૨. ચિત્તલતાવગ્ગો

૧. દાસિવિમાનવણ્ણના

દુતિયવગ્ગે અપિ સક્કોવ દેવિન્દોતિ દાસિવિમાનં. તસ્સ કા ઉપ્પત્તિ? ભગવતિ જેતવને વિહરન્તે સાવત્થિવાસી અઞ્ઞતરો ઉપાસકો સમ્બહુલેહિ ઉપાસકેહિ સદ્ધિં સાયન્હસમયં વિહારં ગન્ત્વા ધમ્મં સુત્વા પરિસાય વુટ્ઠિતાય ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘ઇતો પટ્ઠાય અહં, ભન્તે, સઙ્ઘસ્સ ચત્તારિ નિચ્ચભત્તાનિ દસ્સામી’’તિ આહ. અથ નં ભગવા તદનુચ્છવિકં ધમ્મકથં કથેત્વા વિસ્સજ્જેસિ. સો ‘‘મયા, ભન્તે, સઙ્ઘસ્સ ચત્તારિ નિચ્ચભત્તાનિ પઞ્ઞત્તાનિ. સ્વે પટ્ઠાય અય્યા મમ ગેહં આગચ્છન્તૂ’’તિ ભત્તુદ્દેસકસ્સ આરોચેત્વા અત્તનો ગેહં ગન્ત્વા દાસિયા તમત્થં આચિક્ખિત્વા ‘‘તત્થ તયા નિચ્ચકાલં અપ્પમત્તાય ભવિતબ્બ’’ન્તિ આહ. સા ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિ. પકતિયાવ સા સદ્ધાસમ્પન્ના પુઞ્ઞકામા સીલવતી, તસ્મા દિવસે દિવસે કાલસ્સેવ ઉટ્ઠાય પણીતં અન્નપાનં પટિયાદેત્વા ભિક્ખૂનં નિસીદનટ્ઠાનં સુસમ્મટ્ઠં સુપરિભણ્ડકં કત્વા આસનાનિ પઞ્ઞાપેત્વા ભિક્ખૂ ઉપગતે તત્થ નિસીદાપેત્વા વન્દિત્વા ગન્ધપુપ્ફધૂપદીપેહિ પૂજેત્વા સક્કચ્ચં પરિવિસતિ.

અથેકદિવસં ભિક્ખૂ કતભત્તકિચ્ચે ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા એવમાહ ‘‘કથં નુ ખો, ભન્તે, ઇતો જાતિઆદિદુક્ખતો પરિમુત્તિ હોતી’’તિ. ભિક્ખૂ તસ્સા સરણાનિ ચ પઞ્ચ સીલાનિ ચ દત્વા કાયસભાવં પકાસેત્વા પટિકૂલમનસિકારે નિયોજેસું, અપરે અનિચ્ચતાપટિસંયુત્તં ધમ્મકથં કથેસું. સા સોળસ વસ્સાનિ સીલં રક્ખન્તી અન્તરન્તરા યોનિસો મનસિકરોન્તી એકદિવસં ધમ્મસ્સવનસપ્પાયં લભિત્વા ઞાણસ્સ ચ પરિપક્કત્તા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા સોતાપત્તિફલં સચ્છાકાસિ. સા અપરેન સમયેન કાલં કત્વા સક્કસ્સ દેવરઞ્ઞો વલ્લભા પરિચારિકા હુત્વા નિબ્બત્તિ. સા સટ્ઠિતૂરિયસહસ્સેહિ પરિચરિયમાના અચ્છરાસતસહસ્સપરિવુતા મહન્તં દિબ્બસમ્પત્તિં અનુભવન્તી પમુદા મોદમાના સપરિવારા ઉય્યાનાદીસુ વિચરતિ. તં આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ દિસ્વા –

૧૫૭. ‘‘અપિ સક્કોવ દેવિન્દો, રમ્મે ચિત્તલતાવને;

સમન્તા અનુપરિયાસિ, નારીગણપુરક્ખતા;

ઓભાસેન્તી દિસા સબ્બા, ઓસધી વિય તારકા.

૧૫૮. ‘‘કેન તેતાદિસો વણ્ણો, કેન તે ઇધ મિજ્ઝતિ;

ઉપ્પજ્જન્તિ ચ તે ભોગા, યે કેચિ મનસો પિયા.

૧૫૯. ‘‘પુચ્છામિ તં દેવિ મહાનુભાવે,

મનુસ્સભૂતા કિમકાસિ પુઞ્ઞં;

કેનાસિ એવં જલિતાનુભાવા,

વણ્ણો ચ તે સબ્બદિસા પભાસતી’’તિ. – પુચ્છિ;

૧૬૦. ‘‘સા દેવતા અત્તમના, મોગ્ગલ્લાનેન પુચ્છિતા;

પઞ્હં પુટ્ઠા વિયાકાસિ, યસ્સ કમ્મસ્સિદં ફલં’’.

૧૬૧. ‘‘અહં મનુસ્સેસુ મનુસ્સભૂતા, દાસી અહોસિં પરપેસ્સિયા કુલે.

૧૬૨. ‘‘ઉપાસિકા ચક્ખુમતો, ગોતમસ્સ યસસ્સિનો;

તસ્સા મે નિક્કમો આસિ, સાસને તસ્સ તાદિનો.

૧૬૩. ‘‘કામં ભિજ્જતુયં કાયો, નેવ અત્થેત્થ સણ્ઠનં;

સિક્ખાપદાનં પઞ્ચન્નં, મગ્ગો સોવત્થિકો સિવો.

૧૬૪. ‘‘અકણ્ટકો અગહનો, ઉજુ સબ્ભિ પવેદિતો;

નિક્કમસ્સ ફલં પસ્સ, યથિદં પાપુણિત્થિકા.

૧૬૫. ‘‘આમન્તનિકા રઞ્ઞોમ્હિ, સક્કસ્સ વસવત્તિનો;

સટ્ઠિ તૂરિયસહસ્સાનિ, પટિબોધં કરોન્તિ મે.

૧૬૬. ‘‘આલમ્બો ગગ્ગરો ભીમો, સાધુવાદી ચ સંસયો;

પોક્ખરો ચ સુફસ્સો ચ, વીણામોક્ખા ચ નારિયો.

૧૬૭. ‘‘નન્દા ચેવ સુનન્દા ચ, સોણદિન્ના સુચિમ્હિતા;

અલમ્બુસા મિસ્સકેસી ચ, પુણ્ડરીકાતિ દારુણી.

૧૬૮. ‘‘એણીફસ્સા સુફસ્સા ચ, સુભદ્દા મુદુવાદિની;

એતા ચઞ્ઞા ચ સેય્યાસે, અચ્છરાનં પબોધિકા.

૧૬૯. ‘‘તા મં કાલેનુપાગન્ત્વા, અભિભાસન્તિ દેવતા;

હન્દ નચ્ચામ ગાયામ, હન્દ તં રમયામસે.

૧૭૦. ‘‘નયિદં અકતપુઞ્ઞાનં, કતપુઞ્ઞાનમેવિદં;

અસોકં નન્દનં રમ્મં, તિદસાનં મહાવનં.

૧૭૧. ‘‘સુખં અકતપુઞ્ઞાનં, ઇધ નત્થિ પરત્થ ચ;

સુખઞ્ચ કતપુઞ્ઞાનં, ઇધ ચેવ પરત્થ ચ.

૧૭૨. ‘‘તેસં સહબ્યકામાનં, કત્તબ્બં કુસલં બહું;

કતપુઞ્ઞા હિ મોદન્તિ, સગ્ગે ભોગસમઙ્ગિનો’’તિ. – દેવતા વિસ્સજ્જેસિ;

૧૫૭. તત્થ અપિ સક્કોવ દેવિન્દોતિ અપિસદ્દો સમ્ભાવનાયં, ઇવસદ્દો ઇકારલોપં કત્વા વુત્તો ઉપમાયં, તસ્મા યથા નામ સક્કો દેવાનમિન્દોતિ અત્થો. સક્કસમભાવો તિસ્સા દેવતાય પરિવારસમ્પત્તિદસ્સનત્થં વુત્તો. કેચિ ‘‘અપીતિ નિપાતમત્ત’’ન્તિ વદન્તિ. ચિત્તલતાવનેતિ ચિત્તાય નામ દેવધીતાય પુઞ્ઞાનુભાવેન નિબ્બત્તે, ચિત્તાનં વા વિચિત્તપુપ્ફફલાદિવિસેસયુત્તાનં સન્તાનકવલ્લિઆદીનં તત્થ યેભુય્યતાય ચિત્તલતાવનન્તિ લદ્ધનામે દેવુય્યાને.

૧૬૧. પરપેસ્સિયાતિ પરેસં કુલે તસ્મિં તસ્મિં કિચ્ચે પેસનિયા, પરેસં વેય્યાવચ્ચકારીતિ અત્થો.

૧૬૨. તસ્સા મે નિક્કમો આસિ, સાસને તસ્સ તાદિનોતિ તસ્સા દાસિયાપિ સમાનાય પઞ્ચહિ ચક્ખૂહિ ચક્ખુમતો બુદ્ધસ્સ ભગવતો ઉપાસિકા હુત્વા સોળસ વસ્સાનિ સીલં રક્ખન્તિયા કમ્મટ્ઠાનઞ્ચ મનસિ કરોન્તિયા મનસિકારાનુભાવેન મે મય્હં ઉપ્પજ્જમાને સત્તતિંસબોધિપક્ખિયધમ્મસઙ્ખાતે ઇટ્ઠાદીસુ તાદિલક્ખણસમ્પત્તિયા તાદિનો સત્થુ સાસને તપ્પરિયાપન્નોયેવ સંકિલેસપક્ખતો નિક્કમનેન ‘‘નિક્કમો’’તિ લદ્ધનામો સમ્માવાયામો આસિ અહોસિ ઉપ્પજ્જિ.

૧૬૩-૪. તસ્સ પન નિક્કમસ્સ પુબ્બભાગસ્સ પવત્તાકારં દસ્સેતું ‘‘કામં ભિજ્જતુયં કાયો, નેવ અત્થેત્થ સણ્ઠનન્તિ વુત્તં. તસ્સત્થો – યદિપિ મે અયં કાયો ભિજ્જતુ વિનસ્સતુ, તત્થ કિઞ્ચિમત્તમ્પિ અપેક્ખં અકરોન્તી એત્થ એતસ્મિં કમ્મટ્ઠાનાનુયોગે નેવ અત્થિ, મે વીરિયસ્સ સણ્ઠનં સિથિલીકરણન્તિ વીરિયં સમુત્તેજેન્તી વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેસિન્તિ.

ઇદાનિ તથા વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા પટિલદ્ધગુણં દસ્સેન્તી –

‘‘સિક્ખાપદાનં પઞ્ચન્નં, મગ્ગો સોવત્થિકો સિવો;

અકણ્ટકો અગહનો, ઉજુ સબ્ભિ પવેદિતો;

નિક્કમસ્સ ફલં પસ્સ, યથિદં પાપુણિત્થિકા’’તિ. – આહ;

તત્રાયં સઙ્ખેપત્થો – યો નિચ્ચસીલવસેન સમાદિન્નાનં પઞ્ચન્નં સિક્ખાપદાનં સિક્ખાકોટ્ઠાસાનં ઉપનિસ્સયભાવેન લદ્ધત્તા તેસં પરિપૂરિતત્તા ચ સિક્ખાપદાનં પઞ્ચન્નં સમ્બન્ધીભૂતો, યસ્મિં સન્તાને ઉપ્પન્નો, તસ્સ સબ્બાકારેન સોત્થિભાવસમ્પાદનતો સુન્દરત્થભાવતો ચ સોવત્થિકો સોત્થિકો, સંકિલેસધમ્મેહિ અનુપદ્દુતત્તા ખેમપ્પત્તિહેતુતાય ચ સિવો, રાગકણ્ટકાદીનં અભાવેન અકણ્ટકો, કિલેસદિટ્ઠિદુચ્ચરિતગહનસમુચ્છેદનતો અગહનો, સબ્બજિમ્હવઙ્કકુટિલભાવાપગમહેતુતાય ઉજુ, બુદ્ધાદીહિ સપ્પુરિસેહિ પકાસિતત્તા સબ્ભિ પવેદિતો અરિયમગ્ગો, તં યથા યેન ઉપાયભૂતેન ઇત્થિકા દ્વઙ્ગુલબહલબુદ્ધિકાપિ સમાના પાપુણિં, તસ્સ નિક્કમસ્સ યથાવુત્તવીરિયસ્સ ઇદં ફલં પસ્સાતિ સક્કં આલપતિ.

૧૬૫. આમન્તનિકા રઞ્ઞોમ્હિ, સક્કસ્સ વસવત્તિનોતિ સયંવસીભાવેન વત્તનતો, દ્વીસુ દેવલોકેસુ અત્તનો વસં ઇસ્સરિયં વત્તેતીતિ વા વસવત્તી, તસ્સ વસવત્તિનો સક્કસ્સ દેવરઞ્ઞો આમન્તનિકા આલાપસલ્લાપયોગ્ગા, કીળનકાલે વા તેન આમન્તેતબ્બા અમ્હિ, નિક્કમસ્સ વીરિયસ્સ ફલં પસ્સાતિ યોજના. આતતવિતતાદિભેદેન પઞ્ચ તૂરિયઙ્ગાનિ દ્વાદસહિ પાણિભાગેહિ એકતો પવજ્જમાનાનિ સટ્ઠિ હોન્તિ, તાનિ પન સહસ્સમત્તાનિ પયિરુપાસનવસેન ઉપટ્ઠિતાનિ સન્ધાયાહ ‘‘સટ્ઠિ તૂરિયસહસ્સાનિ, પટિબોધં કરોન્તિ મે’’તિ. તત્થ પટિબોધન્તિ પીતિસોમનસ્સાનં પબોધનં.

૧૬૬-૮. આલમ્બોતિઆદિ તૂરિયવાદકાનં દેવપુત્તાનં એકદેસતો નામગ્ગહણન્તિ વદન્તિ, તૂરિયાનં પનેતં નામગ્ગહણં. વીણામોક્ખાદિકા દેવધીતા. સુચિમ્હિતાતિ સુદ્ધમિહિતા, નામમેવ વા એતં. મુદુવાદિનીતિ મુદુનાવ વદતીતિ મુદુવાદિની, મુદુકં અતિવિય વાદનસીલા, નામમેવ વા. સેય્યાસેતિ સેય્યતરા. અચ્છરાનન્તિ અચ્છરાસુ સઙ્ગીતે પાસંસતરા. પબોધિકાતિ પબોધનકરા.

૧૬૯. કાલેનાતિ યુત્તપ્પત્તકાલેન. અભિભાસન્તીતિ અભિમુખા, અભિરતા વા હુત્વા ભાસન્તિ. યથા ચ ભાસન્તિ, તં દસ્સેતું ‘‘હન્દ નચ્ચામ ગાયામ, હન્દ તં રમયામસે’’તિ વુત્તં.

૧૭૦. ઇદન્તિ ઇદં મયા લદ્ધટ્ઠાનં. અસોકન્તિ ઇટ્ઠકન્તપિયમનાપાનંયેવ રૂપાદીનં સમ્ભવતો વિસોકં. તતો એવ સબ્બકાલં પમોદસંવદ્ધનતો નન્દનં. તિદસાનં મહાવનન્તિ તાવતિંસદેવાનં મહન્તં મહનીયઞ્ચ ઉય્યાનં.

૧૭૧. એવરૂપા દિબ્બસમ્પત્તિ નામ પુઞ્ઞકમ્મવસેનેવાતિ ઓદિસ્સકનયેન વત્વા પનુ અનોદિસ્સકનયેન દસ્સેન્તી ‘‘સુખં અકતપુઞ્ઞાન’’ન્તિ ગાથમાહ.

૧૭૨. પુન અત્તના લદ્ધસ્સ દિબ્બટ્ઠાનસ્સ પરેહિ સાધારણકામતાવસેન ધમ્મં કથેન્તી ‘‘તેસં સહબ્યકામાન’’ન્તિ ઓસાનગાથમાહ. તેસન્તિ તાવતિંસદેવાનં. સહબ્યકામાનન્તિ સહભાવં ઇચ્છન્તેહિ, કત્તુઅત્થે હિ ઇદં સામિવચનં. સહ વાતિ પવત્તતીતિ સહવો, તસ્સ ભાવો સહબ્યં યથા વીરસ્સ ભાવો વીરિયન્તિ.

એવં થેરો દેવતાય અત્તનો પુઞ્ઞકમ્મે આવિકતે તસ્સા સપરિવારાય ધમ્મં દેસેત્વા દેવલોકતો આગન્ત્વા તં પવત્તિં ભગવતો આરોચેસિ. ભગવા તમત્થં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા સમ્પત્તપરિસાય ધમ્મં દેસેસિ. સા દેસના સદેવકસ્સ લોકસ્સ સાત્થિકા અહોસીતિ.

દાસિવિમાનવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. લખુમાવિમાનવણ્ણના

અભિક્કન્તેન વણ્ણેનાતિ લખુમાવિમાનં. તસ્સ કા ઉપ્પત્તિ? ભગવતિ બારાણસિયં વિહરન્તે કેવટ્ટદ્વારં નામ બારાણસિનગરસ્સ એકં દ્વારં, તસ્સ અવિદૂરે નિવિટ્ઠગામોપિ ‘‘કેવટ્ટદ્વાર’’ન્ત્વેવ પઞ્ઞાયિત્થ. તત્થ લખુમા નામ એકા ઇત્થી સદ્ધા પસન્ના બુદ્ધિસમ્પન્ના તેન દ્વારેન પવિસન્તે ભિક્ખૂ દિસ્વા વન્દિત્વા અત્તનો ગેહં નેત્વા કટચ્છુભિક્ખં દત્વા તેનેવ પરિચયેન સદ્ધાય વડ્ઢમાનાય આસનસાલં કારેત્વા તત્થ પવિટ્ઠાનં ભિક્ખૂનં આસનં ઉપનેતિ, પાનીયં પરિભોજનીયં ઉપટ્ઠપેતિ. યઞ્ચ ઓદનકુમ્માસડાકાદિ અત્તનો ગેહે વિજ્જતિ, તં ભિક્ખૂનં દેતિ. સા ભિક્ખૂનં સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા સરણેસુ ચ સીલેસુ ચ પતિટ્ઠાય સમાહિતા હુત્વા વિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાનં ઉગ્ગહેત્વા વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેન્તી ઉપનિસ્સયસમ્પન્નતાય ન ચિરસ્સેવ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. સા અપરભાગે કાલં કત્વા તાવતિંસભવને મહતિ વિમાને નિબ્બત્તિ, અચ્છરાસહસ્સઞ્ચસ્સા પરિવારો અહોસિ. સા તત્થ દિબ્બસમ્પત્તિં અનુભવન્તી પમોદમાના વિચરતિ. તં આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો દેવચારિકં ચરન્તો ‘‘અભિક્કન્તેન વણ્ણેના’’તિઆદિગાથાહિ પુચ્છીતિ સબ્બં વુત્તનયમેવ. તેન વુત્તં –

૧૭૩. ‘‘અભિક્કન્તેન વણ્ણેન, યા ત્વં તિટ્ઠસિ દેવતે;

ઓભાસેન્તી દિસા સબ્બા, ઓસધી વિય તારકા.

૧૭૪. ‘‘કેન તેતાદિસો વણ્ણો, કેન તે ઇધ મિજ્ઝતિ;

ઉપ્પજ્જન્તિ ચ તે ભોગા, યે કેચિ મનસો પિયા.

૧૭૫. ‘‘પુચ્છામિ તં દેવિ મહાનુભાવે, મનુસ્સભૂતા કિમકાસિ પુઞ્ઞં;

કેનાસિ એવં જલિતાનુભાવા, વણ્ણો ચ તે સબ્બદિસા પભાસતી’’તિ.

૧૭૬. ‘‘સા દેવતા અત્તમના, મોગ્ગલ્લાનેન પુચ્છિતા;

પઞ્હં પુટ્ઠા વિયાકાસિ, યસ્સ કમ્મસ્સિદં ફલં’’.

૧૭૭. ‘‘કેવટ્ટદ્વારા નિક્ખમ્મ, અહુ મય્હં નિવેસનં;

તત્થ સઞ્ચરમાનાનં, સાવકાનં મહેસિનં.

૧૭૮. ‘‘ઓદનં કુમ્માસં ડાકં, લોણસોવીરકઞ્ચહં;

અદાસિં ઉજુભૂતેસુ, વિપ્પસન્નેન ચેતસા.

૧૭૯. ‘‘ચાતુદ્દસિં પઞ્ચદસિં, યા ચ પક્ખસ્સ અટ્ઠમી;

પાટિહારિયપક્ખઞ્ચ, અટ્ઠઙ્ગસુસમાગતં.

૧૮૦. ‘‘ઉપોસથં ઉપવસિસ્સં, સદા સીલેસુ સંવુતા;

સઞ્ઞમા સંવિભાગા ચ, વિમાનં આવસામહં.

૧૮૧. ‘‘પાણાતિપાતા વિરતા, મુસાવાદા ચ સઞ્ઞતા;

થેય્યા ચ અતિચારા ચ, મજ્જપાના ચ આરકા.

૧૮૨. ‘‘પઞ્ચસિક્ખાપદે રતા, અરિયસચ્ચાન કોવિદા;

ઉપાસિકા ચક્ખુમતો, ગોતમસ્સ યસસ્સિનો.

૧૮૩. ‘‘તેન મેતાદિસો વણ્ણો…પે… વણ્ણો ચ મે સબ્બદિસા પભાસતી’’તિ.

મમ ચ, ભન્તે, વચનેન ભગવતો પાદે સિરસા વન્દેય્યાસિ ‘‘લખુમા નામ, ભન્તે, ઉપાસિકા ભગવતો પાદે સિરસા વન્દતી’’તિ. અનચ્છરિયં ખો પનેતં, ભન્તે, યં મં ભગવા અઞ્ઞતરસ્મિં સામઞ્ઞફલે બ્યાકરેય્ય. તં ભગવા સકદાગામિફલે બ્યાકાસીતિ.

૧૭૭. તત્થ કેવટ્ટદ્વારા નિક્ખમ્માતિ કેવટ્ટદ્વારતો નિક્ખમનટ્ઠાને.

૧૭૮. ડાકન્તિ તણ્ડુલેય્યકાદિસાકબ્યઞ્જનં. લોણસોવીરકન્તિ ધઞ્ઞરસાદીહિ બહૂહિ સમ્ભારેહિ સમ્પાદેતબ્બં એકં પાનકં. ‘‘આચામકઞ્જિકલોણૂદક’’ન્તિપિ વદન્તિ.

પુચ્છાવિસ્સજ્જનાવસાને સા થેરસ્સ ધમ્મદેસનાય સકદાગામિફલં પાપુણિ. સેસં ઉત્તરાવિધાને વુત્તનયાનુસારેન એવ વેદિતબ્બં.

લખુમાવિમાનવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. આચામદાયિકાવિમાનવણ્ણના

પિણ્ડાય તે ચરન્તસ્સાતિ આચામદાયિકાવિમાનં. તસ્સ કા ઉપ્પત્તિ? ભગવા રાજગહે વિહરતિ વેળુવને કલન્દકનિવાપે. તેન ખો પન સમયેન રાજગહે અઞ્ઞતરં કુલં અહિવાતરોગેન ઉપદ્દુતં અહોસિ. તત્થ સબ્બે જના મતા ઠપેત્વા એકં ઇત્થિં. સા ગેહં ગેહગતઞ્ચ સબ્બં ધનધઞ્ઞં છડ્ડેત્વા મરણભયભીતા ભિત્તિછિદ્દેન પલાતા અનાથા હુત્વા પરગેહં ગન્ત્વા તસ્સ પિટ્ઠિપસ્સે વસતિ. તસ્મિં ગેહે મનુસ્સા કરુણાયન્તા ઉક્ખલિઆદીસુ અવસિટ્ઠં યાગુભત્તઆચામાદિં તસ્સા દેન્તિ. સા તં ભુઞ્જિત્વા જીવિકં કપ્પેતિ.

તેન ચ સમયેન આયસ્મા મહાકસ્સપો સત્તાહં નિરોધસમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા તતો વુટ્ઠિતો ‘‘કં નુ ખો અહં અજ્જ આહારપટિગ્ગહણેન અનુગ્ગહેસ્સામિ, દુગ્ગતિતો ચ દુક્ખતો ચ મોચેસ્સામી’’તિ ચિન્તેન્તો તં ઇત્થિં આસન્નમરણં નિરયસંવત્તનિકઞ્ચસ્સા કમ્મં કતોકાસં દિસ્વા ‘‘અયં મયિ ગતે અત્તના લદ્ધં આચામં દસ્સતિ, તેનેવ નિમ્માનરતિદેવલોકે ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, એવં નિરયૂપપત્તિતો મોચેત્વા હન્દાહં ઇમિસ્સા સગ્ગસમ્પત્તિં નિપ્ફાદેસ્સામી’’તિ પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરં આદાય તસ્સા નિવેસનટ્ઠાનાભિમુખો ગચ્છતિ. અથ સક્કો દેવાનમિન્દો અઞ્ઞાતકવેસેન અનેકરસં અનેકસૂપબ્યઞ્જનં દિબ્બાહારં ઉપનેસિ. તં ઞત્વા થેરો ‘‘કોસિય, ત્વં કતકુસલો, કસ્મા એવં કરોસિ, મા દુગ્ગતાનં કપણાનં સમ્પત્તિં વિલુમ્પી’’તિ પટિક્ખિપિત્વા તસ્સા ઇત્થિયા પુરતો અટ્ઠાસિ.

સા થેરં દિસ્વા ‘‘અયં મહાનુભાવો થેરો, ઇમસ્સ દાતબ્બયુત્તકં ખાદનીયં વા ભોજનીયં વા ઇધ નત્થિ, ઇદઞ્ચ કિલિટ્ઠભાજનગતં તિણચુણ્ણરજાનુકિણ્ણં અલોણં સીતલં અપ્પરસં આચામકઞ્જિયમત્તં એદિસસ્સ દાતું ન ઉસ્સહામી’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘અતિચ્છથા’’તિ આહ. થેરો એકપદનિક્ખેપમત્તં અપસક્કિત્વા અટ્ઠાસિ. ગેહવાસિનો મનુસ્સા ભિક્ખં ઉપનેસું, થેરો ન સમ્પટિચ્છતિ. સા દુગ્ગતિત્થી ‘‘મમેવ અનુગ્ગહત્થાય ઇધાગતો, મમ સન્તકમેવ પટિગ્ગહેતુકામો’’તિ ઞત્વા પસન્નમાનસા આદરજાતા તં આચામં થેરસ્સ પત્તે આકિરિ. થેરો તસ્સા પસાદસંવદ્ધનત્થં ભુઞ્જનાકારં દસ્સેસિ, મનુસ્સા આસનં પઞ્ઞાપેસું. થેરો તત્થ નિસીદિત્વા તં આચામં ભુઞ્જિત્વા પિવિત્વા ઓનીતપત્તપાણી અનુમોદનં કત્વા તં દુગ્ગતિત્થિં ‘‘ત્વં ઇતો તતિયે અત્તભાવે મમ માતા અહોસી’’તિ વત્વા ગતો. સા તેન થેરે અતિપસાદઞ્ચ ઉપ્પાદેત્વા તસ્સા રત્તિયા પઠમયામે કાલં કત્વા નિમ્માનરતીનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જિ. અથ સક્કો દેવરાજા તસ્સા કાલકતભાવં ઞત્વા ‘‘કત્થ નુ ખો ઉપ્પન્ના’’તિ આવજ્જેન્તો તાવતિંસેસુ અદિસ્વા રત્તિયા મજ્ઝિમયામે આયસ્મન્તં મહાકસ્સપં ઉપસઙ્કમિત્વા તસ્સા નિબ્બત્તટ્ઠાનં પુચ્છન્તો –

૧૮૫. ‘‘પિણ્ડાય તે ચરન્તસ્સ, તુણ્હીભૂતસ્સ તિટ્ઠતો;

દલિદ્દા કપણા નારી, પરાગારં અપસ્સિતા.

૧૮૬. ‘‘યા તે અદાસિ આચામં, પસન્ના સેહિ પાણિભિ;

સા હિત્વા માનુસં દેહં, કં નુ સા દિસતં ગતા’’તિ. –

દ્વે ગાથા અભાસિ.

૧૮૫. તત્થ પિણ્ડાયાતિ પિણ્ડપાતત્થાય. તુણ્હીભૂતસ્સ તિટ્ઠતોતિ ઇદં પિણ્ડાય ચરણાકારદસ્સનં, ઉદ્દિસ્સ તિટ્ઠતોતિ અત્થો. દલિદ્દાતિ દુગ્ગતા. કપણાતિ વરાકી. ‘‘દલિદ્દા’’તિ ઇમિના તસ્સા ભોગપારિજુઞ્ઞં દસ્સેતિ, ‘‘કપણા’’તિ ઇમિના ઞાતિપારિજુઞ્ઞં. પરાગારં અપસ્સિતાતિ પરગેહં નિસ્સિતા, પરેસં ઘરે બહિપિટ્ઠિછદનં નિસ્સાય વસન્તી.

૧૮૬. કં નુ સા દિસતં ગતાતિ છસુ કામદેવલોકેસુ ઉપ્પજ્જનવસેન કં નામ દિસં ગતા. ઇતિ સક્કો ‘‘થેરેન તથા કતાનુગ્ગહા ઉળારાય દિબ્બસમ્પત્તિયા ભાગિની, ન ચ દિસ્સતી’’તિ હેટ્ઠા દ્વીસુ દેવલોકેસુ અપસ્સન્તો સંસયાપન્નો પુચ્છતિ.

અથસ્સ થેરો –

૧૮૭. ‘‘પિણ્ડાય મે ચરન્તસ્સ, તુણ્હીભૂતસ્સ તિટ્ઠતો;

દલિદ્દા કપણા નારી, પરાગારં અપસ્સિતા.

૧૮૮. ‘‘યા મે અદાસિ આચામં, પસન્ના સેહિ પાણિભિ;

સા હિત્વા માનુસં દેહં, વિપ્પમુત્તા ઇતો ચુતા.

૧૮૯. ‘‘નિમ્માનરતિનો નામ, સન્તિ દેવા મહિદ્ધિકા;

તત્થ સા સુખિતા નારી, મોદતાચામદાયિકા’’તિ. –

પુચ્છિતનિયામેનેવ પટિવચનં દેન્તો તસ્સા નિબ્બત્તટ્ઠાનં કથેસિ.

૧૮૮. તત્થ વિપ્પમુત્તાતિ તતો મનુસ્સદોભગ્ગિયતો પરમકારુઞ્ઞવુત્તિતો વિપ્પમુત્તા અપગતા.

૧૮૯. મોદતાચામદાયિકાતિ આચામમત્તદાયિકા, સાપિ નામ પઞ્ચમે કામસગ્ગે દિબ્બસમ્પત્તિયા મોદતિ, પસ્સ તાવ ખેત્તસમ્પત્તિફલન્તિ દસ્સેતિ.

પુન સક્કો તસ્સા દાનસ્સ મહપ્ફલતં મહાનિસંસતઞ્ચ સુત્વા તં થોમેન્તો –

૧૯૦. ‘‘અહો દાનં વરાકિયા, કસ્સપે સુપ્પતિટ્ઠિતં;

પરાભતેન દાનેન, ઇજ્ઝિત્થ વત દક્ખિણા.

૧૯૧. ‘‘યા મહેસિત્તં કારેય્ય, ચક્કવત્તિસ્સ રાજિનો;

નારી સબ્બઙ્ગકલ્યાણી, ભત્તુ ચાનોમદસ્સિકા;

એતસ્સાચામદાનસ્સ, કલં નાગ્ઘતિ સોળસિં.

૧૯૨. ‘‘સુતં નિક્ખા સતં અસ્સા, સતં અસ્સતરીરથા;

સતં કઞ્ઞાસહસ્સાનિ, આમુત્તમણિકુણ્ડલા;

એતસ્સાચામદાનસ્સ, કલં નાગ્ઘન્તિ સોળસિં.

૧૯૩. ‘‘સતં હેમવતા નાગા, ઈસાદન્તા ઉરૂળ્હવા;

સુવણ્ણકચ્છા મિતઙ્ગા, હેમકપ્પનવાસસા;

એતસ્સાચામદાનસ્સ, કલં નાગચ્છન્તિ સોળસિં.

૧૯૪. ‘‘ચતુન્નમપિ દીપાનં, ઇસ્સરં યોધ કારયે;

એતસ્સાચામદાનસ્સ, કલં નાગ્ઘતિ સોળસિ’’ન્તિ. – આહ;

૧૯૦. તત્થ અહોતિ અચ્છરિયત્થે નિપાતો. વરાકિયાતિ કપણિયા. પરાભતેનાતિ પરતો આનીતેન, પરેસં ઘરતો ઉચ્છાચરિયાય લદ્ધેનાતિ અત્થો. દાનેનાતિ દાતબ્બેન આચામમત્તેન દેય્યધમ્મેન. ઇજ્ઝિત્થ વત દક્ખિણાતિ દક્ખિણા દાનં અહો નિપ્ફજ્જિત્થ, અહો મહપ્ફલા મહાજુતિકા મહાવિપ્ફારા અહુવત્થાતિ અત્થો.

૧૯૧. ઇદાનિ ‘‘ઇત્થિરતનાદીનિપિ તસ્સ દાનસ્સ સતભાગમ્પિ સહસ્સભાગમ્પિ ન ઉપેન્તી’’તિ દસ્સેતું ‘‘યા મહેસિત્તં કારેય્યા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સબ્બઙ્ગકલ્યાણીતિ ‘‘નાતિદીઘા નાતિરસ્સા નાતિકિસા નાતિથૂલા નાતિકાળી નાચ્ચોદાતા અતિક્કન્તા માનુસવણ્ણં અપ્પત્તા દિબ્બવણ્ણ’’ન્તિ એવં વુત્તેહિ સબ્બેહિ અઙ્ગેહિ કારણેહિ, સબ્બેહિ વા અઙ્ગપચ્ચઙ્ગેહિ કલ્યાણી સોભના સુન્દરા. ભત્તુ ચાનોમદસ્સિકાતિ સામિકસ્સ અલામકદસ્સના સાતિસયં દસ્સનીયા પાસાદિકા. એતસ્સાચામદાનસ્સ, કલં નાગ્ઘતિ સોળસિન્તિ એતસ્સ એતાય દિન્નસ્સ આચામદાનસ્સ ફલં સોળસભાગં કત્વા તતો એકં ભાગં પુન સોળસભાગં કત્વા ગહિતભાગસઙ્ખાતં સોળસિં કલં ચક્કવત્તિરઞ્ઞો ઇત્થિરતનભાવોપિ નાગ્ઘતિ નાનુભોતિ ન પાપુણાતિ. ‘‘સુવણ્ણસ્સ પઞ્ચદસધરણં નિક્ખ’’ન્તિ વદન્તિ, ‘‘સતધરણ’’ન્તિ અપરે.

૧૯૩. હેમવતાતિ હિમવતિ જાતા, હેમવતજાતિકા વા. તે હિ મહન્તા થામજવસમ્પન્ના ચ હોન્તિ. ઈસાદન્તાતિ રથીસાસદિસદન્તા, થોકંયેવ અવનતદન્તાતિ અત્થો. તેન વિસાલકદાઠીભાવં નિવારેતિ. ઉરૂળ્હવાતિ થામજવપરક્કમેહિ બ્રૂહન્તો, મહન્તં યુદ્ધકિચ્ચં વહિતું સમત્થાતિ અત્થો. સુવણ્ણકચ્છાતિ હેમમયગીવેય્યકપટિમુક્કા. કચ્છસીસેન હિ સબ્બં હત્થિયોગ્ગં વદતિ. હેમકપ્પનવાસસાતિ સુવણ્ણખચિતગજત્થરણકઙ્કનાદિહત્થાલઙ્કારસમ્પન્ના.

૧૯૪. ચતુન્નમપિ દીપાનં ઇસ્સરન્તિ દ્વિસહસ્સપરિત્તદીપપરિવારાનં જમ્બુદીપાદીનં ચતુન્નં મહાદીપાનં ઇસ્સરિયં. તેન સત્તરતનસમુજ્જલં સકલં ચક્કવત્તિસિરિં વદતિ. યં પનેત્થ, તં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ.

ઇધ સક્કેન દેવરાજેન અત્તના ચ વુત્તં સબ્બં આયસ્મા મહાકસ્સપત્થેરો ભગવતો આરોચેસિ. ભગવા તં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા સમ્પત્તપરિસાય વિત્થારેન ધમ્મં દેસેસિ. સા દેસના મહાજનસ્સ સાત્થિકા અહોસીતિ.

આચામદાયિકાવિમાનવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. ચણ્ડાલિવિમાનવણ્ણના

ચણ્ડાલિ વન્દ પાદાનીતિ ચણ્ડાલિવિમાનં. તસ્સ કા ઉપ્પત્તિ? ભગવા રાજગહે વિહરન્તો પચ્ચૂસવેલાયં બુદ્ધાચિણ્ણં મહાકરુણાસમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા ઉટ્ઠાય લોકં ઓલોકેન્તો અદ્દસ તસ્મિંયેવ નગરે ચણ્ડાલાવસથે વસન્તિં એકં મહલ્લિકં ચણ્ડાલિં ખીણાયુકં, નિરયસંવત્તનિકઞ્ચસ્સા કમ્મં ઉપટ્ઠિતં. સો મહાકરુણાય સમુસ્સાહિતમાનસો ‘‘સગ્ગસંવત્તનિકં કમ્મં કારેત્વા તેનસ્સા નિરયૂપપત્તિં નિસેધેત્વા સગ્ગે પતિટ્ઠાપેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં રાજગહં પિણ્ડાય પવિસતિ. તેન ચ સમયેન સા ચણ્ડાલી દણ્ડં ઓલુબ્ભ નગરતો નિક્ખમન્તી ભગવન્તં આગચ્છન્તં દિસ્વા અભિમુખી હુત્વા અટ્ઠાસિ. ભગવાપિ તસ્સા ગમનં નિવારેન્તો વિય પુરતો અટ્ઠાસિ. અથાયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો સત્થુ ચિત્તં ઞત્વા તસ્સા ચ આયુપરિક્ખયં ભગવતો વન્દનાય તં નિયોજેન્તો –

૧૯૫. ‘‘ચણ્ડાલિ વન્દ પાદાનિ, ગોતમસ્સ યસસ્સિનો;

તમેવ અનુકમ્પાય, અટ્ઠાસિ ઇસિસત્તમો.

૧૯૬. ‘‘અભિપ્પસાદેહિ મનં, અરહન્તમ્હિ તાદિનિ;

ખિપ્પં પઞ્જલિકા વન્દ, પરિત્તં તવ જીવિત’’ન્તિ. – ગાથાદ્વયમાહ;

૧૯૫. તત્થ ચણ્ડાલીતિ જાતિઆગતેન નામેન તં આલપતિ. વન્દાતિ અભિવાદય. પાદાનીતિ સદેવકસ્સ લોકસ્સ સરણાનિ ચરણાનિ. તમેવ અનુકમ્પાયાતિ તમેવ અનુગ્ગણ્હનત્થં, અપાયૂપપત્તિતો નિસેધેત્વા સગ્ગે નિબ્બત્તાપનત્થન્તિ અધિપ્પાયો. અટ્ઠાસીતિ નગરમ્પિ અપવિસિત્વા ઠિતો. ઇસિસત્તમોતિ લોકિયસેક્ખાસેક્ખપચ્ચેકબુદ્ધઇસીહિ ઉત્તમો ઉક્કટ્ઠતમો, અથ વા બુદ્ધઇસીનં વિપસ્સિઆદીનં સત્તમોતિ ઇસિસત્તમો.

૧૯૬. અભિપ્પસાદેહિ મનન્તિ ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો ભગવા’’તિ તવ ચિત્તં પસાદેહિ. અરહન્તમ્હિ તાદિનીતિ આરકત્તા કિલેસાનં, તેસંયેવ અરીનં હતત્તા, સંસારચક્કસ્સ અરાનં હતત્તા, પચ્ચયાનં અરહત્તા, પાપકરણે રહાભાવા ચ અરહન્તે, ઇટ્ઠાદીસુ તાદિભાવપ્પત્તિયા તાદિમ્હિ. ખિપ્પં પઞ્જલિકા વન્દાતિ સીઘંયેવ પગ્ગહિતઅઞ્જલિકા હુત્વા વન્દસ્સુ. કસ્માતિ ચે? પરિત્તં તવ જીવિતન્તિ, ઇદાનેવ ભિજ્જનસભાવત્તા પરિત્તં અતિઇત્તરં.

ઇતિ થેરો ગાથાદ્વયેન ભગવતો ગુણે પકિત્તેન્તો અત્તનો આનુભાવે ઠત્વા તસ્સા ચ ખીણાયુકતાવિભાવનેન સંવેજેન્તો સત્થુ વન્દનાય નિયોજેસિ. સા ચ તં સુત્વા સંવેગજાતા સત્થરિ પસન્નમાનસાવ હુત્વા પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા અઞ્જલિં કત્વા નમસ્સમાના બુદ્ધગતાય પીતિયા એકગ્ગચિત્તા હુત્વા અટ્ઠાસિ. ભગવા ‘‘અલમેત્તકમેતિસ્સા સગ્ગૂપપત્તિયા’’તિ નગરં પાવિસિ સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેન. અથ નં એકા ભન્તા ગાવી તરુણવચ્છા તતો એવ અભિધાવન્તી સિઙ્ગેન પહરિત્વા જીવિતા વોરોપેસિ. તં સબ્બં દસ્સેતું સઙ્ગીતિકારા –

૧૯૭. ‘‘ચોદિતા ભાવિતત્તેન, સરીરન્તિમધારિના;

ચણ્ડાલી વન્દિ પાદાનિ, ગોતમસ્સ યસસ્સિનો.

૧૯૮. ‘‘તમેનં અવધી ગાવી, ચણ્ડાલિં પઞ્જલિં ઠિતં;

નમસ્સમાનં સમ્બુદ્ધં, અન્ધકારે પભઙ્કર’’ન્તિ. – ગાથાદ્વયમાહંસુ;

૧૯૮. તત્થ પઞ્જલિં ઠિતં નમસ્સમાનં સમ્બુદ્ધન્તિ ગતેપિ ભગવતિ બુદ્ધારમ્મણાય પીતિયા સમાહિતા હુત્વા સમ્મુખા વિય અઞ્જલિં પગ્ગય્હ નમસ્સમાનં ઠિતં. અન્ધકારેતિ અવિજ્જન્ધકારેન સકલેન કિલેસન્ધકારેન ચ અન્ધકારે લોકે. પભઙ્કરન્તિ ઞાણોભાસકરં.

સા ચ તતો ચુતા તાવતિંસેસુ નિબ્બત્તિ, અચ્છરાનં સતસહસ્સં ચસ્સા પરિવારો અહોસિ. તદહેવ ચ સા સહ વિમાનેન આગન્ત્વા વિમાનતો ઓતરિત્વા આયસ્મન્તં મહામોગ્ગલ્લાનં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિ. તમત્થં દસ્સેતું –

૧૯૯. ‘‘ખીણાસવં વિગતરજં અનેજં, એકં અરઞ્ઞમ્હિ રહો નિસિન્નં;

દેવિદ્ધિપત્તા ઉપસઙ્કમિત્વા, વન્દામિ તં વીર મહાનુભાવ’’ન્તિ. –

દેવતા આહ. તં થેરો પુચ્છિ –

૨૦૦. ‘‘સુવણ્ણવણ્ણા જલિતા મહાયસા, વિમાનમોરુય્હ અનેકચિત્તા;

પરિવારિતા અચ્છરાસઙ્ગણેન, કા ત્વં સુભે દેવતે વન્દસે મમ’’ન્તિ.

૨૦૦. તત્થ જલિતાતિ અત્તનો સરીરપ્પભાય વત્થાભરણાદીનં ઓભાસેન ચ જલન્તી જોતેન્તી. મહાયસાતિ મહાપરિવારા. વિમાનમોરુય્હાતિ વિમાનતો ઓરુય્હ. અનેકચિત્તાતિ અનેકવિધચિત્તતાયુત્તા. સુભેતિ સુભગુણે. મમન્તિ મં.

એવં થેરેન પુચ્છિતા પુન સા –

૨૦૧. ‘‘અહં ભદ્દન્તે ચણ્ડાલી, તયા વીરેન પેસિતા;

વન્દિં અરહતો પાદે, ગોતમસ્સ યસસ્સિનો.

૨૦૨. ‘‘સાહં વન્દિત્વા પાદાનિ, ચુતા ચણ્ડાલયોનિયા;

વિમાનં સબ્બતો ભદ્દં, ઉપપન્નમ્હિ નન્દને.