૯. પઠમદબ્બસુત્તવણ્ણના

૭૯. નવમે આયસ્માતિ પિયવચનં. દબ્બોતિ તસ્સ થેરસ્સ નામં. મલ્લપુત્તોતિ મલ્લરાજસ્સ પુત્તો. સો હિ આયસ્મા પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો પાદમૂલે કતાભિનીહારો કપ્પસતસહસ્સં ઉપચિતપુઞ્ઞસઞ્ચયો અમ્હાકં ભગવતો કાલે મલ્લરાજસ્સ દેવિકા કુચ્છિયં નિબ્બત્તો કતાધિકારત્તા જાતિયા સત્તવસ્સિકકાલેયેવ માતાપિતરો ઉપસઙ્કમિત્વા પબ્બજ્જં યાચિ. તે ચ ‘‘પબ્બજિત્વાપિ આચારં તાવ સિક્ખતુ, સચે તં નાભિરમિસ્સતિ, ઇધેવ આગમિસ્સતી’’તિ અનુજાનિંસુ. સો સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા પબ્બજ્જં યાચિ. સત્થાપિસ્સ ઉપનિસ્સયસમ્પત્તિં ઓલોકેત્વા પબ્બજ્જં અનુજાનિ. તસ્સ પબ્બજ્જાસમયે દિન્નઓવાદેન ભવત્તયં આદિત્તં વિય ઉપટ્ઠાસિ. સો વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા ખુરગ્ગેયેવ અરહત્તં પાપુણિ. યંકિઞ્ચિ સાવકેન પત્તબ્બં, ‘‘તિસ્સો વિજ્જા ચતસ્સો પટિસમ્ભિદા છળભિઞ્ઞા નવ લોકુત્તરધમ્મા’’તિ એવમાદિકં સબ્બં અધિગન્ત્વા અસીતિયા મહાસાવકેસુ અબ્ભન્તરો અહોસિ. વુત્તઞ્હેતં તેન આયસ્મતા –

‘‘મયા ખો જાતિયા સત્તવસ્સેન અરહત્તં સચ્છિકતં, યંકિઞ્ચિ સાવકેન પત્તબ્બં, સબ્બં તં અનુપ્પત્તં મયા’’તિઆદિ (પારા. ૩૮૦).

યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમીતિ સો કિરાયસ્મા એકદિવસં રાજગહે પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપ્પટિક્કન્તો ભગવતો વત્તં દસ્સેત્વા દિવાટ્ઠાનં ગન્ત્વા ઉદકકુમ્ભતો ઉદકં ગહેત્વા પાદે પક્ખાલેત્વા ગત્તાનિ સીતિં કત્વા ચમ્મક્ખણ્ડં પઞ્ઞાપેત્વા નિસિન્નો કાલપરિચ્છેદં કત્વા સમાપત્તિં સમાપજ્જિ. અથાયસ્મા યથાકાલપરિચ્છેદં સમાપત્તિતો વુટ્ઠહિત્વા અત્તનો આયુસઙ્ખારે ઓલોકેસિ. તસ્સ તે પરિક્ખીણા કતિપયમુહુત્તિકા ઉપટ્ઠહિંસુ. સો ચિન્તેસિ – ‘‘ન ખો મેતં પતિરૂપં, યમહં સત્થુ અનારોચેત્વા સબ્રહ્મચારીહિ ચ અવિદિતો ઇધ યથાનિસિન્નોવ પરિનિબ્બાયિસ્સામિ. યંનૂનાહં સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા પરિનિબ્બાનં અનુજાનાપેત્વા સત્થુ વત્તં દસ્સેત્વા સાસનસ્સ નિય્યાનિકભાવદસ્સનત્થં મય્હં ઇદ્ધાનુભાવં વિભાવેન્તો આકાસે નિસીદિત્વા તેજોધાતું સમાપજ્જિત્વા પરિનિબ્બાયેય્યં. એવં સન્તે યે મયિ અસ્સદ્ધા અપ્પસન્ના, તેસમ્પિ પસાદો ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, તદસ્સ તેસં દીઘરત્તં હિતાય સુખાયા’’તિ. એવઞ્ચ સો આયસ્મા ચિન્તેત્વા ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા સબ્બં તં તથેવ અકાસિ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો આયસ્મા દબ્બો મલ્લપુત્તો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમી’’તિઆદિ.

તત્થ પરિનિબ્બાનકાલો મેતિ ‘‘ભગવા મય્હં અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાનકાલો ઉપટ્ઠિતો, તમહં ભગવતો આરોચેત્વા પરિનિબ્બાયિતુકામોમ્હી’’તિ દસ્સેતિ. કેચિ પનાહુ ‘‘ન તાવ થેરો જિણ્ણો, ન ચ ગિલાનો, પરિનિબ્બાનાય ચ સત્થારં આપુચ્છતિ, કિં તત્થ કારણં? ‘મેત્તિયભૂમજકા ભિક્ખૂ પુબ્બે મં અમૂલકેન પારાજિકેન અનુદ્ધંસેસું, તસ્મિં અધિકરણે વૂપસન્તેપિ અક્કોસન્તિયેવ. તેસં સદ્દહિત્વા અઞ્ઞેપિ પુથુજ્જના મયિ અગારવં પરિભવઞ્ચ કરોન્તિ. ઇમઞ્ચ દુક્ખભારં નિરત્થકં વહિત્વા કિં પયોજનં, તસ્માહં ઇદાનેવ પરિનિબ્બાયિસ્સામી’તિ સન્નિટ્ઠાનં કત્વા સત્થારં આપુચ્છી’’તિ. તં અકારણં. ન હિ ખીણાસવા અપરિક્ખીણે આયુસઙ્ખારે પરેસં ઉપવાદાદિભયેન પરિનિબ્બાનાય ચેતેન્તિ ઘટયન્તિ વાયમન્તિ, ન ચ પરેસં પસંસાદિહેતુ ચિરં તિટ્ઠન્તિ, અથ ખો સરસેનેવ અત્તનો આયુસઙ્ખારસ્સ પરિક્ખયં આગમેન્તિ. યથાહ –

‘‘નાભિકઙ્ખામિ મરણં, નાભિકઙ્ખામિ જીવિતં;

કાલઞ્ચ પટિકઙ્ખામિ, નિબ્બિસં ભતકો યથા’’તિ. (થેરગા. ૧૯૬, ૬૦૬; મિ. પ. ૨.૨.૪) –

ભગવાપિસ્સ આયુસઙ્ખારં ઓલોકેત્વા પરિક્ખીણભાવં ઞત્વા ‘‘યસ્સદાનિ ત્વં, દબ્બ, કાલં મઞ્ઞસી’’તિ આહ.

વેહાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વાતિ આકાસં અભિઉગ્ગન્ત્વા, વેહાસં ગન્ત્વાતિ અત્થો. અભિસદ્દયોગેન હિ ઇદં ઉપયોગવચનં, અત્થો પન ભુમ્મવસેન વેદિતબ્બો. વેહાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા કિં અકાસીતિ આહ – ‘‘આકાસે અન્તલિક્ખે પલ્લઙ્કેન નિસીદિત્વા’’તિઆદિ. તત્થ તેજોધાતું સમાપજ્જિત્વાતિ તેજોકસિણચતુત્થજ્ઝાનસમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા. થેરો હિ તદા ભગવન્તં વન્દિત્વા તિક્ખત્તું પદક્ખિણં કત્વા એકમન્તં ઠિતો ‘‘ભગવા કપ્પસતસહસ્સં તુમ્હેહિ સદ્ધિં તત્થ તત્થ વસન્તો પુઞ્ઞાનિ કરોન્તો ઇમમેવત્થં સન્ધાય અકાસિં, સ્વાયમત્થો અજ્જ મત્થકં પત્તો, ઇદં પચ્છિમદસ્સન’’ન્તિ આહ. યે તત્થ પુથુજ્જનભિક્ખૂ સોતાપન્નસકદાગામિનો ચ, તેસુ એકચ્ચાનં મહન્તં કારુઞ્ઞં અહોસિ, એકચ્ચે આરોદનપ્પત્તા અહેસું. અથસ્સ ભગવા ચિત્તાચારં ઞત્વા ‘‘તેન હિ, દબ્બ, મય્હં ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ ઇદ્ધિપાટિહારિયં દસ્સેહી’’તિ આહ. તાવદેવ સબ્બો ભિક્ખુસઙ્ઘો સન્નિપતિ. અથાયસ્મા દબ્બો ‘‘એકોપિ હુત્વા બહુધા હોતી’’તિઆદિના (પટિ. મ. ૧.૧૦૨; દી. નિ. ૧.૪૮૪) નયેન આગતાનિ સાવકસાધારણાનિ સબ્બાનિ પાટિહારિયાનિ દસ્સેત્વા પુન ચ ભગવન્તં વન્દિત્વા આકાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા આકાસે પથવિં નિમ્મિનિત્વા તત્થ પલ્લઙ્કેન નિસિન્નો તેજોકસિણસમાપત્તિયા પરિકમ્મં કત્વા સમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય સરીરં આવજ્જિત્વા પુન સમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા સરીરઝાપનતેજોધાતું અધિટ્ઠહિત્વા પરિનિબ્બાયિ. સહ અધિટ્ઠાનેન સબ્બો કાયો અગ્ગિના આદિત્તો અહોસિ. ખણેનેવ ચ સો અગ્ગિ કપ્પવુટ્ઠાનગ્ગિ વિય અણુમત્તમ્પિ સઙ્ખારગતં મસિમત્તમ્પિ તત્થ કિઞ્ચિ અનવસેસેન્તો અધિટ્ઠાનબલેન ઝાપેત્વા નિબ્બાયિ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો આયસ્મા દબ્બો મલ્લપુત્તો’’તિઆદિ. તત્થ વુટ્ઠહિત્વા પરિનિબ્બાયીતિ ઇદ્ધિચિત્તતો વુટ્ઠહિત્વા ભવઙ્ગચિત્તેન પરિનિબ્બાયિ.

ઝાયમાનસ્સાતિ જાલિયમાનસ્સ. ડય્હમાનસ્સાતિ તસ્સેવ વેવચનં. અથ વા ઝાયમાનસ્સાતિ જાલાપવત્તિક્ખણં સન્ધાય વુત્તં, ડય્હમાનસ્સાતિ વીતચ્ચિતઙ્ગારક્ખણં. છારિકાતિ ભસ્મં. મસીતિ કજ્જલં. ન પઞ્ઞાયિત્થાતિ ન પસ્સિત્થ, અધિટ્ઠાનબલેન સબ્બં ખણેનેવ અન્તરધાયિત્થાતિ અત્થો. કસ્મા પન થેરો ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મં ઇદ્ધિપાટિહારિયં દસ્સેસિ, નનુ ભગવતા ઇદ્ધિપાટિહારિયકરણં પટિક્ખિત્તન્તિ? ન ચોદેતબ્બમેતં ગિહીનં સમ્મુખા પાટિહારિયકરણસ્સ પટિક્ખિત્તત્તા. તઞ્ચ ખો વિકુબ્બનવસેન, ન પનેવં અધિટ્ઠાનવસેન. અયં પનાયસ્મા ધમ્મસામિના આણત્તોવ પાટિહારિયં દસ્સેસિ.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ એતં આયસ્મતો દબ્બસ્સ મલ્લપુત્તસ્સ અનુપાદાપરિનિબ્બાનં સબ્બાકારતો વિદિત્વા તદત્થપરિદીપનં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ અભેદિ કાયોતિ સબ્બો ભૂતુપાદાયપભેદો ચતુસન્તતિરૂપકાયો ભિજ્જિ, અનવસેસતો ડય્હિ, અન્તરધાયિ, અનુપ્પત્તિધમ્મતં આપજ્જિ. નિરોધિ સઞ્ઞાતિ રૂપાયતનાદિગોચરતાય રૂપસઞ્ઞાદિભેદા સબ્બાપિ સઞ્ઞા અપ્પટિસન્ધિકેન નિરોધેન નિરુજ્ઝિ. વેદના સીતિભવિંસુ સબ્બાતિ વિપાકવેદના કિરિયવેદનાતિ સબ્બાપિ વેદના અપ્પટિસન્ધિકનિરોધેન નિરુદ્ધત્તા અણુમત્તમ્પિ વેદનાદરથસ્સ અભાવતો સીતિભૂતા અહેસું, કુસલાકુસલવેદના પન અરહત્તફલક્ખણેયેવ નિરોધં ગતા. ‘‘સીતિરહિંસૂ’’તિપિ પઠન્તિ, સન્તા નિરુદ્ધા અહેસુન્તિ અત્થો. વૂપસમિંસુ સઙ્ખારાતિ વિપાકકિરિયપ્પભેદા સબ્બેપિ ફસ્સાદયો સઙ્ખારક્ખન્ધધમ્મા અપ્પટિસન્ધિકનિરોધેનેવ નિરુદ્ધત્તા વિસેસેન ઉપસમિંસુ. વિઞ્ઞાણં અત્થમાગમાતિ વિઞ્ઞાણમ્પિ વિપાકકિરિયપ્પભેદં સબ્બં અપ્પટિસન્ધિકનિરોધેનેવ અત્થં વિનાસં ઉપચ્છેદં અગમા અગચ્છિ.

ઇતિ ભગવા આયસ્મતો દબ્બસ્સ મલ્લપુત્તસ્સ પઞ્ચન્નમ્પિ ખન્ધાનં પુબ્બેયેવ કિલેસાભિસઙ્ખારુપાદાનસ્સ અનવસેસતો નિરુદ્ધત્તા અનુપાદાનો વિય જાતવેદો અપ્પટિસન્ધિકનિરોધેન નિરુદ્ધભાવં નિસ્સાય પીતિવેગવિસ્સટ્ઠં ઉદાનં ઉદાનેસીતિ.

નવમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.