ્ણા અતિવિય ભયાનકરૂપા દ્વે યક્ખા ઉપગન્ત્વા ‘‘ઉટ્ઠેહિ, રેવતે, સુપાપધમ્મે’’તિઆદીનિ વદન્તા નાનાબાહાસુ ગહેત્વા ‘‘મહાજનો પસ્સતૂ’’તિ સકલનગરે વીથિતો વીથિં પરિબ્ભમાપેત્વા આકાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા તાવતિંસભવનં નેત્વા નન્દિયસ્સ વિમાનં સમ્પત્તિઞ્ચસ્સા દસ્સેત્વા તં વિલપન્તિંયેવ ઉસ્સદનિરયસમીપં પાપેસું. તં યમપુરિસા ઉસ્સદનિરયે ખિપિંસુ. તેનાહ –

૮૬૩. ‘‘ઉટ્ઠેહિ રેવતે સુપાપધમ્મે, અપારુતદ્વારે અદાનસીલે;

નેસ્સામ તં યત્થ થુનન્તિ દુગ્ગતા, સમપ્પિતા નેરયિકા દુખેના’’તિ.

તત્થ ઉટ્ઠેહીતિ ઉટ્ઠહ, ન દાનેસ પાસાદો તં નિરયભયતો રક્ખિતું સક્કોતિ, તસ્મા સીઘં ઉટ્ઠહિત્વા આગચ્છાહીતિ અત્થો. રેવતેતિ તં નામેન આલપતિ. સુપાપધમ્મેતિઆદિના ઉટ્ઠાનસ્સ કારણં વદતિ. યસ્મા ત્વં અરિયાનં અક્કોસનપરિભાસનાદિના સુટ્ટુ લામકપાપધમ્મા, યસ્મા ચ અપારુતં દ્વારં નિરયસ્સ તવ પવેસનત્થં, તસ્મા ઉટ્ઠેહીતિ. અદાનસીલેતિ કસ્સચિ કિઞ્ચિ ન દાનસીલે કદરિયે મચ્છરિની, ઇદમ્પિ ઉટ્ઠાનસ્સેવ કારણવચનં. યસ્મા દાનસીલાનં અમચ્છરીનં તવ સામિકસદિસાનં સુગતિયં નિવાસો, તાદિસાનં પન અદાનસીલાનં મચ્છરીનં નિરયે નિવાસો, તસ્મા ઉટ્ઠેહિ, મુહુત્તમત્તમ્પિ તવ ઇધ ઠાતું ન દસ્સામીતિ અધિપ્પાયો. યત્થ થુનન્તિ દુગ્ગતાતિ દુક્ખગતત્તા દુગ્ગતા. નેરયિકાતિ નિરયદુક્ખેન સમપ્પિતા સમઙ્ગીભૂતા યસ્મિં નિરયે થુનન્તિ, યાવ પાપકમ્મં ન બ્યન્તિ હોતિ, તાવ નિક્ખમિતું અલભન્તા નિત્થુનન્તિ, તત્થ તં નેસ્સામ નયિસ્સામ ખિપિસ્સામાતિ યોજના.

૮૬૪. ‘‘ઇચ્ચેવ વત્વાન યમસ્સ દૂતા, તે દ્વે યક્ખા લોહિતક્ખા બ્રહન્તા;

પચ્ચેકબાહાસુ ગહેત્વા રેવતં, પક્કામયું દેવગણસ્સ સન્તિકે’’તિ. –

ઇદં સઙ્ગીતિકારવચનં.

તત્થ ઇચ્ચેવ વત્વાનાતિ ઇતિ એવ ‘‘ઉટ્ઠેહી’’તિઆદિના વત્વા, વચનસમનન્તરમેવાતિ અત્થો. યમસ્સ દૂતાતિ અપ્પટિસેધનિયતસ્સ યમસ્સ રઞ્ઞો દૂતસદિસા. વેસ્સવણેન હિ તે પેસિતા. તથા હિ તે તાવતિંસભવનં નયિંસુ. કેચિ ‘‘ન યમસ્સ દૂતા’’તિ ન-કારં ‘‘યમસ્સા’’તિ પદેન સમ્બન્ધિત્વા ‘‘વેસ્સવણસ્સ દૂતા’’તિ અત્થં વદન્તિ, તં ન યુજ્જતિ. ન હિ ન યમદૂતતાય વેસ્સવણસ્સ દૂતાતિ સિજ્ઝતિ. યજન્તિ તત્થ બલિં ઉપહરન્તીતિ યક્ખા. લોહિતક્ખાતિ રત્તનયના. યક્ખાનઞ્હિ નેત્તાનિ અતિલોહિતાનિ હોન્તિ. બ્રહન્તાતિ મહન્તા. પચ્ચેકબાહાસૂતિ એકો એકબાહાયં, ઇતરો ઇતરબાહાયન્તિ પચ્ચેકં બાહાસુ. રેવતન્તિ રેવતિં. રેવતાતિપિ તસ્સા નામમેવ. તથા હિ ‘‘રેવતે’’તિ વુત્તં. પક્કામયુન્તિ પક્કામેસું, ઉપનેસુન્તિ અત્થો. દેવગણસ્સાતિ તાવતિંસભવને દેવસઙ્ઘસ્સ.

એવં તેહિ યક્ખેહિ તાવતિંસભવનં નેત્વા નન્દિયવિમાનસ્સ અવિદૂરે ઠપિતા રેવતી તં સૂરિયમણ્ડલસદિસં અતિવિય પભસ્સરં દિસ્વા –

૮૬૫. ‘‘આદિચ્ચવણ્ણં રુચિરં પભસ્સરં, બ્યમ્હં સુભં કઞ્ચનજાલછન્નં;

કસ્સેતમાકિણ્ણજનં વિમાનં, સુરિયસ્સ રંસીરિવ જોતમાનં.

૮૬૬. ‘‘નારીગણા ચન્દનસારલિત્તા, ઉભતો વિમાનં ઉપસોભયન્તિ;

તં દિસ્સતિ સુરિયસમાનવણ્ણં, કો મોદતિ સગ્ગપત્તો વિમાને’’તિ. –

તે યક્ખે પુચ્છિ. તેપિ તસ્સા –

૮૬૭. ‘‘બારાણસિયં નન્દિયો નામાસિ, ઉપાસકો અમચ્છરી દાનપતિ વદઞ્ઞૂ;

તસ્સેતમાકિણ્ણજનં વિમાનં, સૂરિયસ્સ રંસીરિવ જોતમાનં.

૮૬૮. ‘‘નારીગણા ચન્દનસારલિત્તા, ઉભતો વિમાનં ઉપસોભયન્તિ;

તં દિસ્સતિ સૂરિયસમાનવણ્ણં, સો મોદતિ સગ્ગપત્તો વિમાને’’તિ. –

આચિક્ખિંસુ.

૮૬૮. તત્થ ચન્દનસારલિત્તાતિ સારભૂતેન ચન્દનગન્ધેન અનુલિત્તસરીરા. ઉભતો વિમાનન્તિ વિમાનં ઉભતો અન્તો ચેવ બહિ ચ સઙ્ગીતાદીહિ ઉપેચ્ચ સોભયન્તિ.

અથ રેવતી –

૮૬૯. ‘‘નન્દિયસ્સાહં ભરિયા, અગારિની સબ્બકુલસ્સ ઇસ્સરા;

ભત્તુ વિમાને રમિસ્સામિ દાનહં, ન પત્થયે નિરયં દસ્સનાયા’’તિ. –

આહ. તત્થ અગારિનીતિ ગેહસામિની. ‘‘ભરિયા સગામિની’’તિપિ પઠન્તિ, ભરિયા સહગામિનીતિ અત્થો. સબ્બકુલસ્સ ઇસ્સરા ભત્તૂતિ મમ ભત્તુ નન્દિયસ્સ સબ્બકુટુમ્બિકસ્સ ઇસ્સરા સામિની અહોસિં, તસ્મા ઇદાનિપિ વિમાને ઇસ્સરા ભવિસ્સામીતિ આહ. વિમાને રમિસ્સામિ દાનહન્તિ એવં પલોભેતુમેવ હિ તં તે તત્થ નેસું. ન પત્થયે નિરયં દસ્સનાયાતિ યં પન નિરયં મં તુમ્હે નેતુકામા, તં નિરયં દસ્સનાયપિ ન પત્થયે, કુતો પવિસિતુન્તિ વદતિ.

એવં વદન્તિમેવ ‘‘ત્વં તં પત્થેહિ વા મા વા, કિં તવ પત્થનાયા’’તિ નિરયસમીપં નેત્વા –

૮૭૦. ‘‘એસો તે નિરયો સુપાપધમ્મે, પુઞ્ઞં તયા અકતં જીવલોકે;

ન હિ મચ્છરી રોસકો પાપધમ્મો, સગ્ગૂપગાનં લભતિ સહબ્યત’’ન્તિ. –

ગાથમાહંસુ. તસ્સત્થો – એસો તવ નિરયો, તયા દીઘરત્તં મહાદુક્ખં અનુભવિતબ્બટ્ઠાનભૂતો. કસ્મા? પુઞ્ઞં તયા અકતં જીવલોકે, યસ્મા મનુસ્સલોકે અપ્પમત્તકમ્પિ તયા પુઞ્ઞં નામ ન કતં, એવં અકતપુઞ્ઞો પન તાદિસો સત્તો મચ્છરી અત્તનો સમ્પત્તિનિગૂહનલક્ખણેન મચ્છરેન સમન્નાગતો, પરેસં રોસુપ્પાદનેન રોસકો, લોભાદીહિ પાપધમ્મેહિ સમઙ્ગીભાવતો પાપધમ્મો સગ્ગૂપગાનં દેવાનં સહબ્યતં સહભાવં ન લભતીતિ યોજના.

એવં પન વત્વા તે દ્વે યક્ખા તત્થેવન્તરધાયિંસુ. તંસદિસે પન દ્વે નિરયપાલે સંસવકે નામ ગૂથનિરયે પક્ખિપિતું આકડ્ઢન્તે પસ્સિત્વા –

૮૭૧. ‘‘કિં નુ ગૂથઞ્ચ મુત્તઞ્ચ, અસુચિ પટિદિસ્સતિ;

દુગ્ગન્ધં કિમિદં મીળ્હં, કિમેતં ઉપવાયતી’’તિ. –

તં નિરયં પુચ્છિ.

૮૭૨. ‘‘એસ સંસવકો નામ, ગમ્ભીરો સતપોરિસો;

યત્થ વસ્સસહસ્સાનિ, તુવં પચ્ચસિ રેવતે’’તિ. –

તસ્મિં કથિતે તત્થ અત્તનો નિબ્બત્તિહેતુભૂતં કમ્મં પુચ્છન્તી –

૮૭૩. ‘‘કિં નુ કાયેન વાચાય, મનસા દુક્કટં કતં;

કેન સંસવકો લદ્ધો, ગમ્ભીરો સતપોરિસો’’તિ. – આહ;

૮૭૪. ‘‘સમણે બ્રાહ્મણે ચાપિ, અઞ્ઞે વાપિ વનિબ્બકે;

મુસાવાદેન વઞ્ચેસિ, તં પાપં પકતં તયા’’તિ. –

તસ્સા તં કમ્મં કથેત્વા પુન તે –

૮૭૫. ‘‘તેન સંસવકો લદ્ધો, ગમ્ભીરો સતપોરિસો;

તત્થે વસ્સસહસ્સાનિ, તુવં પચ્ચસિ રેવતે’’તિ. –

આહંસુ. તત્થ સંસવકો નામાતિ નિચ્ચકાલં ગૂથમુત્તાદિઅસુચિસ્સ સંસવનતો પગ્ઘરણતો સંસવકો નામ.

ન કેવલં તુય્હં ઇધ સંસવકલાભો એવ, અથ ખો એત્થ અનેકાનિ વસ્સસહસ્સાનિ પચ્ચિત્વા ઉત્તિણ્ણાય હત્થચ્છેદાદિલાભોપીતિ દસ્સેતું –

૮૭૬. ‘‘હત્થેપિ છિન્દન્તિ અથોપિ પાદે, કણ્ણેપિ છિન્દન્તિ અથોપિ નાસં;

અથોપિ કાકોળગણા સમેચ્ચ, સઙ્ગમ્મ ખાદન્તિ વિફન્દમાન’’ન્તિ. –

તત્થ લદ્ધબ્બકારણં આહંસુ. તત્થ કાકોળગણાતિ કાકસઙ્ઘા. તે કિરસ્સા તિગાવુતપ્પમાણે સરીરે અનેકસતાનિ અનેકસહસ્સાનિ પતિત્વા તાલક્ખન્ધપરિમાણેહિ સુનિસિતગ્ગેહિ અયોમયેહિ મુખતુણ્ડેહિ વિજ્ઝિત્વા વિજ્ઝિત્વા ખાદન્તિ, મંસં ગહિતગહિતટ્ઠાને કમ્મબલેન પૂરતેવ. તેનાહ ‘‘કાકોળગણા સમેચ્ચ, સઙ્ગમ્મ ખાદન્તિ વિફન્દમાન’’ન્તિ.

પુન સા મનુસ્સલોકં પચ્ચાનયનાય યાચનાદિવસેન તં તં વિપ્પલપિ. તેન વુત્તં –

૮૭૭. ‘‘સાધુ ખો મં પટિનેથ, કાહામિ કુસલં બહું;

દાનેન સમચરિયાય, સંયમેન દમેન ચ;

યં કત્વા સુખિતા હોન્તિ, ન ચ પચ્છાનુતપ્પરે’’તિ.

પુન નિરયપાલા –

૮૭૮. ‘‘પુરે તુવં પમજ્જિત્વા, ઇદાનિ પરિદેવસિ;

સયં કતાનં કમ્માનં, વિપાકં અનુભોસ્સસી’’તિ. –

આહંસુ. પુન સા આહ –

૮૭૯. ‘‘કો દેવલોકતો મનુસ્સલોકં, ગન્ત્વાન પુટ્ઠો મે એવં વદેય્ય;

નિક્ખિત્તદણ્ડેસુ દદાથ દાનં, અચ્છાદનં સેય્યમથન્નપાનં;

ન હિ મચ્છરી રોસકો પાપધમ્મો, સગ્ગૂપગાનં લભતિ સહબ્યતં.

૮૮૦. ‘‘સાહં નૂન ઇતો ગન્ત્વા, યોનિં લદ્ધાન માનુસિં;

વદઞ્ઞૂ સીલસમ્પન્ના, કાહામિ કુસલં બહું;

દાનેન સમચરિયાય, સંયમેન દમેન ચ.

૮૮૧. ‘‘આરામાનિ ચ રોપિસ્સં, દુગ્ગે સઙ્કમાનિ ચ;

પપઞ્ચ ઉદપાનઞ્ચ, વિપ્પસન્નેન ચેતસા.

૮૮૨. ‘‘ચાતુદ્દસિં પઞ્ચદસિં, યા ચ પક્ખસ્સ અટ્ઠમી;

પાટિહારિયપક્ખઞ્ચ, અટ્ઠઙ્ગસુસમાગતં.

૮૮૩. ‘‘ઉપોસથં ઉપવસિસ્સં, સદા સીલેસુ સંવુતા;

ન ચ દાને પમજ્જિસ્સં, સામં દિટ્ઠમિદં મયા’’તિ.

૮૮૪. ‘‘ઇચ્ચેવં વિપ્પલપન્તિં, ફન્દમાનં તતો તતો;

ખિપિંસુ નિરયે ઘોરે, ઉદ્ધંપાદં અવંસિર’’ન્તિ. –

ઇદં સઙ્ગીતિકારવચનં. પુન સા –

૮૮૫. ‘‘અહં પુરે મચ્છરિની અહોસિં, પરિભાસિકા સમણબ્રાહ્મણાનં;

વિતથેન ચ સામિકં વઞ્ચયિત્વા, પચ્ચામહં નિરયે ઘોરરૂપે’’તિ. –

ઓસાનગાથમાહ. તત્થ ‘‘અહં પુરે મચ્છરિની’’તિ ગાથા નિરયે નિબ્બત્તાય વુત્તા, ઇતરા અનિબ્બત્તાય એવાતિ વેદિતબ્બા. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવાતિ.

ભિક્ખૂ રેવતિયા યક્ખેહિ ગહેત્વા નીતભાવં ભગવતો આરોચેસું. તં સુત્વા ભગવા આદિતો પટ્ઠાય ઇમં વત્થું કથેત્વા ઉપરિ વિત્થારેન ધમ્મં દેસેસિ, દેસનાપરિયોસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસુ. કામઞ્ચેતં રેવતીપટિબદ્ધાય કથાય યેભુય્યભાવતો ‘‘રેવતીવિમાન’’ન્તિ વોહરીયતિ, યસ્મા પન રેવતી વિમાનદેવતા ન હોતિ, નન્દિયસ્સ પન દેવપુત્તસ્સ વિમાનાદિસમ્પત્તિપટિસંયુત્તઞ્ચેતં, તસ્મા પુરિસવિમાનેસ્વેવ સઙ્ગહં આરોપિતન્તિ દટ્ઠબ્બં.

રેવતીવિમાનવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. છત્તમાણવકવિમાનવણ્ણના

યો વદતં પવરો મનુજેસૂતિ છત્તમાણવકવિમાનં. તસ્સ કા ઉપ્પત્તિ? ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને. તેન સમયેન સેતબ્યાયં અઞ્ઞતરસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ કિચ્છાલદ્ધો પુત્તો છત્તો નામ બ્રાહ્મણમાણવો અહોસિ. સો વયપ્પત્તો પિતરા પેસિતો ઉક્કટ્ઠં ગન્ત્વા બ્રાહ્મણસ્સ પોક્ખરસાતિસ્સ સન્તિકે મેધાવિતાય અનલસતાય ચ ન ચિરેનેવ મન્તે વિજ્જાટ્ઠાનાનિ ચ ઉગ્ગહેત્વા બ્રાહ્મણસિપ્પે નિપ્ફત્તિં પત્તો. સો આચરિયં અભિવાદેત્વા ‘‘મયા તુમ્હાકં સન્તિકે સિપ્પં સિક્ખિતં, કિં વો ગરુદક્ખિણં દેમી’’તિ આહ. આચરિયો ‘‘ગરુદક્ખિણા નામ અન્તેવાસિકસ્સ વિભવાનુરૂપા, કહાપણસહસ્સમાનેહી’’તિ આહ. છત્તમાણવો આચરિયં અભિવાદેત્વા સેતબ્યં ગન્ત્વા માતાપિતરો વન્દિત્વા તેહિ અભિનન્દિયમાનો કતપટિસન્થારો તમત્થં પિતુ આરોચેત્વા ‘‘દેથ મે દાતબ્બયુત્તકં, અજ્જેવ દત્વા આગમિસ્સામી’’તિ આહ. તં માતાપિતરો ‘‘તાત, અજ્જ વિકાલો, સ્વે ગમિસ્સસી’’તિ વત્વા કહાપણે નીહરિત્વા ભણ્ડિકં બન્ધાપેત્વા ઠપેસું. ચોરા તં પવત્તિં ઞત્વા છત્તમાણવકસ્સ ગમનમગ્ગે અઞ્ઞતરસ્મિં વનગહને નિલીના અચ્છિંસુ ‘‘માણવં મારેત્વા કહાપણે ગણ્હિસ્સામા’’તિ.

ભગવા પચ્ચૂસસમયે મહાકરુણાસમાપત્તિતો વુટ્ઠાય લોકં વોલોકેન્તો છત્તમાણવકસ્સ સરણેસુ ચ સીલેસુ ચ પતિટ્ઠાનં, ચોરેહિ મારિતસ્સ દેવલોકે નિબ્બત્તિં, તતો સહ વિમાનેન આગતસ્સ તત્થ સન્નિપતિતપરિસાય ચ ધમ્માભિસમયં દિસ્વા પઠમતરમેવ ગન્ત્વા માણવકસ્સ ગમનમગ્ગે અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે નિસીદિ. માણવો આચરિયધનં ગહેત્વા સેતબ્યતો ઉક્કટ્ઠાભિમુખો ગચ્છન્તો અન્તરામગ્ગે ભગવન્તં નિસિન્નં દિસ્વા ઉપસઙ્કમિત્વા અટ્ઠાસિ. ‘‘કુહિં ગમિસ્સસી’’તિ ભગવતા વુત્તો ‘‘ઉક્કટ્ઠં, ભો ગોતમ, ગમિસ્સામિ મય્હં આચરિયસ્સ પોક્ખરસાતિસ્સ ગરુદક્ખિણં દાતુ’’ન્તિ આહ. અથ ભગવા ‘‘જાનાસિ પન ત્વં, માણવ, તીણિ સરણાનિ, પઞ્ચ સીલાની’’તિ વત્વા તેન ‘‘નાહં જાનામિ, કિમત્થિયાનિ પનેતાનિ કીદિસાનિ ચા’’તિ વુત્તે ‘‘ઇદમીદિસ’’ન્તિ સરણગમનસ્સ સીલસમાદાનસ્સ ચ ફલાનિસંસં વિભાવેત્વા ‘‘ઉગ્ગણ્હાહિ તાવ, માણવક, સરણગમનવિધિ’’ન્તિ વત્વા ‘‘સાધુ ઉગ્ગણ્હિસ્સામિ, કથેથ ભન્તે ભગવા’’તિ તેન યાચિતો તસ્સ રુચિયા અનુરૂપં ગાથાબન્ધવસેન સરણગમનવિધિં દસ્સેન્તો –

૮૮૬. ‘‘યો વદતં પવરો મનુજેસુ, સક્યમુની ભગવા કતકિચ્ચો;

પારગતો બલવીરિયસમઙ્ગી, તં સુગતં સરણત્થમુપેહિ.

૮૮૭. ‘‘રાગવિરાગમનેજમસોકં, ધમ્મમસઙ્ખતમપ્પટિકૂલં;

મધુરમિમં પગુણં સુવિભત્તં, ધમ્મમિમં સરણત્થમુપેહિ.

૮૮૮. ‘‘યત્થ ચ દિન્ન મહપ્ફલમાહુ, ચતૂસુ સુચીસુ પુરિસયુગેસુ;

અટ્ઠ ચ પુગ્ગલ ધમ્મદસા તે, સઙ્ઘમિમં સરણત્થમુપેહી’’તિ. –

તિસ્સો ગાથાયો અભાસિ.

૮૮૬. તત્થ યોતિ અનિયમિતવચનં, તસ્સ ‘‘ત’’ન્તિ ઇમિના નિયમનં વેદિતબ્બં. વદતન્તિ વદન્તાનં. પવરોતિ સેટ્ઠો, કથિકાનં ઉત્તમો વાદીવરોતિ અત્થો. મનુજેસૂતિ ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસો યથા ‘‘સત્થા દેવમનુસ્સાન’’ન્તિ. ભગવા પન દેવમનુસ્સાનમ્પિ બ્રહ્માનમ્પિ સબ્બેસમ્પિ સત્તાનં પવરોયેવ, ભગવતો ચ ચરિમભવે મનુસ્સેસુ ઉપ્પન્નતાય વુત્તં ‘‘મનુજેસૂ’’તિ. તેનેવાહ ‘‘સક્યમુની’’તિ. સક્યકુલપ્પસુતતાય સક્યો, કાયમોનેય્યાદીહિ સમન્નાગતતો અનવસેસસ્સ ચ ઞેય્યસ્સ મુનનતો મુનિ ચાતિ સક્યમુનિ. ભાગ્યવન્તતાદીહિ ચતૂહિ કારણેહિ ભગવા. ચતૂહિ મગ્ગેહિ કાતબ્બસ્સ પરિઞ્ઞાદિપભેદસ્સ સોળસવિધસ્સ કિચ્ચસ્સ કતત્તા નિપ્ફાદિતત્તા કતકિચ્ચો. પારં સક્કાયસ્સ પરતીરં નિબ્બાનં ગતો સયમ્ભુઞાણેન અધિગતોતિ પારગતો. અસદિસેન કાયબલેન, અનઞ્ઞસાધારણેન ઞાણબલેન, ચતુબ્બિધસમ્મપ્પધાનવીરિયેન ચ સમન્નાગતત્તા બલવીરિયસમઙ્ગી. સોભનગમનત્તા, સુન્દરં ઠાનં ગતત્તા, સમ્મા ગતત્તા, સમ્મા ચ ગદિતત્તા સુગતો. તં સુગતં સમ્માસમ્બુદ્ધં સરણત્થં સરણાય પરાયણાય અપાયદુક્ખવટ્ટદુક્ખપરિત્તાણાય ઉપેહિ ઉપગચ્છ, અજ્જ પટ્ઠાય અહિતનિવત્તનેન હિતસંવડ્ઢનેન ‘‘અયં મે ભગવા સરણં તાણં લેણં પરાયણં ગતિ પટિસરણ’’ન્તિ ભજ સેવ, એવં જાનાહિ વા બુજ્ઝસ્સૂતિ અત્થો.

૮૮૭. રાગવિરાગન્તિ અરિયમગ્ગમાહ. તેન હિ અરિયા અનાદિકાલભાવિતમ્પિ રાગં વિરજ્જેન્તિ. અનેજમસોકન્તિ અરિયફલં. તઞ્હિ એજાસઙ્ખાતાય તણ્હાય અવસિટ્ઠાનઞ્ચ સોકનિમિત્તાનં કિલેસાનં સબ્બસો પટિપ્પસ્સમ્ભનતો ‘‘અનેજં અસોક’’ન્તિ ચ વુચ્ચતિ. ધમ્મન્તિ સભાવધમ્મં. સભાવતો ગહેતબ્બધમ્મો હેસ યદિદં મગ્ગફલનિબ્બાનાનિ, ન પરિયત્તિધમ્મો વિય પઞ્ઞત્તિધમ્મવસેન. ધમ્મન્તિ વા પરમત્થધમ્મં, નિબ્બાનન્તિ અત્થો. સમેચ્ચ સમ્ભુય્ય પચ્ચયેહિ કતં સઙ્ખતં, ન સઙ્ખતન્તિ અસઙ્ખતં. તદેવ નિબ્બાનં. નત્થિ એત્થ કિઞ્ચિપિ પટિકૂલન્તિ અપ્પટિકૂલં. સવનવેલાયં ઉપપરિક્ખણવેલાયં પટિપજ્જનવેલાયન્તિ સબ્બદાપિ ઇટ્ઠમેવાતિ મધુરં. સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસન્નિસ્સયાય પટિભાનસમ્પદાય પવત્તિતત્તા સુપ્પવત્તિભાવતો નિપુણભાવતો ચ પગુણં. વિભજિતબ્બસ્સ અત્થસ્સ ખન્ધાદિવસેન કુસલાદિવસેન ઉદ્દેસાદિવસેન ચ સુટ્ઠુ વિભજનતો સુવિભત્તં. તીહિપિ પદેહિ પરિયત્તિધમ્મમેવ વદતિ. તેનેવ હિસ્સ આપાથકાલે વિય વિમદ્દનકાલેપિ કથેન્તસ્સ વિય સુણન્તસ્સાપિ સમ્મુખીભાવતો ઉભતોપચ્ચક્ખતાય દસ્સનત્થં ‘‘ઇમ’’ન્તિ વુત્તં. ધમ્મન્તિ યથાવપટિપજ્જન્તે અપાયદુક્ખપાતતો ધારણત્થેન ધમ્મં, ઇદં ચતુબ્બિધસ્સાપિ ધમ્મસ્સ સાધારણવચનં. પરિયત્તિધમ્મોપિ હિ સરણેસુ ચ સીલેસુ ચ પતિટ્ઠાનમત્તાયપિ યથાવપટિપત્તિયા અપાયદુક્ખપાતતો ધારેતિ એવ. ઇમસ્સ ચ અત્થસ્સ ઇદમેવ વિમાનં સાધકન્તિ દટ્ઠબ્બં. સાધારણભાવેન યથાવુત્તધમ્મસ્સ પચ્ચક્ખં કત્વા દસ્સેન્તો પુન ‘‘ઇમ’’ન્તિ આહ.

૮૮૮. યત્થાતિ યસ્મિં અરિયસઙ્ઘે. દિન્નન્તિ પરિચ્ચત્તં અન્નાદિદેય્યધમ્મં. દિન્ન મહપ્ફલન્તિ ગાથાસુખત્થં અનુનાસિકલોપો કતો. અચ્ચન્તમેવ કિલેસાસુચિતો વિસુજ્ઝનેન સુચીસુ ‘‘સોતાપન્નો સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નો’’તિઆદિના (અ. નિ. ૮.૬૦) વુત્તેસુ ચતૂસુ પુરિસયુગેસુ. અટ્ઠાતિ મગ્ગટ્ઠફલટ્ઠેસુ યુગળે અકત્વા વિસું વિસું ગહણેન અટ્ઠ પુગ્ગલા. ગાથાસુખત્થમેવ ચેત્થ ‘‘પુગ્ગલ ધમ્મદસા’’તિ રસ્સં કત્વા નિદ્દેસો. ધમ્મદસાતિ ચતુસચ્ચધમ્મસ્સ નિબ્બાનધમ્મસ્સ ચ પચ્ચક્ખતો દસ્સનકા. દિટ્ઠિસીલસામઞ્ઞેન સંહતભાવેન સઙ્ઘં.

એવં ભગવતા તીહિ ગાથાહિ સરણગુણસન્દસ્સનેન સદ્ધિં સરણગમનવિધિમ્હિ વુત્તે માણવો તંતંસરણગુણાનુસ્સરણમુખેન સરણગમનવિધિનો અત્તનો હદયે ઠપિતભાવં વિભાવેન્તો તસ્સા તસ્સા ગાથાય અનન્તરં ‘‘યો વદતં પવરો’’તિઆદિના તં તં ગાથં પચ્ચનુભાસિ. એવં પચ્ચનુભાસિત્વા ઠિતસ્સ પઞ્ચ સિક્ખાપદાનિ સરૂપતો ફલાનિસંસતો ચ વિભાવેત્વા તેસં સમાદાનવિધિં કથેસિ. સો તમ્પિ સુટ્ઠુ ઉપધારેત્વા પસન્નમાનસો ‘‘હન્દાહં ભગવા ગમિસ્સામી’’તિ વત્વા રતનત્તયગુણં અનુસ્સરન્તો તંયેવ મગ્ગં પટિપજ્જિ. ભગવાપિ ‘‘અલં ઇમસ્સ એત્તકં કુસલં દેવલોકૂપપત્તિયા’’તિ જેતવનમેવ અગમાસિ.

માણવસ્સ પન પસન્નચિત્તસ્સ રતનત્તયગુણં સલ્લક્ખણવસેન ‘‘સરણં ઉપેમી’’તિ પવત્તચિત્તુપ્પાદતાય સરણેસુ ચ, ભગવતા વુત્તનયેન પઞ્ચન્નં સીલાનં અધિટ્ઠાનેન સીલેસુ ચ પતિટ્ઠિતસ્સ તેનેવ નયેન રતનત્તયગુણે અનુસ્સરન્તસ્સેવ ગચ્છન્તસ્સ ચોરા મગ્ગે પરિયુટ્ઠિંસુ. સો તે અગણેત્વા રતનત્તયગુણે અનુસ્સરન્તોયેવ ગચ્છતિ. તઞ્ચેકો ચોરો ગુમ્બન્તરં ઉપનિસ્સાય ઠિતો વિસપીતેન સરેન સહસાવ વિજ્ઝિત્વા જીવિતક્ખયં પાપેત્વા કહાપણભણ્ડિકં ગહેત્વા અત્તનો સહાયેહિ સદ્ધિં પક્કામિ. માણવો પન કાલં કત્વા તાવતિંસભવને તિંસયોજનિકે કનકવિમાને સુત્તપ્પબુદ્ધો વિય અચ્છરાસહસ્સપરિવુતો સટ્ઠિસકટભારાલઙ્કારપટિમણ્ડિતત્તભાવો નિબ્બત્તિ, તસ્સ વિમાનસ્સ આભા સાતિરેકાનિ વીસતિયોજનાનિ ફરિત્વા તિટ્ઠતિ.

અથ માણવં કાલકતં દિસ્વા સેતબ્યગામવાસિનો મનુસ્સા સેતબ્યં ગન્ત્વા તસ્સ માતાપિતૂનં ઉક્કટ્ઠગામવાસિનો ચ ઉક્કટ્ઠં ગન્ત્વા બ્રાહ્મણસ્સ પોક્ખરસાતિસ્સ કથેસું. તં સુત્વા તસ્સ માતાપિતરો ઞાતિમિત્તા બ્રાહ્મણો ચ પોક્ખરસાતિ સપરિવારા અસ્સુમુખા રોદમાના તં પદેસં અગમંસુ, યેભુય્યેન સેતબ્યવાસિનો ચ ઉક્કટ્ઠવાસિનો ચ ઇચ્છાનઙ્ગલવાસિનો ચ સન્નિપતિંસુ, મહાસમાગમો અહોસિ. અથ માણવસ્સ માતાપિતરો મગ્ગસ્સ અવિદૂરે ચિતકં સજ્જેત્વા સરીરકિચ્ચં કાતું આરભિંસુ.

અથ ભગવા ચિન્તેસિ ‘‘મયિ ગતે છત્તમાણવો મં વન્દિતું આગમિસ્સતિ, આગતઞ્ચ તં કતકમ્મં કથાપેન્તો કમ્મફલં પચ્ચક્ખં કારેત્વા ધમ્મં દેસેસ્સામિ, એવં મહાજનસ્સ ધમ્માભિસમયો ભવિસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં તં પદેસં ઉપગન્ત્વા અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે નિસીદિ છબ્બણ્ણબુદ્ધરંસિયો વિસ્સજ્જેન્તો. અથ છત્તમાણવદેવપુત્તોપિ અત્તનો સમ્પત્તિં પચ્ચવેક્ખિત્વા, તસ્સા કારણં ઉપધારેન્તો સરણગમનઞ્ચ સીલસમાદાનઞ્ચ દિસ્વા, વિમ્હયજાતો ભગવતિ સઞ્જાતપસાદબહુમાનો ‘‘ઇદાનેવાહં ગન્ત્વા ભગવન્તઞ્ચ ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ વન્દિસ્સામિ, રતનત્તયગુણે ચ મહાજનસ્સ પાકટે કરિસ્સામી’’તિ કતઞ્ઞુતં નિસ્સાય સકલં તં અરઞ્ઞપદેસં એકાલોકં કરોન્તો, સહ વિમાનેન આગન્ત્વા વિમાનતો ઓરુય્હ મહતા પરિવારેન સદ્ધિં દિસ્સમાનરૂપો ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતો પાદેસુ સિરસા નિપતન્તો અભિવાદેત્વા અઞ્જલિં પગ્ગય્હ એકમન્તં અટ્ઠાસિ. તં દિસ્વા મહાજનો ‘‘કો નુ ખો અયં દેવો વા બ્રહ્મા વા’’તિ અચ્છરિયબ્ભુતજાતો ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં પરિવારેસિ. ભગવા તેન કતપુઞ્ઞકમ્મં પાકટં કાતું –

૮૮૯. ‘‘ન તથા તપતિ નભે સૂરિયો, ચન્દો ચ ન ભાસતિ ન ફુસ્સો;

યથા અતુલમિદં મહપ્પભાસં, કો નુ ત્વં તિદિવા મહિં ઉપાગા.

૮૯૦. ‘‘છિન્દતિ રંસી પભઙ્કરસ્સ, સાધિકવીસતિયોજનાનિ આભા;

રત્તિમપિ યથા દિવં કરોતિ, પરિસુદ્ધં વિમલં સુભં વિમાનં.

૮૯૧. ‘‘બહુપદુમવિચિત્રપુણ્ડરીકં, વોકિણ્ણં કુસુમેહિ નેકચિત્તં;

અરજવિરજહેમજાલછન્નં, આકાસે તપતિ યથાપિ સૂરિયો.

૮૯૨. ‘‘રત્તમ્બરપીતવાસસાહિ, અગરુપિયઙ્ગુચન્દનુસ્સદાહિ;

કઞ્ચનતનુસન્નિભત્તચાહિ, પરિપૂરં ગગનંવ તારકાહિ.

૮૯૩. ‘‘નરનારિયો બહુકેત્થનેકવણ્ણા, કુસુમવિભૂસિતાભરણેત્થ સુમના;

અનિલપમુઞ્ચિતા પવન્તિ સુરભિં, તપનિયવિતતા સુવણ્ણછન્ના.

૮૯૪. ‘‘કિસ્સ સંયમસ્સ અયં વિપાકો, કેનાસિ કમ્મફલેનિધૂપપન્નો;

યથા ચ તે અધિગતમિદં વિમાનં, તદનુપદં અવચાસિ ઇગ્ઘ પુટ્ઠો’’તિ. –

તં દેવપુત્તં પટિપુચ્છિ.

૮૮૬. તત્થ તપતીતિ દિપ્પતિ. નભેતિ આકાસે. ફુસ્સોતિ ફુસ્સતારકા. અતુલન્તિ અનુપમં, અપ્પમાણં વા. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા ઇદં તવ વિમાનં અનુપમં અપ્પમાણં પભસ્સરભાવેન તતો એવ મહપ્પભાસં આકાસે દિપ્પતિ, ન તથા તારકરૂપાનિ દિપ્પન્તિ, ન ચન્દો, તાનિ તાવ તિટ્ઠન્તુ, નાપિ સૂરિયો દિપ્પતિ, એવંભૂતો કો નુ ત્વં દેવલોકતો ઇમં ભૂમિપદેસં ઉપગતો, તં પાકટં કત્વા ઇમસ્સ મહાજનસ્સ કથેહીતિ.

૮૯૦. છિન્દતીતિ વિચ્છિન્દતિ, પવત્તિતું અદેન્તો પટિહનતીતિ અત્થો. રંસીતિ રસ્મિયો. પભઙ્કરસ્સાતિ સૂરિયસ્સ. તસ્સ ચ વિમાનસ્સ પભા સમન્તતો પઞ્ચવીસતિ યોજનાનિ ફરિત્વા તિટ્ઠતિ. તેનાહ ‘‘સાધિકવીસતિયોજનાનિ આભા’’તિ. રત્તિમપિ યથા દિવં કરોતીતિ અત્તનો પભાય અન્ધકારં વિધમન્તં રત્તિભાગમ્પિ દિવસભાગં વિય કરોતિ. પરિસમન્તતો અન્તો ચેવ બહિ ચ સુદ્ધતાય પરિસુદ્ધં. સબ્બસો મલાભાવેન વિમલં. સુન્દરતાય સુભં.

૮૯૧. બહુપદુમવિચિત્રપુણ્ડરીકન્તિ બહુવિધરત્તકમલઞ્ચેવ વિચિત્તવણ્ણસેતકમલઞ્ચ. સેતકમલં પદુમં, રત્તકમલં પુણ્ડરીકન્તિ વદન્તિ. વોકિણ્ણં કુસુમેહીતિ અઞ્ઞેહિ ચ નાનાવિધેહિ પુપ્ફેહિ સમોકિણ્ણં. નેકચિત્તન્તિ માલાકમ્મલતાકમ્માદિનાનાવિધવિચિત્તં. અરજવિરજહેમજાલછન્નન્તિ સયં અપગતરજં વિરજેન નિદ્દોસેન કઞ્ચનજાલેન છાદિતં.

૮૯૨. રત્તમ્બરપીતવાસસાહીતિ રત્તવત્થાહિ ચેવ પીતવત્થાહિ ચ. એકા હિ રત્તં દિબ્બવત્થં નિવાસેત્વા પીતં ઉત્તરિયં કરોતિ, અપરા પીતં નિવાસેત્વા રત્તં ઉત્તરિયં કરોતિ. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘રત્તમ્બરપીતવાસસાહી’’તિ. અગરુપિયઙ્ગુચન્દનુસ્સદાહીતિ અગરુગન્ધેન પિયઙ્ગુમાલાહિ ચન્દનગન્ધેહિ ચ ઉસ્સદાહિ, ઉસ્સન્નદિબ્બાગરુગન્ધાદિકાહીતિ અત્થો. કઞ્ચનતનુસન્નિભત્તચાહીતિ કનકસદિસસુખુમચ્છવીહિ. પરિપૂરન્તિ તહં તહં વિચરન્તીહિ સઙ્ગીતિપસુતાહિ ચ પરિપુણ્ણં.

૮૯૩. બહુકેત્થાતિ બહુકા એત્થ. અનેકવણ્ણાતિ નાનારૂપા. કુસમવિભૂસિતાભરણાતિ વિસેસતો સુરભિવાયનત્થં દિબ્બકુસુમેહિ અલઙ્કતદિબ્બાભરણા. એત્થાતિ એતસ્મિં વિમાને. સુમનાતિ સુન્દરમના પમુદિતચિત્તા. અનિલપમુઞ્ચિતા પવન્તિ સુરભિન્તિ અનિલેન પમુઞ્ચિતગન્ધાનં પુપ્ફાનં વાયુના વિમુત્તપત્તપુટં વિય વિબન્ધતાય વિકસિતતાય ચ સુગન્ધં પવાયન્તિ. ‘‘અનિલપધૂપિતા’’તિપિ પઠન્તિ, વાતેન મન્દં આવુય્હમાના હેમમયપુપ્ફાતિ અત્થો. કનકચીરકાદીહિ વેણિઆદીસુ ઓતતતાય તપનિયવિતતા. યેભુય્યેન કઞ્ચનાભરણેહિ અચ્છાદિતસરીરતાય સુવણ્ણછન્ના. નરનારિયોતિ દેવપુત્તા દેવધીતરો ચ બહુકા એત્થ તવ વિમાનેતિ દસ્સેતિ.

૮૯૪. ઇઙ્ઘાતિ ચોદનત્થે નિપાતો પુટ્ઠોતિ પુચ્છિતો ઇમસ્સ મહાજનસ્સ કમ્મફલપચ્ચક્ખભાવાયાતિ અધિપ્પાયો.

તતો દેવપુત્તો ઇમાહિ ગાથાહિ બ્યાકાસિ –

૮૯૫. ‘‘સયમિધ પથે સમેચ્ચ માણવેન, સત્થાનુસાસિ અનુકમ્પમાનો;

તવ રતનવરસ્સ ધમ્મં સુત્વા, કરિસ્સામીતિ ચ બ્રવિત્થ છત્તો.

૮૯૬. ‘‘જિનવરપવરં ઉપેહિ સરણં, ધમ્મઞ્ચાપિ તથેવ ભિક્ખુસઙ્ઘં;

નોતિ પઠમં અવોચહં ભન્તે, પચ્છા તે વચનં તથેવકાસિં.

૮૯૭. ‘‘મા ચ પાણવધં વિવિધં ચરસ્સુ અસુચિં,

ન હિ પાણેસુ અસઞ્ઞતં અવણ્ણયિંસુ સપ્પઞ્ઞા;

નોતિ પઠમં અવોચહં ભન્તે, પચ્છા તે વચનં તથેવકાસિં.

૮૯૮. ‘‘મા ચ પરજનસ્સ રક્ખિતમ્પિ, આદાતબ્બમમઞ્ઞિથો અદિન્નં;

નોતિ પઠમં અવોચહં ભન્તે, પચ્છા તે વચનં તથેવકાસિં.