૫. ભદ્દિત્થિવિમાનવણ્ણના

નીલા પીતા ચ કાળા ચાતિ ભદ્દિત્થિવિમાનં. તસ્સ કા ઉપ્પત્તિ? ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ચ સમયેન કિમિલનગરે રોહકો નામ ગહપતિપુત્તો અહોસિ સદ્ધો પસન્નો સીલાચારસમ્પન્નો. તસ્મિંયેવ ચ નગરે તેન સમાનમહાભોગે કુલે એકા દારિકા અહોસિ સદ્ધા પસન્ના પકતિયાપિ ભદ્દતાય ભદ્દાતિ નામેન. અથ રોહકસ્સ માતાપિતરો તં કુમારિં વારેત્વા તાદિસે કાલે તં આનેત્વા આવાહવિવાહં અકંસુ. તે ઉભોપિ સમગ્ગવાસં વસન્તિ. સા અત્તનો આચારસમ્પત્તિયા ‘‘ભદ્દિત્થી’’તિ તસ્મિં નગરે પાકટા પઞ્ઞાતા અહોસિ.

તેન ચ સમયેન દ્વે અગ્ગસાવકા પઞ્ચસતપઞ્ચસતભિક્ખુપરિવારા જનપદચારિકં ચરન્તા કિમિલનગરં પાપુણિંસુ. રોહકો તેસં તત્થ ગતભાવં ઞત્વા સોમનસ્સજાતો થેરે ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા સ્વાતનાય નિમન્તેત્વા દુતિયદિવસે પણીતેન ખાદનીયેન ભોજનીયેન સપરિવારે તે સન્તપ્પેત્વા સપુત્તદારો તેહિ દેસિતં ધમ્મદેસનં સુત્વા તેસં ઓવાદે પતિટ્ઠહન્તો સરણાનિ ગણ્હિ, પઞ્ચ સીલાનિ સમાદિયિ. ભરિયા પનસ્સ અટ્ઠમીચાતુદ્દસીપન્નરસીપાટિહારિયપક્ખેસુ ઉપોસથં ઉપવસિ, વિસેસતો સીલાચારસમ્પન્ના અહોસિ દેવતાહિ ચ અનુકમ્પિતા. તાય એવ ચ દેવતાનુકમ્પાય અત્તનો ઉપરિ પતિતં મિચ્છાપવાદં નિરંકત્વા સુવિસુદ્ધસીલાચારતાય અતિવિય લોકે પત્થટયસા અહોસિ.

સા હિ સયં કિમિલનગરે ઠિતા અત્તનો સામિકસ્સ વણિજ્જાવસેન તક્કસિલાયં વસન્તસ્સ, ઉસ્સવદિવસે સહાયેહિ ઉસ્સાહિતસ્સ નક્ખત્તકીળાચિત્તે ઉપ્પન્ને ઘરદેવતાય અત્તનો દિબ્બાનુભાવેન તં તત્થ નેત્વા સામિકેન સહ યોજિતા તેનેવ સમાગમેન પતિટ્ઠિતગબ્ભા હુત્વા દેવતાય કિમિલનગરં પટિનીતા, અનુક્કમેન ગબ્ભિનિભાવે પાકટે જાતે સસ્સુઆદીહિ ‘‘અતિચારિની’’તિ આસઙ્કિતા, તાય એવ દેવતાય અત્તનો આનુભાવેન ગઙ્ગામહોઘે કિમિલનગરં ઓત્થરન્તે વિય ઉપટ્ઠાપિતે અત્તનો પતિબ્બતાભાવસંસૂચકેન સચ્ચાધિટ્ઠાનપુબ્બકેન સપથેન વાતવેગસમુટ્ઠિતવીચિજાલં ગઙ્ગામહોઘં અત્તનો ઉપરિ આપતિતં આયસ્સઞ્ચ નિવત્તેત્વા, સામિકેન સમાગતાપિ તેન પુબ્બે સસ્સુઆદીહિ વિય આસઙ્કિતા તક્કસિલાયં તેન દિન્નં નામમુદ્દિતં સઞ્ઞાણઞ્ચ અપ્પેન્તી, તં આસઙ્કં નિરંકત્વા ભત્તુનો ઞાતિજનસ્સ ચ મહાજનસ્સ ચ સમ્ભાવનીયા જાતા. તેન વુત્તં ‘‘સુવિસુદ્ધસીલાચારતાય અતિવિય લોકે પત્થટયસા અહોસી’’તિ.

સા અપરેન સમયેન કાલં કત્વા તાવતિંસભવને ઉપ્પન્ના. અથ ભગવતિ સાવત્થિતો તાવતિંસભવનં ગન્ત્વા પારિચ્છત્તકમૂલે પણ્ડુકમ્બલસિલાયં નિસિન્ને, દેવપરિસાય ચ ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં નિસિન્નાય ભદ્દિત્થીપિ ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. અથ ભગવા દસસહસ્સિલોકધાતૂસુ સન્નિપતિતાય દેવબ્રહ્મપરિસાય મજ્ઝે તાય દેવતાય કતપુઞ્ઞકમ્મં પુચ્છન્તો –

૨૦૬. ‘‘નીલા પીતા ચ કાળા ચ, મઞ્જિટ્ઠા અથ લોહિતા;

ઉચ્ચાવચાનં વણ્ણાનં, કિઞ્જક્ખપરિવારિતા.

૨૦૭. ‘‘મન્દારવાનં પુપ્ફાનં, માલં ધારેસિ મુદ્ધનિ;

નયિમે અઞ્ઞેસુ કાયેસ, રુક્ખા સન્તિ સુમેધસે.

૨૦૮. ‘‘કેન કાયં ઉપપન્ના, તાવતિંસં યસસ્સિની;

દેવતે પુચ્છિતાચિક્ખ, કિસ્સ કમ્મસ્સિદં ફલ’’ન્તિ. – આહ;

૨૦૬-૭. તત્થ નીલા પીતા ચ કાળા ચ, મઞ્જિટ્ઠા અથ લોહિતાતિ એત્થ ચ-સદ્દો વુત્તત્થસમુચ્ચયો, સો નીલા ચ પીતા ચાતિઆદિના પચ્ચેકં યોજેતબ્બો. અથાતિ અઞ્ઞત્થે નિપાતો. તેન ઓદાતાદિકે અવુત્તવણ્ણે સઙ્ગણ્હાતિ. ઇતિ-સદ્દો લુત્તનિદ્દિટ્ઠો વેદિતબ્બો. ચ-સદ્દો વા અવુત્તત્થસમુચ્ચયો. અથાતિ ઇતિ-સદ્દત્થે નિપાતો. ઉચ્ચાવચાનં વણ્ણાનન્તિ એત્થ ઉચ્ચાવચાનન્તિ વિભત્તિયા અલોપો દટ્ઠબ્બો, ઉચ્ચાવચવણ્ણાનં નાનાવિધવણ્ણાનન્તિ અત્થો. વણ્ણાનન્તિ વા વણ્ણવન્તાનં. કિઞ્જક્ખપરિવારિતાતિ કિઞ્જક્ખેહિ પરિવારિતાનં. સામિઅત્થે હિ એતં પચ્ચત્તવચનં. ઇદં વુત્તં હોતિ – નીલા ચ પીતા ચ કાળા ચ મઞ્જિટ્ઠા ચ લોહિતા ચ અથ અઞ્ઞે ઓદાતાદયો ચાતિ ઇમેસં વસેન ઉચ્ચાવચવણ્ણાનં તથાભૂતેહિયેવ કિઞ્જક્ખેહિ કેસરેહિ પરિવારિતાનં વિચિત્તસણ્ઠાનાદિતાય વા ઉચ્ચાવચાનં યથાવુત્તવણ્ણવન્તાનં મન્દારવરુક્ખસમ્ભૂતતાય મન્દારવાનં પુપ્ફાનં માલં તેહિ કતં માલાગુણં ત્વં દેવતે અત્તનો સીસે ધારેસિ પિળન્ધસીતિ.

યતો રુક્ખતો તાનિ પુપ્ફાનિ, તેસં વિસેસવણ્ણતાય અનઞ્ઞસાધારણતં દસ્સેતું ‘‘નયિમે અઞ્ઞેસુ કાયેસુ, રુક્ખા સન્તિ સુમેધસે’’તિ વુત્તં. તત્થ ઇમેતિ યથાવુત્તવણ્ણસણ્ઠાનાદિયુત્તા પુપ્ફવન્તો રુક્ખા ન સન્તીતિ યોજના. કાયેસૂતિ દેવનિકાયેસુ. સુમેધસેતિ સુન્દરપઞ્ઞે.

તત્થ નીલાતિ ઇન્દનીલમહાનીલાદિમણિરતનાનં વસેન નીલોભાસા. પીતાતિ પુપ્ફરાગકક્કેતનપુલકાદિમણિરતનાનઞ્ચેવ સિઙ્ગીસુવણ્ણસ્સ ચ વસેન પીતોભાસા. કાળાતિ અસ્મકઉપલકાદિમણિરતનાનં વસેન કણ્હોભાસા. મઞ્જિટ્ઠાતિ જોતિરસગોમુત્તકગોમેદકાદિમણિરતનાનં વસેન મઞ્જિટ્ઠોભાસા. લોહિતાતિ પદુમરાગલોહિતઙ્કપવાળરતનાદીનં વસેન લોહિતોભાસા. કેચિ પન નીલાદિપદાનિ ‘‘રુક્ખા’’તિ ઇમિના ‘‘નીલા રુક્ખા’’તિઆદિના યોજેત્વા વદન્તિ. રુક્ખાપિ હિ નીલાદિવણ્ણેહિ પુપ્ફેહિ સઞ્છન્નત્તા નીલાદિયોગતો નીલાદિવોહારં લભન્તીતિ તેહિ ‘‘નીલા…પે… લોહિતા…પે… નયિમે અઞ્ઞેસુ કાયેસુ રુક્ખા સન્તિ સુમેધસેતિ, યતો ત્વં ઉચ્ચાવચાનં વણ્ણાનં કિઞ્જક્ખપરિવારિતાનં મન્દારવાનં પુપ્ફાનં માલં ધારેસી’’તિ યોજના કાતબ્બા. તત્થ યથાદિટ્ઠે વણ્ણવિસેસયુત્તે પુપ્ફે કિત્તેત્વા તેસં અસાધારણભાવદસ્સનેન રુક્ખાનં આવેનિકભાવદસ્સનં પઠમનયો, રુક્ખાનં અસાધારણભાવદસ્સનેન પુપ્ફાનં આવેનિકભાવદસ્સનં દુતિયનયો. પઠમનયે વણ્ણાદયો સરૂપેન ગહિતા, દુતિયનયે નિસ્સયમુખેનાતિ અયમેતેસં વિસેસો.

૨૦૮. કેનાતિ કેન પુઞ્ઞકમ્મેન, કાયં તાવતિંસન્તિ યોજના. પુચ્છિતાચિક્ખાતિ પુચ્છિતા ત્વં આચિક્ખ કથેહિ.

એવં ભગવતા પુચ્છિતા સા દેવતા ઇમાહિ ગાથાહિ બ્યાકાસિ –

૨૦૯. ‘‘ભદ્દિત્થિકાતિ મં અઞ્ઞંસુ, કિમિલાયં ઉપાસિકા;

સદ્ધા સીલેન સમ્પન્ના, સંવિભાગરતા સદા.

૨૧૦. ‘‘અચ્છાદનઞ્ચ ભત્તઞ્ચ, સેનાસનં પદીપિયં;

અદાસિં ઉજુભૂતેસુ, વિપ્પસન્નેન ચેતસા.

૨૧૧. ‘‘ચાતુદ્દસિં પઞ્ચદસિં, યા ચ પક્ખસ્સ અટ્ઠમી;

પાટિહારિયપક્ખઞ્ચ, અટ્ઠઙ્ગસુસમાગતં.

૨૧૨. ‘‘ઉપોસથં ઉપવસિસ્સં, સદા સીલેસુ સંવુતા;

સઞ્ઞમા સંવિભાગા ચ, વિમાનં આવસામહં.

૨૧૩. ‘‘પાણાતિપાતા વિરતા, મુસાવાદા ચ સઞ્ઞતા;

થેય્યા ચ અતિચારા ચ, મજ્જપાના ચ આરકા.

૨૧૪. ‘‘પઞ્ચસિક્ખાપદે રતા, અરિયસચ્ચાન કોવિદા;

ઉપાસિકા ચક્ખુમતો, અપ્પમાદવિહારિની;

કતાવાસા કતકુસલા તતો ચુતા, સયંપભા અનુવિચરામિ નન્દનં.

૨૧૫. ‘‘ભિક્ખૂ ચાહં પરમહિતાનુકમ્પકે, અભોજયિં તપસ્સિયુગં મહામુનિં;

કતાવાસા કતકુસલા તતો ચુતા, સયંપભા અનુવિચરામિ નન્દનં.

૨૧૬. ‘‘અટ્ઠઙ્ગિકં અપરિમિતં સુખાવહં, ઉપોસથં સતતમુપાવસિં અહં;

કતાવાસા કતકુસલા તતો ચુતા, સયંપભા અનુવિચરામિ નન્દન’’ન્તિ.

૨૦૯-૨૧૪. તત્થ ભદ્દિત્થિકાતિ મં અઞ્ઞંસુ, કિમિલાયં ઉપાસિકાતિ આચારસમ્પત્તિયા સચ્ચકિરિયાય ઉબ્બત્તમાનમહોઘનિવત્તનેન અખણ્ડસીલાતિ સઞ્જાતનિચ્છયા ભદ્દા સુન્દરા અયં ઇત્થી, તસ્મા ‘‘ભદ્દિત્થિકા ઉપાસિકા’’તિ ચ મં કિમિલનગરવાસિનો જાનિંસુ. સદ્ધા સીલેન સમ્પન્નાતિઆદિ હેટ્ઠા વુત્તનયત્તા ઉત્તાનત્થમેવ.

અપિચ ‘‘સદ્ધા’’તિ ઇમિના સદ્ધાધનં, ‘‘સંવિભાગરતા, અચ્છાદનઞ્ચ ભત્તઞ્ચ, સેનાસનં પદીપિયં. અદાસિં ઉજુભૂતેસુ, વિપ્પસન્નેન ચેતસા’’તિ ઇમિના ચાગધનં, ‘‘સીલેન સમ્પન્ના, ચતુદ્દસિં પઞ્ચદસિં…પે… પઞ્ચસિક્ખાપદે રતા’’તિ ઇમિના સીલધનં હિરિધનં ઓત્તપ્પધનઞ્ચ, ‘‘અરિયસચ્ચાન કોવિદા’’તિ ઇમિના સુતધનં પઞ્ઞાધનઞ્ચ દસ્સિતન્તિ સા અત્તનો સત્તવિધઅરિયધનપટિલાભં. ‘‘ઉપાસિકા ચક્ખુમતો…પે… અનુવિચરામિ નન્દન’’ન્તિ ઇમિના તસ્સ દિટ્ઠધમ્મિકં સમ્પરાયિકઞ્ચ આનિસંસં વિભાવેતિ. તત્થ કતાવાસાતિ નિપ્ફાદિતસુચરિતાવાસા. સુચરિતકમ્મઞ્હિ તદત્તે આયતિઞ્ચ સુખાવાસહેતુતાય ‘‘સુખવિહારસ્સ આવાસો’’તિ વુચ્ચતિ. તેનાહ ‘‘કતકુસલા’’તિ.

૨૧૫. પુબ્બે અનામસિતખેત્તવિસેસં અત્તનો દાનમયં પુઞ્ઞં વત્વા ઇદાનિ તસ્સ આયતનગતતં દસ્સેતું ‘‘ભિક્ખૂ ચા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ભિક્ખૂતિ અનવસેસભિન્નકિલેસતાય ભિક્ખૂ. પરમહિતાનુકમ્પકેતિ પરમં અતિવિય દિટ્ઠધમ્મિકાદિના હિતેન અનુગ્ગાહકે. અભોજયિન્તિ પણીતેન ભોજનેન ભોજેસિં. તપસ્સિયુગન્તિ ઉત્તમેન તપસા સબ્બકિલેસમલં તાપેત્વા સમુચ્છિન્દિત્વા ઠિતત્તા તપસ્સિભૂતં યુગં. મહામુનિન્તિ તતો એવ મહાઇસિભૂતં, મહતો વા અત્તનો વિસયસ્સ મહન્તેનેવ ઞાણેન મુનનતો પરિચ્છિન્દનતો મહામુનિં. સબ્બમેતં દ્વે અગ્ગસાવકે સન્ધાય વદતિ.

૨૧૬. અપરિમિતં સુખાવહન્તિ અનુનાસિકલોપં અકત્વા વુત્તં. ‘‘યાવઞ્ચિદં, ભિક્ખવે, ન સુકરં અક્ખાનેન પાપુણિતું યાવ સુખા સગ્ગા’’તિ (મ. નિ. ૩.૨૫૫) વચનતો ભગવતોપિ વચનપથાતીતપરિમાણરહિતસુખનિબ્બત્તકં અત્તનો વા આનુભાવેન અપરિમિતસુખાવહં સુખસ્સ આવહનકં. સતતન્તિ સબ્બકાલં. તં તં ઉપોસથરક્ખણદિવસં અહાપેત્વા, તં તં વા ઉપોસથરક્ખણદિવસં અખણ્ડં કત્વા પરિપુણ્ણં કત્વા સતતં વા સબ્બકાલં સુખાવહન્તિ યોજના. સેસં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ.

અથ ભગવા માતુદેવપુત્તપ્પમુખાનં દસસહસ્સિલોકધાતુવાસીનં દેવબ્રહ્મસઙ્ઘાનં તયો માસે અભિધમ્મપિટકં દેસેત્વા મનુસ્સલોકં આગન્ત્વા ભદ્દિત્થિવિમાનં ભિક્ખૂનં દેસેસિ. સા દેસના સમ્પત્તપરિસાય સાત્થિકા અહોસીતિ.

ભદ્દિત્થિવિમાનવણ્ણના નિટ્ઠિતા.