૧. દાસિવિમાનવણ્ણના

દુતિયવગ્ગે અપિ સક્કોવ દેવિન્દોતિ દાસિવિમાનં. તસ્સ કા ઉપ્પત્તિ? ભગવતિ જેતવને વિહરન્તે સાવત્થિવાસી અઞ્ઞતરો ઉપાસકો સમ્બહુલેહિ ઉપાસકેહિ સદ્ધિં સાયન્હસમયં વિહારં ગન્ત્વા ધમ્મં સુત્વા પરિસાય વુટ્ઠિતાય ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘ઇતો પટ્ઠાય અહં, ભન્તે, સઙ્ઘસ્સ ચત્તારિ નિચ્ચભત્તાનિ દસ્સામી’’તિ આહ. અથ નં ભગવા તદનુચ્છવિકં ધમ્મકથં કથેત્વા વિસ્સજ્જેસિ. સો ‘‘મયા, ભન્તે, સઙ્ઘસ્સ ચત્તારિ નિચ્ચભત્તાનિ પઞ્ઞત્તાનિ. સ્વે પટ્ઠાય અય્યા મમ ગેહં આગચ્છન્તૂ’’તિ ભત્તુદ્દેસકસ્સ આરોચેત્વા અત્તનો ગેહં ગન્ત્વા દાસિયા તમત્થં આચિક્ખિત્વા ‘‘તત્થ તયા નિચ્ચકાલં અપ્પમત્તાય ભવિતબ્બ’’ન્તિ આહ. સા ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિ. પકતિયાવ સા સદ્ધાસમ્પન્ના પુઞ્ઞકામા સીલવતી, તસ્મા દિવસે દિવસે કાલસ્સેવ ઉટ્ઠાય પણીતં અન્નપાનં પટિયાદેત્વા ભિક્ખૂનં નિસીદનટ્ઠાનં સુસમ્મટ્ઠં સુપરિભણ્ડકં કત્વા આસનાનિ પઞ્ઞાપેત્વા ભિક્ખૂ ઉપગતે તત્થ નિસીદાપેત્વા વન્દિત્વા ગન્ધપુપ્ફધૂપદીપેહિ પૂજેત્વા સક્કચ્ચં પરિવિસતિ.

અથેકદિવસં ભિક્ખૂ કતભત્તકિચ્ચે ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા એવમાહ ‘‘કથં નુ ખો, ભન્તે, ઇતો જાતિઆદિદુક્ખતો પરિમુત્તિ હોતી’’તિ. ભિક્ખૂ તસ્સા સરણાનિ ચ પઞ્ચ સીલાનિ ચ દત્વા કાયસભાવં પકાસેત્વા પટિકૂલમનસિકારે નિયોજેસું, અપરે અનિચ્ચતાપટિસંયુત્તં ધમ્મકથં કથેસું. સા સોળસ વસ્સાનિ સીલં રક્ખન્તી અન્તરન્તરા યોનિસો મનસિકરોન્તી એકદિવસં ધમ્મસ્સવનસપ્પાયં લભિત્વા ઞાણસ્સ ચ પરિપક્કત્તા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા સોતાપત્તિફલં સચ્છાકાસિ. સા અપરેન સમયેન કાલં કત્વા સક્કસ્સ દેવરઞ્ઞો વલ્લભા પરિચારિકા હુત્વા નિબ્બત્તિ. સા સટ્ઠિતૂરિયસહસ્સેહિ પરિચરિયમાના અચ્છરાસતસહસ્સપરિવુતા મહન્તં દિબ્બસમ્પત્તિં અનુભવન્તી પમુદા મોદમાના સપરિવારા ઉય્યાનાદીસુ વિચરતિ. તં આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ દિસ્વા –

૧૫૭. ‘‘અપિ સક્કોવ દેવિન્દો, રમ્મે ચિત્તલતાવને;

સમન્તા અનુપરિયાસિ, નારીગણપુરક્ખતા;

ઓભાસેન્તી દિસા સબ્બા, ઓસધી વિય તારકા.

૧૫૮. ‘‘કેન તેતાદિસો વણ્ણો, કેન તે ઇધ મિજ્ઝતિ;

ઉપ્પજ્જન્તિ ચ તે ભોગા, યે કેચિ મનસો પિયા.

૧૫૯. ‘‘પુચ્છામિ તં દેવિ મહાનુભાવે,

મનુસ્સભૂતા કિમકાસિ પુઞ્ઞં;

કેનાસિ એવં જલિતાનુભાવા,

વણ્ણો ચ તે સબ્બદિસા પભાસતી’’તિ. – પુચ્છિ;

૧૬૦. ‘‘સા દેવતા અત્તમના, મોગ્ગલ્લાનેન પુચ્છિતા;

પઞ્હં પુટ્ઠા વિયાકાસિ, યસ્સ કમ્મસ્સિદં ફલં’’.

૧૬૧. ‘‘અહં મનુસ્સેસુ મનુસ્સભૂતા, દાસી અહોસિં પરપેસ્સિયા કુલે.

૧૬૨. ‘‘ઉપાસિકા ચક્ખુમતો, ગોતમસ્સ યસસ્સિનો;

તસ્સા મે નિક્કમો આસિ, સાસને તસ્સ તાદિનો.

૧૬૩. ‘‘કામં ભિજ્જતુયં કાયો, નેવ અત્થેત્થ સણ્ઠનં;

સિક્ખાપદાનં પઞ્ચન્નં, મગ્ગો સોવત્થિકો સિવો.

૧૬૪. ‘‘અકણ્ટકો અગહનો, ઉજુ સબ્ભિ પવેદિતો;

નિક્કમસ્સ ફલં પસ્સ, યથિદં પાપુણિત્થિકા.

૧૬૫. ‘‘આમન્તનિકા રઞ્ઞોમ્હિ, સક્કસ્સ વસવત્તિનો;

સટ્ઠિ તૂરિયસહસ્સાનિ, પટિબોધં કરોન્તિ મે.

૧૬૬. ‘‘આલમ્બો ગગ્ગરો ભીમો, સાધુવાદી ચ સંસયો;

પોક્ખરો ચ સુફસ્સો ચ, વીણામોક્ખા ચ નારિયો.

૧૬૭. ‘‘નન્દા ચેવ સુનન્દા ચ, સોણદિન્ના સુચિમ્હિતા;

અલમ્બુસા મિસ્સકેસી ચ, પુણ્ડરીકાતિ દારુણી.

૧૬૮. ‘‘એણીફસ્સા સુફસ્સા ચ, સુભદ્દા મુદુવાદિની;

એતા ચઞ્ઞા ચ સેય્યાસે, અચ્છરાનં પબોધિકા.

૧૬૯. ‘‘તા મં કાલેનુપાગન્ત્વા, અભિભાસન્તિ દેવતા;

હન્દ નચ્ચામ ગાયામ, હન્દ તં રમયામસે.

૧૭૦. ‘‘નયિદં અકતપુઞ્ઞાનં, કતપુઞ્ઞાનમેવિદં;

અસોકં નન્દનં રમ્મં, તિદસાનં મહાવનં.

૧૭૧. ‘‘સુખં અકતપુઞ્ઞાનં, ઇધ નત્થિ પરત્થ ચ;

સુખઞ્ચ કતપુઞ્ઞાનં, ઇધ ચેવ પરત્થ ચ.

૧૭૨. ‘‘તેસં સહબ્યકામાનં, કત્તબ્બં કુસલં બહું;

કતપુઞ્ઞા હિ મોદન્તિ, સગ્ગે ભોગસમઙ્ગિનો’’તિ. – દેવતા વિસ્સજ્જેસિ;

૧૫૭. તત્થ અપિ સક્કોવ દેવિન્દોતિ અપિસદ્દો સમ્ભાવનાયં, ઇવસદ્દો ઇકારલોપં કત્વા વુત્તો ઉપમાયં, તસ્મા યથા નામ સક્કો દેવાનમિન્દોતિ અત્થો. સક્કસમભાવો તિસ્સા દેવતાય પરિવારસમ્પત્તિદસ્સનત્થં વુત્તો. કેચિ ‘‘અપીતિ નિપાતમત્ત’’ન્તિ વદન્તિ. ચિત્તલતાવનેતિ ચિત્તાય નામ દેવધીતાય પુઞ્ઞાનુભાવેન નિબ્બત્તે, ચિત્તાનં વા વિચિત્તપુપ્ફફલાદિવિસેસયુત્તાનં સન્તાનકવલ્લિઆદીનં તત્થ યેભુય્યતાય ચિત્તલતાવનન્તિ લદ્ધનામે દેવુય્યાને.

૧૬૧. પરપેસ્સિયાતિ પરેસં કુલે તસ્મિં તસ્મિં કિચ્ચે પેસનિયા, પરેસં વેય્યાવચ્ચકારીતિ અત્થો.

૧૬૨. તસ્સા મે નિક્કમો આસિ, સાસને તસ્સ તાદિનોતિ તસ્સા દાસિયાપિ સમાનાય પઞ્ચહિ ચક્ખૂહિ ચક્ખુમતો બુદ્ધસ્સ ભગવતો ઉપાસિકા હુત્વા સોળસ વસ્સાનિ સીલં રક્ખન્તિયા કમ્મટ્ઠાનઞ્ચ મનસિ કરોન્તિયા મનસિકારાનુભાવેન મે મય્હં ઉપ્પજ્જમાને સત્તતિંસબોધિપક્ખિયધમ્મસઙ્ખાતે ઇટ્ઠાદીસુ તાદિલક્ખણસમ્પત્તિયા તાદિનો સત્થુ સાસને તપ્પરિયાપન્નોયેવ સંકિલેસપક્ખતો નિક્કમનેન ‘‘નિક્કમો’’તિ લદ્ધનામો સમ્માવાયામો આસિ અહોસિ ઉપ્પજ્જિ.

૧૬૩-૪. તસ્સ પન નિક્કમસ્સ પુબ્બભાગસ્સ પવત્તાકારં દસ્સેતું ‘‘કામં ભિજ્જતુયં કાયો, નેવ અત્થેત્થ સણ્ઠનન્તિ વુત્તં. તસ્સત્થો – યદિપિ મે અયં કાયો ભિજ્જતુ વિનસ્સતુ, તત્થ કિઞ્ચિમત્તમ્પિ અપેક્ખં અકરોન્તી એત્થ એતસ્મિં કમ્મટ્ઠાનાનુયોગે નેવ અત્થિ, મે વીરિયસ્સ સણ્ઠનં સિથિલીકરણન્તિ વીરિયં સમુત્તેજેન્તી વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેસિન્તિ.

ઇદાનિ તથા વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા પટિલદ્ધગુણં દસ્સેન્તી –

‘‘સિક્ખાપદાનં પઞ્ચન્નં, મગ્ગો સોવત્થિકો સિવો;

અકણ્ટકો અગહનો, ઉજુ સબ્ભિ પવેદિતો;

નિક્કમસ્સ ફલં પસ્સ, યથિદં પાપુણિત્થિકા’’તિ. – આહ;

તત્રાયં સઙ્ખેપત્થો – યો નિચ્ચસીલવસેન સમાદિન્નાનં પઞ્ચન્નં સિક્ખાપદાનં સિક્ખાકોટ્ઠાસાનં ઉપનિસ્સયભાવેન લદ્ધત્તા તેસં પરિપૂરિતત્તા ચ સિક્ખાપદાનં પઞ્ચન્નં સમ્બન્ધીભૂતો, યસ્મિં સન્તાને ઉપ્પન્નો, તસ્સ સબ્બાકારેન સોત્થિભાવસમ્પાદનતો સુન્દરત્થભાવતો ચ સોવત્થિકો સોત્થિકો, સંકિલેસધમ્મેહિ અનુપદ્દુતત્તા ખેમપ્પત્તિહેતુતાય ચ સિવો, રાગકણ્ટકાદીનં અભાવેન અકણ્ટકો, કિલેસદિટ્ઠિદુચ્ચરિતગહનસમુચ્છેદનતો અગહનો, સબ્બજિમ્હવઙ્કકુટિલભાવાપગમહેતુતાય ઉજુ, બુદ્ધાદીહિ સપ્પુરિસેહિ પકાસિતત્તા સબ્ભિ પવેદિતો અરિયમગ્ગો, તં યથા યેન ઉપાયભૂતેન ઇત્થિકા દ્વઙ્ગુલબહલબુદ્ધિકાપિ સમાના પાપુણિં, તસ્સ નિક્કમસ્સ યથાવુત્તવીરિયસ્સ ઇદં ફલં પસ્સાતિ સક્કં આલપતિ.

૧૬૫. આમન્તનિકા રઞ્ઞોમ્હિ, સક્કસ્સ વસવત્તિનોતિ સયંવસીભાવેન વત્તનતો, દ્વીસુ દેવલોકેસુ અત્તનો વસં ઇસ્સરિયં વત્તેતીતિ વા વસવત્તી, તસ્સ વસવત્તિનો સક્કસ્સ દેવરઞ્ઞો આમન્તનિકા આલાપસલ્લાપયોગ્ગા, કીળનકાલે વા તેન આમન્તેતબ્બા અમ્હિ, નિક્કમસ્સ વીરિયસ્સ ફલં પસ્સાતિ યોજના. આતતવિતતાદિભેદેન પઞ્ચ તૂરિયઙ્ગાનિ દ્વાદસહિ પાણિભાગેહિ એકતો પવજ્જમાનાનિ સટ્ઠિ હોન્તિ, તાનિ પન સહસ્સમત્તાનિ પયિરુપાસનવસેન ઉપટ્ઠિતાનિ સન્ધાયાહ ‘‘સટ્ઠિ તૂરિયસહસ્સાનિ, પટિબોધં કરોન્તિ મે’’તિ. તત્થ પટિબોધન્તિ પીતિસોમનસ્સાનં પબોધનં.

૧૬૬-૮. આલમ્બોતિઆદિ તૂરિયવાદકાનં દેવપુત્તાનં એકદેસતો નામગ્ગહણન્તિ વદન્તિ, તૂરિયાનં પનેતં નામગ્ગહણં. વીણામોક્ખાદિકા દેવધીતા. સુચિમ્હિતાતિ સુદ્ધમિહિતા, નામમેવ વા એતં. મુદુવાદિનીતિ મુદુનાવ વદતીતિ મુદુવાદિની, મુદુકં અતિવિય વાદનસીલા, નામમેવ વા. સેય્યાસેતિ સેય્યતરા. અચ્છરાનન્તિ અચ્છરાસુ સઙ્ગીતે પાસંસતરા. પબોધિકાતિ પબોધનકરા.

૧૬૯. કાલેનાતિ યુત્તપ્પત્તકાલેન. અભિભાસન્તીતિ અભિમુખા, અભિરતા વા હુત્વા ભાસન્તિ. યથા ચ ભાસન્તિ, તં દસ્સેતું ‘‘હન્દ નચ્ચામ ગાયામ, હન્દ તં રમયામસે’’તિ વુત્તં.

૧૭૦. ઇદન્તિ ઇદં મયા લદ્ધટ્ઠાનં. અસોકન્તિ ઇટ્ઠકન્તપિયમનાપાનંયેવ રૂપાદીનં સમ્ભવતો વિસોકં. તતો એવ સબ્બકાલં પમોદસંવદ્ધનતો નન્દનં. તિદસાનં મહાવનન્તિ તાવતિંસદેવાનં મહન્તં મહનીયઞ્ચ ઉય્યાનં.

૧૭૧. એવરૂપા દિબ્બસમ્પત્તિ નામ પુઞ્ઞકમ્મવસેનેવાતિ ઓદિસ્સકનયેન વત્વા પનુ અનોદિસ્સકનયેન દસ્સેન્તી ‘‘સુખં અકતપુઞ્ઞાન’’ન્તિ ગાથમાહ.

૧૭૨. પુન અત્તના લદ્ધસ્સ દિબ્બટ્ઠાનસ્સ પરેહિ સાધારણકામતાવસેન ધમ્મં કથેન્તી ‘‘તેસં સહબ્યકામાન’’ન્તિ ઓસાનગાથમાહ. તેસન્તિ તાવતિંસદેવાનં. સહબ્યકામાનન્તિ સહભાવં ઇચ્છન્તેહિ, કત્તુઅત્થે હિ ઇદં સામિવચનં. સહ વાતિ પવત્તતીતિ સહવો, તસ્સ ભાવો સહબ્યં યથા વીરસ્સ ભાવો વીરિયન્તિ.

એવં થેરો દેવતાય અત્તનો પુઞ્ઞકમ્મે આવિકતે તસ્સા સપરિવારાય ધમ્મં દેસેત્વા દેવલોકતો આગન્ત્વા તં પવત્તિં ભગવતો આરોચેસિ. ભગવા તમત્થં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા સમ્પત્તપરિસાય ધમ્મં દેસેસિ. સા દેસના સદેવકસ્સ લોકસ્સ સાત્થિકા અહોસીતિ.

દાસિવિમાનવણ્ણના નિટ્ઠિતા.