૪. ચણ્ડાલિવિમાનવણ્ણના

ચણ્ડાલિ વન્દ પાદાનીતિ ચણ્ડાલિવિમાનં. તસ્સ કા ઉપ્પત્તિ? ભગવા રાજગહે વિહરન્તો પચ્ચૂસવેલાયં બુદ્ધાચિણ્ણં મહાકરુણાસમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા ઉટ્ઠાય લોકં ઓલોકેન્તો અદ્દસ તસ્મિંયેવ નગરે ચણ્ડાલાવસથે વસન્તિં એકં મહલ્લિકં ચણ્ડાલિં ખીણાયુકં, નિરયસંવત્તનિકઞ્ચસ્સા કમ્મં ઉપટ્ઠિતં. સો મહાકરુણાય સમુસ્સાહિતમાનસો ‘‘સગ્ગસંવત્તનિકં કમ્મં કારેત્વા તેનસ્સા નિરયૂપપત્તિં નિસેધેત્વા સગ્ગે પતિટ્ઠાપેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં રાજગહં પિણ્ડાય પવિસતિ. તેન ચ સમયેન સા ચણ્ડાલી દણ્ડં ઓલુબ્ભ નગરતો નિક્ખમન્તી ભગવન્તં આગચ્છન્તં દિસ્વા અભિમુખી હુત્વા અટ્ઠાસિ. ભગવાપિ તસ્સા ગમનં નિવારેન્તો વિય પુરતો અટ્ઠાસિ. અથાયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો સત્થુ ચિત્તં ઞત્વા તસ્સા ચ આયુપરિક્ખયં ભગવતો વન્દનાય તં નિયોજેન્તો –

૧૯૫. ‘‘ચણ્ડાલિ વન્દ પાદાનિ, ગોતમસ્સ યસસ્સિનો;

તમેવ અનુકમ્પાય, અટ્ઠાસિ ઇસિસત્તમો.

૧૯૬. ‘‘અભિપ્પસાદેહિ મનં, અરહન્તમ્હિ તાદિનિ;

ખિપ્પં પઞ્જલિકા વન્દ, પરિત્તં તવ જીવિત’’ન્તિ. – ગાથાદ્વયમાહ;

૧૯૫. તત્થ ચણ્ડાલીતિ જાતિઆગતેન નામેન તં આલપતિ. વન્દાતિ અભિવાદય. પાદાનીતિ સદેવકસ્સ લોકસ્સ સરણાનિ ચરણાનિ. તમેવ અનુકમ્પાયાતિ તમેવ અનુગ્ગણ્હનત્થં, અપાયૂપપત્તિતો નિસેધેત્વા સગ્ગે નિબ્બત્તાપનત્થન્તિ અધિપ્પાયો. અટ્ઠાસીતિ નગરમ્પિ અપવિસિત્વા ઠિતો. ઇસિસત્તમોતિ લોકિયસેક્ખાસેક્ખપચ્ચેકબુદ્ધઇસીહિ ઉત્તમો ઉક્કટ્ઠતમો, અથ વા બુદ્ધઇસીનં વિપસ્સિઆદીનં સત્તમોતિ ઇસિસત્તમો.

૧૯૬. અભિપ્પસાદેહિ મનન્તિ ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો ભગવા’’તિ તવ ચિત્તં પસાદેહિ. અરહન્તમ્હિ તાદિનીતિ આરકત્તા કિલેસાનં, તેસંયેવ અરીનં હતત્તા, સંસારચક્કસ્સ અરાનં હતત્તા, પચ્ચયાનં અરહત્તા, પાપકરણે રહાભાવા ચ અરહન્તે, ઇટ્ઠાદીસુ તાદિભાવપ્પત્તિયા તાદિમ્હિ. ખિપ્પં પઞ્જલિકા વન્દાતિ સીઘંયેવ પગ્ગહિતઅઞ્જલિકા હુત્વા વન્દસ્સુ. કસ્માતિ ચે? પરિત્તં તવ જીવિતન્તિ, ઇદાનેવ ભિજ્જનસભાવત્તા પરિત્તં અતિઇત્તરં.

ઇતિ થેરો ગાથાદ્વયેન ભગવતો ગુણે પકિત્તેન્તો અત્તનો આનુભાવે ઠત્વા તસ્સા ચ ખીણાયુકતાવિભાવનેન સંવેજેન્તો સત્થુ વન્દનાય નિયોજેસિ. સા ચ તં સુત્વા સંવેગજાતા સત્થરિ પસન્નમાનસાવ હુત્વા પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા અઞ્જલિં કત્વા નમસ્સમાના બુદ્ધગતાય પીતિયા એકગ્ગચિત્તા હુત્વા અટ્ઠાસિ. ભગવા ‘‘અલમેત્તકમેતિસ્સા સગ્ગૂપપત્તિયા’’તિ નગરં પાવિસિ સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેન. અથ નં એકા ભન્તા ગાવી તરુણવચ્છા તતો એવ અભિધાવન્તી સિઙ્ગેન પહરિત્વા જીવિતા વોરોપેસિ. તં સબ્બં દસ્સેતું સઙ્ગીતિકારા –

૧૯૭. ‘‘ચોદિતા ભાવિતત્તેન, સરીરન્તિમધારિના;

ચણ્ડાલી વન્દિ પાદાનિ, ગોતમસ્સ યસસ્સિનો.

૧૯૮. ‘‘તમેનં અવધી ગાવી, ચણ્ડાલિં પઞ્જલિં ઠિતં;

નમસ્સમાનં સમ્બુદ્ધં, અન્ધકારે પભઙ્કર’’ન્તિ. – ગાથાદ્વયમાહંસુ;

૧૯૮. તત્થ પઞ્જલિં ઠિતં નમસ્સમાનં સમ્બુદ્ધન્તિ ગતેપિ ભગવતિ બુદ્ધારમ્મણાય પીતિયા સમાહિતા હુત્વા સમ્મુખા વિય અઞ્જલિં પગ્ગય્હ નમસ્સમાનં ઠિતં. અન્ધકારેતિ અવિજ્જન્ધકારેન સકલેન કિલેસન્ધકારેન ચ અન્ધકારે લોકે. પભઙ્કરન્તિ ઞાણોભાસકરં.

સા ચ તતો ચુતા તાવતિંસેસુ નિબ્બત્તિ, અચ્છરાનં સતસહસ્સં ચસ્સા પરિવારો અહોસિ. તદહેવ ચ સા સહ વિમાનેન આગન્ત્વા વિમાનતો ઓતરિત્વા આયસ્મન્તં મહામોગ્ગલ્લાનં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિ. તમત્થં દસ્સેતું –

૧૯૯. ‘‘ખીણાસવં વિગતરજં અનેજં, એકં અરઞ્ઞમ્હિ રહો નિસિન્નં;

દેવિદ્ધિપત્તા ઉપસઙ્કમિત્વા, વન્દામિ તં વીર મહાનુભાવ’’ન્તિ. –

દેવતા આહ. તં થેરો પુચ્છિ –

૨૦૦. ‘‘સુવણ્ણવણ્ણા જલિતા મહાયસા, વિમાનમોરુય્હ અનેકચિત્તા;

પરિવારિતા અચ્છરાસઙ્ગણેન, કા ત્વં સુભે દેવતે વન્દસે મમ’’ન્તિ.

૨૦૦. તત્થ જલિતાતિ અત્તનો સરીરપ્પભાય વત્થાભરણાદીનં ઓભાસેન ચ જલન્તી જોતેન્તી. મહાયસાતિ મહાપરિવારા. વિમાનમોરુય્હાતિ વિમાનતો ઓરુય્હ. અનેકચિત્તાતિ અનેકવિધચિત્તતાયુત્તા. સુભેતિ સુભગુણે. મમન્તિ મં.

એવં થેરેન પુચ્છિતા પુન સા –

૨૦૧. ‘‘અહં ભદ્દન્તે ચણ્ડાલી, તયા વીરેન પેસિતા;

વન્દિં અરહતો પાદે, ગોતમસ્સ યસસ્સિનો.

૨૦૨. ‘‘સાહં વન્દિત્વા પાદાનિ, ચુતા ચણ્ડાલયોનિયા;

વિમાનં સબ્બતો ભદ્દં, ઉપપન્નમ્હિ નન્દને.

૨૦૩. ‘‘અચ્છરાનં સતસહસ્સં, પુરક્ખત્વાન તિટ્ઠતિ;

તાસાહં પવરા સેટ્ઠા, વણ્ણેન યસસાયુના.

૨૦૪. ‘‘પહૂતકતકલ્યાણા, સમ્પજાના પટિસ્સતા;

મુનિં કારુણિકં લોકે, તં ભન્તે વન્દિતુમાગતા’’તિ. –

ચતસ્સો ગાથાયો આહ.

૨૦૧-૪. તત્થ પેસિતાતિ ‘‘ચણ્ડાલિ, વન્દ પાદાની’’તિઆદિના વન્દનાય ઉય્યોજિતા. યદિપિ તં વન્દનામયં પુઞ્ઞં પવત્તિક્ખણવસેન પરિત્તં, ખેત્તમહન્તતાય પન ફલમહન્તતાય ચ અતિવિય મહન્તમેવાતિ આહ ‘‘પહૂતકતકલ્યાણા’’તિ. તથા બુદ્ધારમ્મણાય પીતિયા પવત્તિક્ખણે પઞ્ઞાય સતિયા ચ વિસદભાવં સન્ધાયાહ ‘‘સમ્પજાના પટિસ્સતા’’તિ. પુન –

૨૦૫. ‘‘ઇદં વત્વાન ચણ્ડાલી, કતઞ્ઞૂ કતવેદિની;

વન્દિત્વા અરહતો પાદે, તત્થેવન્તરધાયથા’’તિ. –

ગાથા સઙ્ગીતિકારેહિ ઠપિતા.

૨૦૫. તત્થ ચણ્ડાલીતિ ચણ્ડાલીભૂતપુબ્બાતિ કત્વા વુત્તં, દેવલોકે ચ ઇદમાચિણ્ણં, યં મનુસ્સલોકે નિરુળ્હસમઞ્ઞાય વોહારો. સેસં વુત્તનયમેવ.

આયસ્મા પન મહામોગ્ગલ્લાનો ઇમં પવત્તિં ભગવતો આરોચેસિ. ભગવા તમત્થં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા સમ્પત્તપરિસાય ધમ્મં દેસેસિ, સા દેસના મહાજનસ્સ સાત્થિકા અહોસીતિ.

ચણ્ડાલિવિમાનવણ્ણના નિટ્ઠિતા.