૩. આચામદાયિકાવિમાનવણ્ણના

પિણ્ડાય તે ચરન્તસ્સાતિ આચામદાયિકાવિમાનં. તસ્સ કા ઉપ્પત્તિ? ભગવા રાજગહે વિહરતિ વેળુવને કલન્દકનિવાપે. તેન ખો પન સમયેન રાજગહે અઞ્ઞતરં કુલં અહિવાતરોગેન ઉપદ્દુતં અહોસિ. તત્થ સબ્બે જના મતા ઠપેત્વા એકં ઇત્થિં. સા ગેહં ગેહગતઞ્ચ સબ્બં ધનધઞ્ઞં છડ્ડેત્વા મરણભયભીતા ભિત્તિછિદ્દેન પલાતા અનાથા હુત્વા પરગેહં ગન્ત્વા તસ્સ પિટ્ઠિપસ્સે વસતિ. તસ્મિં ગેહે મનુસ્સા કરુણાયન્તા ઉક્ખલિઆદીસુ અવસિટ્ઠં યાગુભત્તઆચામાદિં તસ્સા દેન્તિ. સા તં ભુઞ્જિત્વા જીવિકં કપ્પેતિ.

તેન ચ સમયેન આયસ્મા મહાકસ્સપો સત્તાહં નિરોધસમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા તતો વુટ્ઠિતો ‘‘કં નુ ખો અહં અજ્જ આહારપટિગ્ગહણેન અનુગ્ગહેસ્સામિ, દુગ્ગતિતો ચ દુક્ખતો ચ મોચેસ્સામી’’તિ ચિન્તેન્તો તં ઇત્થિં આસન્નમરણં નિરયસંવત્તનિકઞ્ચસ્સા કમ્મં કતોકાસં દિસ્વા ‘‘અયં મયિ ગતે અત્તના લદ્ધં આચામં દસ્સતિ, તેનેવ નિમ્માનરતિદેવલોકે ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, એવં નિરયૂપપત્તિતો મોચેત્વા હન્દાહં ઇમિસ્સા સગ્ગસમ્પત્તિં નિપ્ફાદેસ્સામી’’તિ પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરં આદાય તસ્સા નિવેસનટ્ઠાનાભિમુખો ગચ્છતિ. અથ સક્કો દેવાનમિન્દો અઞ્ઞાતકવેસેન અનેકરસં અનેકસૂપબ્યઞ્જનં દિબ્બાહારં ઉપનેસિ. તં ઞત્વા થેરો ‘‘કોસિય, ત્વં કતકુસલો, કસ્મા એવં કરોસિ, મા દુગ્ગતાનં કપણાનં સમ્પત્તિં વિલુમ્પી’’તિ પટિક્ખિપિત્વા તસ્સા ઇત્થિયા પુરતો અટ્ઠાસિ.

સા થેરં દિસ્વા ‘‘અયં મહાનુભાવો થેરો, ઇમસ્સ દાતબ્બયુત્તકં ખાદનીયં વા ભોજનીયં વા ઇધ નત્થિ, ઇદઞ્ચ કિલિટ્ઠભાજનગતં તિણચુણ્ણરજાનુકિણ્ણં અલોણં સીતલં અપ્પરસં આચામકઞ્જિયમત્તં એદિસસ્સ દાતું ન ઉસ્સહામી’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘અતિચ્છથા’’તિ આહ. થેરો એકપદનિક્ખેપમત્તં અપસક્કિત્વા અટ્ઠાસિ. ગેહવાસિનો મનુસ્સા ભિક્ખં ઉપનેસું, થેરો ન સમ્પટિચ્છતિ. સા દુગ્ગતિત્થી ‘‘મમેવ અનુગ્ગહત્થાય ઇધાગતો, મમ સન્તકમેવ પટિગ્ગહેતુકામો’’તિ ઞત્વા પસન્નમાનસા આદરજાતા તં આચામં થેરસ્સ પત્તે આકિરિ. થેરો તસ્સા પસાદસંવદ્ધનત્થં ભુઞ્જનાકારં દસ્સેસિ, મનુસ્સા આસનં પઞ્ઞાપેસું. થેરો તત્થ નિસીદિત્વા તં આચામં ભુઞ્જિત્વા પિવિત્વા ઓનીતપત્તપાણી અનુમોદનં કત્વા તં દુગ્ગતિત્થિં ‘‘ત્વં ઇતો તતિયે અત્તભાવે મમ માતા અહોસી’’તિ વત્વા ગતો. સા તેન થેરે અતિપસાદઞ્ચ ઉપ્પાદેત્વા તસ્સા રત્તિયા પઠમયામે કાલં કત્વા નિમ્માનરતીનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જિ. અથ સક્કો દેવરાજા તસ્સા કાલકતભાવં ઞત્વા ‘‘કત્થ નુ ખો ઉપ્પન્ના’’તિ આવજ્જેન્તો તાવતિંસેસુ અદિસ્વા રત્તિયા મજ્ઝિમયામે આયસ્મન્તં મહાકસ્સપં ઉપસઙ્કમિત્વા તસ્સા નિબ્બત્તટ્ઠાનં પુચ્છન્તો –

૧૮૫. ‘‘પિણ્ડાય તે ચરન્તસ્સ, તુણ્હીભૂતસ્સ તિટ્ઠતો;

દલિદ્દા કપણા નારી, પરાગારં અપસ્સિતા.

૧૮૬. ‘‘યા તે અદાસિ આચામં, પસન્ના સેહિ પાણિભિ;

સા હિત્વા માનુસં દેહં, કં નુ સા દિસતં ગતા’’તિ. –

દ્વે ગાથા અભાસિ.

૧૮૫. તત્થ પિણ્ડાયાતિ પિણ્ડપાતત્થાય. તુણ્હીભૂતસ્સ તિટ્ઠતોતિ ઇદં પિણ્ડાય ચરણાકારદસ્સનં, ઉદ્દિસ્સ તિટ્ઠતોતિ અત્થો. દલિદ્દાતિ દુગ્ગતા. કપણાતિ વરાકી. ‘‘દલિદ્દા’’તિ ઇમિના તસ્સા ભોગપારિજુઞ્ઞં દસ્સેતિ, ‘‘કપણા’’તિ ઇમિના ઞાતિપારિજુઞ્ઞં. પરાગારં અપસ્સિતાતિ પરગેહં નિસ્સિતા, પરેસં ઘરે બહિપિટ્ઠિછદનં નિસ્સાય વસન્તી.

૧૮૬. કં નુ સા દિસતં ગતાતિ છસુ કામદેવલોકેસુ ઉપ્પજ્જનવસેન કં નામ દિસં ગતા. ઇતિ સક્કો ‘‘થેરેન તથા કતાનુગ્ગહા ઉળારાય દિબ્બસમ્પત્તિયા ભાગિની, ન ચ દિસ્સતી’’તિ હેટ્ઠા દ્વીસુ દેવલોકેસુ અપસ્સન્તો સંસયાપન્નો પુચ્છતિ.

અથસ્સ થેરો –

૧૮૭. ‘‘પિણ્ડાય મે ચરન્તસ્સ, તુણ્હીભૂતસ્સ તિટ્ઠતો;

દલિદ્દા કપણા નારી, પરાગારં અપસ્સિતા.

૧૮૮. ‘‘યા મે અદાસિ આચામં, પસન્ના સેહિ પાણિભિ;

સા હિત્વા માનુસં દેહં, વિપ્પમુત્તા ઇતો ચુતા.

૧૮૯. ‘‘નિમ્માનરતિનો નામ, સન્તિ દેવા મહિદ્ધિકા;

તત્થ સા સુખિતા નારી, મોદતાચામદાયિકા’’તિ. –

પુચ્છિતનિયામેનેવ પટિવચનં દેન્તો તસ્સા નિબ્બત્તટ્ઠાનં કથેસિ.

૧૮૮. તત્થ વિપ્પમુત્તાતિ તતો મનુસ્સદોભગ્ગિયતો પરમકારુઞ્ઞવુત્તિતો વિપ્પમુત્તા અપગતા.

૧૮૯. મોદતાચામદાયિકાતિ આચામમત્તદાયિકા, સાપિ નામ પઞ્ચમે કામસગ્ગે દિબ્બસમ્પત્તિયા મોદતિ, પસ્સ તાવ ખેત્તસમ્પત્તિફલન્તિ દસ્સેતિ.

પુન સક્કો તસ્સા દાનસ્સ મહપ્ફલતં મહાનિસંસતઞ્ચ સુત્વા તં થોમેન્તો –

૧૯૦. ‘‘અહો દાનં વરાકિયા, કસ્સપે સુપ્પતિટ્ઠિતં;

પરાભતેન દાનેન, ઇજ્ઝિત્થ વત દક્ખિણા.

૧૯૧. ‘‘યા મહેસિત્તં કારેય્ય, ચક્કવત્તિસ્સ રાજિનો;

નારી સબ્બઙ્ગકલ્યાણી, ભત્તુ ચાનોમદસ્સિકા;

એતસ્સાચામદાનસ્સ, કલં નાગ્ઘતિ સોળસિં.

૧૯૨. ‘‘સુતં નિક્ખા સતં અસ્સા, સતં અસ્સતરીરથા;

સતં કઞ્ઞાસહસ્સાનિ, આમુત્તમણિકુણ્ડલા;

એતસ્સાચામદાનસ્સ, કલં નાગ્ઘન્તિ સોળસિં.

૧૯૩. ‘‘સતં હેમવતા નાગા, ઈસાદન્તા ઉરૂળ્હવા;

સુવણ્ણકચ્છા મિતઙ્ગા, હેમકપ્પનવાસસા;

એતસ્સાચામદાનસ્સ, કલં નાગચ્છન્તિ સોળસિં.

૧૯૪. ‘‘ચતુન્નમપિ દીપાનં, ઇસ્સરં યોધ કારયે;

એતસ્સાચામદાનસ્સ, કલં નાગ્ઘતિ સોળસિ’’ન્તિ. – આહ;

૧૯૦. તત્થ અહોતિ અચ્છરિયત્થે નિપાતો. વરાકિયાતિ કપણિયા. પરાભતેનાતિ પરતો આનીતેન, પરેસં ઘરતો ઉચ્છાચરિયાય લદ્ધેનાતિ અત્થો. દાનેનાતિ દાતબ્બેન આચામમત્તેન દેય્યધમ્મેન. ઇજ્ઝિત્થ વત દક્ખિણાતિ દક્ખિણા દાનં અહો નિપ્ફજ્જિત્થ, અહો મહપ્ફલા મહાજુતિકા મહાવિપ્ફારા અહુવત્થાતિ અત્થો.

૧૯૧. ઇદાનિ ‘‘ઇત્થિરતનાદીનિપિ તસ્સ દાનસ્સ સતભાગમ્પિ સહસ્સભાગમ્પિ ન ઉપેન્તી’’તિ દસ્સેતું ‘‘યા મહેસિત્તં કારેય્યા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સબ્બઙ્ગકલ્યાણીતિ ‘‘નાતિદીઘા નાતિરસ્સા નાતિકિસા નાતિથૂલા નાતિકાળી નાચ્ચોદાતા અતિક્કન્તા માનુસવણ્ણં અપ્પત્તા દિબ્બવણ્ણ’’ન્તિ એવં વુત્તેહિ સબ્બેહિ અઙ્ગેહિ કારણેહિ, સબ્બેહિ વા અઙ્ગપચ્ચઙ્ગેહિ કલ્યાણી સોભના સુન્દરા. ભત્તુ ચાનોમદસ્સિકાતિ સામિકસ્સ અલામકદસ્સના સાતિસયં દસ્સનીયા પાસાદિકા. એતસ્સાચામદાનસ્સ, કલં નાગ્ઘતિ સોળસિન્તિ એતસ્સ એતાય દિન્નસ્સ આચામદાનસ્સ ફલં સોળસભાગં કત્વા તતો એકં ભાગં પુન સોળસભાગં કત્વા ગહિતભાગસઙ્ખાતં સોળસિં કલં ચક્કવત્તિરઞ્ઞો ઇત્થિરતનભાવોપિ નાગ્ઘતિ નાનુભોતિ ન પાપુણાતિ. ‘‘સુવણ્ણસ્સ પઞ્ચદસધરણં નિક્ખ’’ન્તિ વદન્તિ, ‘‘સતધરણ’’ન્તિ અપરે.

૧૯૩. હેમવતાતિ હિમવતિ જાતા, હેમવતજાતિકા વા. તે હિ મહન્તા થામજવસમ્પન્ના ચ હોન્તિ. ઈસાદન્તાતિ રથીસાસદિસદન્તા, થોકંયેવ અવનતદન્તાતિ અત્થો. તેન વિસાલકદાઠીભાવં નિવારેતિ. ઉરૂળ્હવાતિ થામજવપરક્કમેહિ બ્રૂહન્તો, મહન્તં યુદ્ધકિચ્ચં વહિતું સમત્થાતિ અત્થો. સુવણ્ણકચ્છાતિ હેમમયગીવેય્યકપટિમુક્કા. કચ્છસીસેન હિ સબ્બં હત્થિયોગ્ગં વદતિ. હેમકપ્પનવાસસાતિ સુવણ્ણખચિતગજત્થરણકઙ્કનાદિહત્થાલઙ્કારસમ્પન્ના.

૧૯૪. ચતુન્નમપિ દીપાનં ઇસ્સરન્તિ દ્વિસહસ્સપરિત્તદીપપરિવારાનં જમ્બુદીપાદીનં ચતુન્નં મહાદીપાનં ઇસ્સરિયં. તેન સત્તરતનસમુજ્જલં સકલં ચક્કવત્તિસિરિં વદતિ. યં પનેત્થ, તં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ.

ઇધ સક્કેન દેવરાજેન અત્તના ચ વુત્તં સબ્બં આયસ્મા મહાકસ્સપત્થેરો ભગવતો આરોચેસિ. ભગવા તં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા સમ્પત્તપરિસાય વિત્થારેન ધમ્મં દેસેસિ. સા દેસના મહાજનસ્સ સાત્થિકા અહોસીતિ.

આચામદાયિકાવિમાનવણ્ણના નિટ્ઠિતા.