૮. મલ્લિકાવિમાનવણ્ણના

પીતવત્થે પીતધજેતિ મલ્લિકાવિમાનં. તસ્સ કા ઉપ્પત્તિ? ધમ્મચક્કપ્પવત્તનમાદિં કત્વા યાવ સુભદ્દપરિબ્બાજકવિનયના કતબુદ્ધકિચ્ચે કુસિનારાયં ઉપવત્તને મલ્લરાજૂનં સાલવને યમકસાલાનમન્તરે વિસાખપુણ્ણમાયં પચ્ચૂસવેલાયં અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બુતે ભગવતિ લોકનાથે દેવમનુસ્સેહિ તસ્સ સરીરપૂજાય કયિરમાનાય તદા કુસિનારાયં વસમાના બન્ધુલમલ્લસ્સ ભરિયા મલ્લરાજપુત્તી મલ્લિકા નામ ઉપાસિકા સદ્ધા પસન્ના વિસાખાય મહાઉપાસિકાય પસાધનસદિસં અત્તનો મહાલતાપસાધનં ગન્ધોદકેન ધોવિત્વા દુકૂલચુમ્બટકેન મજ્જિત્વા અઞ્ઞઞ્ચ બહું ગન્ધમાલાદિં ગહેત્વા ભગવતો સરીરં પૂજેસિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારતો પન મલ્લિકાવત્થુ ધમ્મપદવણ્ણનાયં આગતમેવ.

સા અપરભાગે કાલં કત્વા તાવતિંસેસુ નિબ્બત્તિ, તેન પૂજાનુભાવેન અસ્સા અઞ્ઞેહિ અસાધારણા ઉળારા દિબ્બસમ્પત્તિ અહોસિ. વત્થાલઙ્કારવિમાનાનિ સત્તરતનસમુજ્જલાનિ વિસેસતો સિઙ્ગીસુવણ્ણોભાસાનિ અતિવિય પભસ્સરાનિ સબ્બા દિસા આસિઞ્ચમાનાવ સુવણ્ણરસધારાપિઞ્જરા કરોન્તિ. અથાયસ્મા નારદો દેવચારિકં ચરન્તો તં દિસ્વા ઉપગઞ્છિ. સા તં દિસ્વા વન્દિત્વા અઞ્જલિં પગ્ગય્હ અટ્ઠાસિ. સો તં –

૬૫૮. ‘‘પીતવત્થે પીતધજે, પીતાલઙ્કારભૂસિતે;

પીતન્તરાહિ વગ્ગૂહિ, અપિળન્ધાવ સોભસિ.

૬૫૯. ‘‘કા કમ્બુકાયૂરધરે, કઞ્ચનાવેળભૂસિતે;

હેમજાલકસઞ્છન્ને, નાનારતનમાલિની.

૬૬૦. ‘‘સોવણ્ણમયા લોહિતઙ્ગમયા ચ, મુત્તામયા વેળુરિયમયા ચ;

મસારગલ્લા સહલોહિતઙ્ગા, પારેવતક્ખીહિ મણીહિ ચિત્તતા.

૬૬૧. ‘‘કોચિ કોચિ એત્થ મયૂરસુસ્સરો, હંસસ્સરઞ્ઞો કરવીકસુસ્સરો;

તેસં સરો સુય્યતિ વગ્ગુરૂપો, પઞ્ચઙ્ગિકં તૂરિયમિવપ્પવાદિતં.

૬૬૨. ‘‘રથો ચ તે સુભો વગ્ગુ, નાનારતનચિત્તિતો;

નાનાવણ્ણાહિ ધાતૂહિ, સુવિભત્તોવ સોભતિ.

૬૬૩. ‘‘તસ્મિં રથે કઞ્ચનબિમ્બવણ્ણે, યા ત્વં ઠિતા ભાસસિમં પદેસં;

દેવતે પુચ્છિતાચિક્ખ, કિસ્સ કમ્મસ્સિદં ફલ’’ન્તિ. – પુચ્છિ;

૬૫૮. તત્થ પીતવત્થેતિ પરિસુદ્ધચામીકરપભસ્સરતાય પીતોભાસનિવાસને. પીતધજેતિ વિમાનદ્વારે રથે ચ સમુસ્સિતહેમમયવિપુલકેતુભાવતો પીતોભાસધજે. પીતાલઙ્કારભૂસિતેતિ પીતોભાસેહિ આભરણેહિ અલઙ્કતે. સતિપિ અલઙ્કારાનં નાનાવિધરંસિજાલસમુજ્જલવિવિધરતનવિચિત્તભાવે તાદિસસુચરિતવિસેસનિબ્બત્તતાય પન સુપરિસુદ્ધચામીકરમરીચિજાલવિજ્જોતિતત્તા વિસેસતો પીતનિભાસાનિ તસ્સા આભરણાનિ અહેસું. પીતન્તરાહીતિ પીતવણ્ણેહિ ઉત્તરિયેહિ. ‘‘સન્તરુત્તરપરમં તેન ભિક્ખુના તતો ચીવરં સાદિતબ્બ’’ન્તિઆદીસુ (પારા. ૫૨૩-૫૨૪) નિવાસને અન્તરસદ્દો આગતો, ઇધ પન ‘‘અન્તરસાટકા’’તિઆદીસુ વિય ઉત્તરિયે દટ્ઠબ્બો. અન્તરા ઉત્તરિયં ઉત્તરાસઙ્ગો ઉપસંબ્યાનન્તિ પરિયાયસદ્દા એતે. વગ્ગૂહીતિ સોભનેહિ સણ્હમટ્ઠેહિ. અપિળન્ધાવ સોભસીતિ ત્વં ઇમેહિ અલઙ્કારેહિ અનલઙ્કતાપિ અત્તનો રૂપસમ્પત્તિયાવ સોભસિ. તે પન અલઙ્કારા તવ સરીરં પત્વા સોભન્તિ, તસ્મા અનલઙ્કતાપિ ત્વં અલઙ્કતસદિસીતિ અધિપ્પાયો.

૬૫૯. કા કમ્બુકાયૂરધરેતિ કા ત્વં કતરદેવનિકાયપરિયાપન્ના સુવણ્ણમયપરિહારકધરે, સુવણ્ણમયકેયૂરધરે વા. કમ્બુપરિહારકન્તિ ચ હત્થાલઙ્કારવિસેસો વુચ્ચતિ, કાયૂરન્તિ ભુજાલઙ્કારવિસેસો. અથ વા કમ્બૂતિ સુવણ્ણં, તસ્મા કમ્બુકાયૂરધરે સુવણ્ણમયબાહાભરણધરેતિ અત્થો. કઞ્ચનાવેળભૂસિતેતિ કઞ્ચનમયાવેળપિળન્ધનભૂસિતે. હેમજાલકસઞ્છન્નેતિ રતનપરિસિબ્બિતેન હેમમયેન જાલકેન છાદિતસરીરે. નાનારતનમાલિનીતિ નક્ખત્તમાલાય વિય કાળપક્ખરત્તિયં સીસે પટિમુક્કાહિ વિવિધાહિ રતનાવલીહિ નાનારતનમાલિની કા ત્વન્તિ પુચ્છતિ.

૬૬૦. સોવણ્ણમયાતિઆદિ યાહિ રતનમાલાહિ સા દેવતા નાનારતનમાલિનીતિ વુત્તા, તાસં દસ્સનં. તત્થ સોવણ્ણમયાતિ સિઙ્ગીસુવણ્ણમયા માલા. લોહિતઙ્ગમયાતિ પદુમરાગાદિરત્તમણિમયા. મસારગલ્લાતિ મસારગલ્લમણિમયા. સહલોહિતઙ્ગાતિ લોહિતઙ્ગમણિમયાહિ સદ્ધિં કબરમણિમયા ચેવ લોહિતઙ્ગસઙ્ખાતરત્તમણિમયા ચાતિ અત્થો. પારેવતક્ખીહિ મણીહિ ચિત્તતાતિ પારેવતક્ખિસદિસેહિ મણીહિ યથાવુત્તમણીહિ ચ સઙ્ખતચિત્તભાવા ઇમા તવ કેસહત્થે રતનમાલાતિ અધિપ્પાયો.

૬૬૧. કોચિ કોચીતિ એકચ્ચો એકચ્ચો. એત્થાતિ એતેસુ માલાદામેસુ. મયૂરસુસ્સરોતિ મયૂરો વિય સુન્દરનાદો. હંસસ્સરઞ્ઞોતિ હંસસ્સરો અઞ્ઞો, હંસસદિસસ્સરો અપરો. કરવીકસુસ્સરોતિ કરવીકો વિય સોભનસ્સરો. તેસં માલાદામાનં યથા મયૂરસ્સરો, હંસસ્સરો, કરવીકસ્સરો, એવં વગ્ગુરૂપો મધુરાકારો સરો સુય્યતિ. કિમિવ? પઞ્ચઙ્ગિકં તૂરિયમિવપ્પવાદિતં. યથા કુસલેન વાદિતે પઞ્ચઙ્ગિકે તૂરિયે, એવં તેસં સરો સુય્યતિ, વગ્ગુરૂપોતિ અત્થો. ભુમ્મત્થે હિ ઇદં ઉપયોગવચનં.

૬૬૨. નાનાવણ્ણાહિ ધાતૂહીતિ અનેકરૂપાહિ અક્ખચક્કઈસાદિઅવયવધાતૂહિ. સુવિભત્તોવ સોભતીતિ અવયવાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં યુત્તપ્પમાણતાય વિભત્તિવિભાગસમ્પત્તિયા ચ સુવિભત્તોવ હુત્વા વિરાજતિ. અથ વા સુવિભત્તોવાતિ કેવલં કમ્મનિબ્બત્તોપિ સુસિક્ખિતેન સિપ્પાચરિયેન વિભત્તોવ વિરચિતો વિય સોભતીતિ અત્થો.

૬૬૩. કઞ્ચનબિમ્બવણ્ણેતિ સાતિસયં પીતોભાસતાય કઞ્ચનબિમ્બકસદિસે તસ્મિં રથે. કઞ્ચનબિમ્બવણ્ણેતિ વા તસ્સા દેવતાય આલપનં, ગન્ધોદકેન ધોવિત્વા જાતિહિઙ્ગુલકરસેન મજ્જિત્વા દુકૂલચુમ્બટકેન મજ્જિતકઞ્ચનપટિમાસદિસેતિ અત્થો. ભાસસિમં પદેસન્તિ ઇમં સકલમ્પિ ભૂમિપદેસં ભાસયસિ વિજ્જોતયસિ.

એવં થેરેન પુચ્છિતા સાપિ દેવતા ઇમાહિ ગાથાહિ બ્યાકાસિ –

૬૬૪. ‘‘સોવણ્ણજાલં મણિસોણ્ણચિત્તિતં, મુત્તાચિતં હેમજાલેન છન્નં;

પરિનિબ્બુતે ગોતમે અપ્પમેય્યે, પસન્નચિત્તા અહમાભિરોપયિં.

૬૬૫. ‘‘તાહં કમ્મં કરિત્વાન, કુસલં બુદ્ધવણ્ણિતં;

અપેતસોકા સુખિતા, સમ્પમોદામનામયા’’તિ.

૬૬૪. તત્થ સોવણ્ણજાલન્તિ સરીરપ્પમાણેન કતં સુવણ્ણમયં જાલં. મણિસોણ્ણચિત્તિતન્તિ સીસાદિટ્ઠાનેસુ સીસૂપગગીવૂપગાદિઆભરણવસેન નાનાવિધેહિ મણીહિ ચ સુવણ્ણેન ચ ચિત્તિતં. મુત્તાચિતન્તિ અન્તરન્તરા આબદ્ધાહિ મુત્તાવલીહિ આચિતં. હેમજાલેન છન્નન્તિ હેમમયેન પભાજાલેન છન્નં. તઞ્હિ નાનાવિધેહિ મણીહિ ચેવ સુવણ્ણેન ચ ચિત્તિતં મુત્તાવલીહિ આચિતમ્પિ સુપરિસુદ્ધસ્સ રત્તસુવણ્ણસ્સેવ યેભુય્યતાય દિવાકરકિરણસમ્ફસ્સતો અતિવિય પભસ્સરેન હેમમયેન પભાજાલેન સઞ્છાદિતં એકોભાસં હુત્વા કઞ્ચનાદાસં વિય તિટ્ઠતિ. પરિનિબ્બુતેતિ અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બુતે. ગોતમેતિ ભગવન્તં ગોત્તેન નિદ્દિસતિ. અપ્પમેય્યેતિ ગુણાનુભાવતો પમિનિતું અસક્કુણેય્યે. પસન્નચિત્તાતિ કમ્મફલવિસયાય બુદ્ધારમ્મણાય ચ સદ્ધાય પસન્નમાનસા. અભિરોપયિન્તિ પૂજાવસેન સરીરે રોપેસિં પટિમુઞ્ચિં.

૬૬૫. તાહન્તિ તં અહં. કુસલન્તિ કુચ્છિતસલનાદિઅત્થેન કુસલં. બુદ્ધવણ્ણિતન્તિ ‘‘યાવતા, ભિક્ખવે, સત્તા અપદા વા દ્વિપદા વા’’તિઆદિના (સં. નિ. ૫.૧૩૯; અ. નિ. ૪.૩૪) સમ્માસમ્બુદ્ધેન પસત્થં. અપેતસોકાતિ સોકહેતૂનં ભોગબ્યસનાદીનં અભાવેન અપગતસોકા. તેન ચિત્તદુક્ખાભાવમાહ. સુખિતાતિ સઞ્જાતસુખા સુખપ્પત્તા. એતેન સરીરદુક્ખાભાવં વદતિ. ચિત્તદુક્ખાભાવેન ચસ્સા પમોદાપત્તિ, સરીરદુક્ખાભાવેન અરોગતા. તેનાહ ‘‘સમ્પમોદામનામયા’’તિ. સેસં વુત્તનયમેવ. અયઞ્ચ અત્થો તદા અત્તના દેવતાય ચ કથિતનિયામેનેવ સઙ્ગીતિકાલે આયસ્મતા નારદેન ધમ્મસઙ્ગાહકાનં આરોચિતો, તે ચ તં તથેવ સઙ્ગહં આરોપયિંસૂતિ.

મલ્લિકાવિમાનવણ્ણના નિટ્ઠિતા.