૬. દદ્દલ્લવિમાનવણ્ણના

દદ્દલ્લમાના વણ્ણેનાતિ દદ્દલ્લવિમાનં. તસ્સ કા ઉપ્પત્તિ? ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને. તેન ચ સમયેન નાલકગામકે આયસ્મતો રેવતત્થેરસ્સ ઉપટ્ઠાકસ્સ અઞ્ઞતરસ્સ કુટુમ્બિકસ્સ દ્વે ધીતરો અહેસું, એકા ભદ્દા નામ, ઇતરા સુભદ્દા નામ. તાસુ ભદ્દા પતિકુલં ગતા સદ્ધા પસન્ના બુદ્ધિસમ્પન્ના વઞ્ઝા ચ અહોસિ. સા સામિકં આહ ‘‘મમ કનિટ્ઠા સુભદ્દા નામ અત્થિ, તં આનેહિ, સચસ્સા પુત્તો ભવેય્ય, સો મમપિ પુત્તો સિયા, અયઞ્ચ કુલવંસો ન નસ્સેય્યા’’તિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા તથા અકાસિ.

અથ ભદ્દા સુભદ્દં ઓવદિ ‘‘સુભદ્દે, દાનસંવિભાગરતા ધમ્મચરિયાય અપ્પમત્તા હોહિ, એવં તે દિટ્ઠધમ્મિકો સમ્પરાયિકો ચ અત્થો હત્થગતો એવ હોતી’’તિ. સા તસ્સા ઓવાદે ઠત્વા વુત્તનયેન પટિપજ્જમાના એકદિવસં આયસ્મન્તં રેવતત્થેરં અત્તટ્ઠમં નિમન્તેસિ. થેરો સુભદ્દાય પુઞ્ઞૂપચયં આકઙ્ખન્તો સઙ્ઘુદ્દેસવસેન સત્ત ભિક્ખૂ ગહેત્વા તસ્સા ગેહં અગમાસિ. સા પસન્નચિત્તા આયસ્મન્તં રેવતત્થેરં તે ચ ભિક્ખૂ પણીતેન ખાદનીયેન ભોજનીયેન સહત્થા સન્તપ્પેસિ, થેરો અનુમોદનં કત્વા પક્કામિ. સા અપરભાગે કાલં કત્વા નિમ્માનરતીનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જિ. ભદ્દા પન પુગ્ગલેસુ દાનાનિ દત્વા સક્કસ્સ દેવાનમિન્દસ્સ પરિચારિકા હુત્વા નિબ્બત્તિ.

અથ સુભદ્દા અત્તનો સમ્પત્તિં પચ્ચવેક્ખિત્વા ‘‘કેન નુ ખો અહં પુઞ્ઞેન ઇધૂપપન્ના’’તિ આવજ્જેન્તી ‘‘ભદ્દાય ઓવાદે ઠત્વા સઙ્ઘગતાય દક્ખિણાય ઇમં સમ્પત્તિં સમ્પત્તા, ભદ્દા નુ ખો કહં નિબ્બત્તા’’તિ ઓલોકેન્તી તં સક્કસ્સ પરિચારિકાભાવેન નિબ્બત્તં દિસ્વા અનુકમ્પમાના તસ્સા વિમાનં પાવિસિ. અથ નં ભદ્દા –

૬૧૯. ‘‘દદ્દલ્લમાના વણ્ણેન, યસસા ચ યસસ્સિની;

સબ્બે દેવે તાવતિંસે, વણ્ણેન અતિરોચસિ.

૬૨૦. ‘‘દસ્સનં નાભિજાનામિ, ઇદં પઠમદસ્સનં;

કસ્મા કાયા નુ આગમ્મ, નામેન ભાસસે મમ’’ન્તિ. –

દ્વીહિ ગાથાહિ પુચ્છિ. સાપિ તસ્સા –

૬૨૧. ‘‘અહં ભદ્દે સુભદ્દાસિં, પુબ્બે માનુસકે ભવે;

સહભરિયા ચ તે આસિં, ભગિની ચ કનિટ્ઠિકા.

૬૨૨. ‘‘સા અહં કાયસ્સ ભેદા, વિપ્પમુત્તા તતો ચુતા;

નિમ્માનરતીનં દેવાનં, ઉપપન્ના સહબ્યત’’ન્તિ. – દ્વીહિ ગાથાહિ બ્યાકાસિ;

૬૧૯-૨૦. તત્થ વણ્ણેનાતિ વણ્ણાદિસમ્પત્તિયા. દસ્સનં નાભિજાનામીતિ ઇતો પુબ્બે તવ દસ્સનં નાભિજાનામિ, ત્વં મયા ન દિટ્ઠપુબ્બાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘ઇદં પઠમદસ્સન’’ન્તિ. કસ્મા કાયા નુ આગમ્મ, નામેન ભાસસે મમન્તિ કતરદેવનિકાયતો આગન્ત્વા ‘‘ભદ્દે’’તિ નામેન મં આલપસિ.

૬૨૧. અહં ભદ્દેતિ એત્થ ભદ્દેતિ આલપનં. સુભદ્દાસિન્તિ અહં સુભદ્દા નામ તવ ભગિની કનિટ્ઠિકા આસિં અહોસિં, તત્થ પુબ્બે માનુસકે ભવે સહભરિયા સમાનભરિયા તે તયા એકસ્સેવ ભરિયા, તવ પતિનો એવ ભરિયા, આસિન્તિ અત્થો. પુન ભદ્દા –

૬૨૩. ‘‘પહૂતકતકલ્યાણા, તે દેવે યન્તિ પાણિનો;

યેસં ત્વં કિત્તયિસ્સસિ, સુભદ્દે જાતિમત્તનો.

૬૨૪. ‘‘અથ ત્વં કેન વણ્ણેન, કેન વા અનુસાસિતા;

કીદિસેનેવ દાનેન, સુબ્બતેન યસસ્સિની.

૬૨૫. ‘‘યસં એતાદિસં પત્તા, વિસેસં વિપુલમજ્ઝગા;

દેવતે પુચ્છિતાચિક્ખ, કિસ્સ કમ્મસ્સિદં ફલ’’ન્તિ. –

તીહિ ગાથાહિ પુચ્છિ. પુન સુભદ્દા –

૬૨૬. ‘‘અટ્ઠેવ પિણ્ડપાતાનિ, યં દાનં અદદં પુરે;

દક્ખિણેય્યસ્સ સઙ્ઘસ્સ, પસન્ના સેહિ પાણિભિ.

૬૨૭. ‘‘તેન મેતાદિસો વણ્ણો…પે…

વણ્ણો ચ મે સબ્બદિસા પભાસતી’’તિ. –

બ્યાકાસિ.

૬૨૩. તત્થ પહૂતકતકલ્યાણા તે દેવે યન્તીતિ પહૂતકતકલ્યાણા મહાપુઞ્ઞા તે નિમ્માનરતિનો દેવે યન્તિ ઉપ્પજ્જનવસેન ગચ્છન્તિ પાણિનો સત્તા, યેસં નિમ્માનરતીનં દેવાનં અન્તરે ત્વં અત્તનો જાતિં કિત્તયિસ્સસિ કથેસીતિ યોજના.

૬૨૪. કેન વણ્ણેનાતિ કેન કારણેન. કીદિસેનેવાતિ એવસદ્દો સમુચ્ચયત્થો, કીદિસેન ચાતિ અત્થો, અયમેવ વા પાઠો. સુબ્બતેનાતિ સુન્દરેન વતેન, સુવિસુદ્ધેન સીલેનાતિ અત્થો.

૬૨૬. અટ્ઠેવ પિણ્ડપાતાનીતિ અટ્ઠન્નં ભિક્ખૂનં દિન્નપિણ્ડપાતે સન્ધાય વદતિ. અદદન્તિ અદાસિં.

એવં સુભદ્દાય કથિતે પુન ભદ્દા –

૬૨૯. ‘‘અહં તયા બહુતરે ભિક્ખૂ, સઞ્ઞતે બ્રહ્મચારયો;

તપ્પેસિં અન્નપાનેન, પસન્ના સેહિ પાણિભિ.

૬૩૦. ‘‘તયા બહુતરં દત્વા, હીનકાયૂપગા અહં;

કથં ત્વં અપ્પતરં દત્વા, વિસેસં વિપુલમજ્ઝગા;

દેવતે પુચ્છિતાચિક્ખ, કિસ્સ કમ્મસ્સિદં ફલ’’ન્તિ. –

પુચ્છિ. તત્થ તયાતિ નિસ્સક્કે કરણવચનં. પુન સુભદ્દા –

૬૩૧. ‘‘મનોભાવનીયો ભિક્ખુ, સન્દિટ્ઠો મે પુરે અહુ;

તાહં ભત્તેન નિમન્તેસિં, રેવતં અત્તનટ્ઠમં.

૬૩૨. ‘‘સો મે અત્થપુરેક્ખારો, અનુકમ્પાય રેવતો;

સઙ્ઘે દેહીતિ મંવોચ, તસ્સાહં વચનં કરિં.

૬૩૩. ‘‘સા દક્ખિણા સઙ્ઘગતા, અપ્પમેય્યે પતિટ્ઠિતા;

પુગ્ગલેસુ તયા દિન્નં, ન તં તવ મહપ્ફલ’’ન્તિ. –

અત્તના કતકમ્મં કથેસિ.

૬૩૧. તત્થ મનોભાવનીયોતિ મનવડ્ઢનકો ઉળારગુણતાય સમ્ભાવનીયો. સન્દિટ્ઠોતિ નિમન્તનવસેન બોધિતો કથિતો. તેનાહ ‘‘તાહં ભત્તેન નિમન્તેસિં, રેવતં અત્તનટ્ઠમ’’ન્તિ, તં મનોભાવનીયં અય્યં રેવતં અત્તનટ્ઠમં ભત્તેન અહં નિમન્તેસિં.

૬૩૨-૩. સો મે અત્થપુરેક્ખારોતિ સો અય્યો રેવતો દાનસ્સ મહપ્ફલભાવકરણેન મમ અત્થપુરેક્ખારો હિતેસી. સઙ્ઘે દેહીતિ મંવોચાતિ ‘‘યદિ ત્વં સુભદ્દે અટ્ઠન્નં ભિક્ખૂનં દાતુકામા, યસ્મા પુગ્ગલગતાય દક્ખિણાય સઙ્ઘગતા એવ દક્ખિણા મહપ્ફલતરા, તસ્મા સઙ્ઘે દેહિ, સઙ્ઘં ઉદ્દિસ્સ દાનં દેહી’’તિ મં અભાસિ. તન્તિ તં દાનં.

એવં સુભદ્દાય વુત્તે ભદ્દા તમત્થં સમ્પટિચ્છન્તી ઉત્તરિ ચ તથા પટિપજ્જિતુકામા –

૬૩૪. ‘‘ઇદાનેવાહં જાનામિ, સઙ્ઘે દિન્નં મહપ્ફલં;

સાહં ગન્ત્વા મનુસ્સત્તં, વદઞ્ઞૂ વીતમચ્છરા;

સઙ્ઘે દાનાનિ દસ્સામિ, અપ્પમત્તા પુનપ્પુન’’ન્તિ. –

ગાથમાહ. સુભદ્દા પન અત્તનો દેવલોકમેવ ગતા. અથ સક્કો દેવાનમિન્દો સબ્બે દેવે તાવતિંસે અત્તનો સરીરોભાસેન અભિભુય્ય વિરોચમાનં સુભદ્દં દેવધીતરં દિસ્વા તઞ્ચ તાસં કથાસલ્લાપં સુત્વા તાવદેવ ચ સુભદ્દાય અન્તરહિતાય તં ‘‘અયં નામા’’તિ અજાનન્તો –

૬૩૫. ‘‘કા એસા દેવતા ભદ્દે, તયા મન્તયતે સહ;

સબ્બે દેવે તાવતિંસે, વણ્ણેન અતિરોચતી’’તિ. –

ભદ્દં પુચ્છિ. સાપિસ્સ –

૬૩૬. ‘‘મનુસ્સભૂતા દેવિન્દ, પુબ્બે માનુસકે ભવે;

સહભરિયા ચ મે આસિ, ભગિની ચ કનિટ્ઠિકા,

સઙ્ઘે દાનાનિ દત્વાન, કતપુઞ્ઞા વિરોચતી’’તિ. –

કથેસિ. અથ સક્કો તસ્સા સઙ્ઘગતાય દક્ખિણાય મહપ્ફલભાવં દસ્સેન્તો ધમ્મં કથેસિ. તેન વુત્તં –

૬૩૭. ‘‘ધમ્મેન પુબ્બે ભગિની, તયા ભદ્દે વિરોચતિ;

યં સઙ્ઘમ્હિ અપ્પમેય્યે, પતિટ્ઠાપેસિ દક્ખિણં.

૬૩૮. ‘‘પુચ્છિતો હિ મયા બુદ્ધો, ગિજ્ઝકૂટમ્હિ પબ્બતે;

વિપાકં સંવિભાગસ્સ, યત્થ દિન્નં મહપ્ફલં.

૬૩૯. ‘‘યજમાનાનં મનુસ્સાનં, પુઞ્ઞપેક્ખાન પાણિનં;

કરોતં ઓપધિકં પુઞ્ઞં, યત્થ દિન્નં મહપ્ફલં.

૬૪૦. ‘‘તં મે બુદ્ધો વિયાકાસિ, જાનં કમ્મફલં સકં;

વિપાકં સંવિભાગસ્સ, યત્થ દિન્નં મહપ્ફલં.

૬૪૧. ‘‘ચત્તારો ચ પટિપન્ના, ચત્તારો ચ ફલે ઠિતા;

એસ સઙ્ઘો ઉજુભૂતો, પઞ્ઞાસીલસમાહિતો.

૬૪૨. ‘‘યજમાનાનં મનુસ્સાનં, પુઞ્ઞપેક્ખાન પાણિનં;

કરોતં ઓપધિકં પુઞ્ઞં, સઙ્ઘે દિન્નં મહપ્ફલં.

૬૪૩. ‘‘એસો હિ સઙ્ઘો વિપુલો મહગ્ગતો, એસપ્પમેય્યો ઉદધીવ સાગરો;

એતે હિ સેટ્ઠા નરવીરસાવકા, પભઙ્કરા ધમ્મમુદીરયન્તિ.

૬૪૪. ‘‘તેસં સુદિન્નં સુહુતં સુયિટ્ઠં, યે સઙ્ઘમુદ્દિસ્સ દદન્તિ દાનં;

સા દક્ખિણા સઙ્ઘગતા પતિટ્ઠિતા, મહપ્ફલા લોકવિદૂન વણ્ણિતા.

૬૪૫. ‘‘એતાદિસં યઞ્ઞમનુસ્સરન્તા, યે વેદજાતા વિચરન્તિ લોકે;

વિનેય્ય મચ્છેરમલં સમૂલં, અનિન્દિતા સગ્ગમુપેન્તિ ઠાન’’ન્તિ.

૬૩૭. તત્થ ધમ્મેનાતિ કારણેન ઞાયેન વા. તયાતિ નિસ્સક્કે કરણવચનં. ઇદાનિ તં ‘‘ધમ્મેના’’તિ વુત્તકારણં દસ્સેતું યં સઙ્ઘમ્હિ અપ્પમેય્યે, પતિટ્ઠાપેસિ દક્ખિણ’’ન્તિ વુત્તં. અપ્પમેય્યેતિ ગુણાનુભાવસ્સ અત્તનિ કતાનં કારાનં ફલવિસેસસ્સ ચ વસેન પમિનિતું અસક્કુણેય્યે.

૬૩૮-૯. અયઞ્ચ અત્થો ભગવતો સમ્મુખા ચ સુતો, સમ્મુખા ચ પટિગ્ગહિતોતિ દસ્સેન્તો ‘‘પુચ્છિતો’’તિઆદિમાહ. તત્થ યજમાનાનન્તિ દદન્તાનં. પુઞ્ઞપેક્ખાન પાણિનન્તિ અનુનાસિકલોપં કત્વા નિદ્દેસો, પુઞ્ઞફલં આકઙ્ખન્તાનં સત્તાનં. ઓપધિકન્તિ ઉપધિ નામ ખન્ધા, ઉપધિસ્સ કરણસીલં, ઉપધિપયોજનન્તિ વા ઓપધિકં, અત્તભાવજનકં પટિસન્ધિપવત્તિવિપાકદાયકં.

૬૪૦. જાનં કમ્મફલં સકન્તિ સત્તાનં સકં સકં યથાસકં પુઞ્ઞં પુઞ્ઞફલઞ્ચ હત્થતલે આમલકં વિય જાનન્તો. સકન્તિ વા યકારસ્સ કકારં કત્વા વુત્તં, સયં અત્તનાતિ અત્થો.

૬૪૧. પટિપન્નાતિ પટિપજ્જમાના, મગ્ગટ્ઠાતિ અત્થો. ઉજુભૂતોતિ ઉજુપટિપત્તિયા ઉજુભાવં પત્તો દક્ખિણેય્યો જાતો. પઞ્ઞાસીલસમાહિતોતિ પઞ્ઞાય સીલેન ચ સમાહિતો, દિટ્ઠિસીલસમ્પન્નો અરિયાય દિટ્ઠિયા અરિયેન સીલેન ચ સમન્નાગતો. તેનાપિસ્સ પરમત્થસઙ્ઘભાવમેવ વિભાવેતિ. દિટ્ઠિસીલસામઞ્ઞેન સઙ્ઘટિતત્તા હિ સઙ્ઘો. અથ વા સમાહિતં સમાધિ, પઞ્ઞા સીલં સમાહિતઞ્ચ અસ્સ અત્થીતિ પઞ્ઞાસીલસમાહિતો. તેનસ્સ સીલાદિધમ્મક્ખન્ધત્તયસમ્પન્નતાય અગ્ગદક્ખિણેય્યભાવં વિભાવેતિ.

૬૪૩. વિપુલો મહગ્ગતોતિ ગુણેહિ મહત્તં ગતોતિ મહગ્ગતો, તતો એવ અત્તનિ કતાનં કારાનં ફલવેપુલ્લહેતુતાય વિપુલો. ઉદધીવ સાગરોતિ યથા ઉદકં એત્થ ધીયતીતિ ‘‘ઉદધી’’તિ લદ્ધનામો સાગરો, ‘‘એત્તકાનિ ઉદકાળ્હકાની’’તિઆદિના ઉદકતો અપ્પમેય્યો, એવમેસ ગુણતોતિ અત્થો. એતે હીતિ હિ-સદ્દો અવધારણે નિપાતો, એતે એવ સેટ્ઠાતિ અત્થો. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘યાવતા, ભિક્ખવે, સઙ્ઘા વા ગણા વા, તથાગતસાવકસઙ્ઘો તેસં અગ્ગમક્ખાયતી’’તિ (ઇતિવુ. ૯૦; અ. નિ. ૪.૩૪; ૫.૩૨).

નરવીરસાવકાતિ નરેસુ વીરિયસમ્પન્નસ્સ નરસ્સ સાવકા. પભઙ્કરાતિ લોકસ્સ ઞાણાલોકકરા. ધમ્મમુદીરયન્તીતિ ધમ્મં ઉદ્દિસન્તિ. કથં? ધમ્મસામિના હિ ધમ્મપજ્જોતો અરિયસઙ્ઘે ઠપિતો.

૬૪૪. યે સઙ્ઘમુદ્દિસ્સ દદન્તિ દાનન્તિ યે સત્તા અરિયસઙ્ઘં ઉદ્દિસ્સ સમ્મુતિસઙ્ઘે અન્તમસો ગોત્રભુપુગ્ગલેસુપિ દાનં દદન્તિ, તં દાનં સંવિભાગવસેન દિન્નમ્પિ સુદિન્નં, આહુનપાહુનવસેન હુતમ્પિ સુહુતં, મહાયાગવસેન યિટ્ઠમ્પિ સુયિટ્ઠમેવ હોતિ. કસ્મા? યસ્મા સા દક્ખિણા સઙ્ઘગતા પતિટ્ઠિતા મહપ્ફલા લોકવિદૂન વણ્ણિતાતિ, લોકવિદૂહિ સમ્માસમ્બુદ્ધેહિ ‘‘ન ત્વેવાહં, આનન્દ, કેનચિ પરિયાયેન સઙ્ઘગતાય દક્ખિણાય પાટિપુગ્ગલિકં દક્ખિણં મહપ્ફલતરં વદામિ (મ. નિ. ૩.૩૮૦). પુઞ્ઞં આકઙ્ખમાનાનં, સઙ્ઘો વે યજતં મુખં (મ. નિ. ૨.૪૦૦; સુ. નિ. ૫૭૪; મહાવ. ૩૦૦). અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સા’’તિ (મ. નિ. ૧.૭૪; સં. નિ. ૫.૯૯૭) ચ આદિના મહપ્ફલતા વણ્ણિતા પસત્થા થોમિતાતિ અત્થો.

૬૪૫. ઈદિસં યઞ્ઞમનુસ્સરન્તાતિ એતાદિસં સઙ્ઘં ઉદ્દિસ્સ અત્તના કતં દાનં અનુસ્સરન્તા. વેદજાતાતિ જાતસોમનસ્સા. વિનેય્ય મચ્છેરમલં સમૂલન્તિ મચ્છેરમેવ ચિત્તસ્સ મલિનભાવકરણતો મચ્છેરમલં, અથ વા મચ્છેરઞ્ચ અઞ્ઞં ઇસ્સાલોભદોસાદિમલઞ્ચાતિ મચ્છેરમલં. તઞ્ચ અવિજ્જાવિચિકિચ્છાવિપલ્લાસાદીહિ સહ મૂલેહીતિ સમૂલં વિનેય્ય વિનયિત્વા વિક્ખમ્ભેત્વા અનિન્દિત્વા સગ્ગમુપેન્તિ ઠાનન્તિ યોજના. સેસં વુત્તનયમેવ.

ઇમં પન સબ્બં પવત્તિં સક્કો દેવાનમિન્દો ‘‘દદ્દલ્લમાના વણ્ણેના’’તિઆદિના આયસ્મતો મહામોગ્ગલ્લાનસ્સ આચિક્ખિ, આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો ભગવતો આરોચેસિ, ભગવા તમત્થં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા સમ્પત્તપરિસાય ધમ્મં દેસેસિ. સા દેસના મહાજનસ્સ સાત્થિકા અહોસિ.

દદ્દલ્લવિમાનવણ્ણના નિટ્ઠિતા.