નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

ખુદ્દકનિકાયે

ઉદાન-અટ્ઠકથા

ગન્થારમ્ભકથા

મહાકારુણિકં નાથં, ઞેય્યસાગરપારગું;

વન્દે નિપુણગમ્ભીર-વિચિત્રનયદેસનં.

વિજ્જાચરણસમ્પન્ના, યેન નીયન્તિ લોકતો;

વન્દે તમુત્તમં ધમ્મં, સમ્માસમ્બુદ્ધપૂજિતં.

સીલાદિગુણસમ્પન્નો, ઠિતો મગ્ગફલેસુ યો;

વન્દે અરિયસઙ્ઘં તં, પુઞ્ઞક્ખેત્તં અનુત્તરં.

વન્દનાજનિતં પુઞ્ઞં, ઇતિ યં રતનત્તયે;

હતન્તરાયો સબ્બત્થ, હુત્વાહં તસ્સ તેજસા.

તેન તેન નિદાનેન, દેસિતાનિ હિતેસિના;

યાનિ સુદ્ધાપદાનેન, ઉદાનાનિ મહેસિના.

તાનિ સબ્બાનિ એકજ્ઝં, આરોપેન્તેહિ સઙ્ગહં;

ઉદાનં નામ સઙ્ગીતં, ધમ્મસઙ્ગાહકેહિ યં.

જિનસ્સ ધમ્મસંવેગ-પામોજ્જપરિદીપનં;

સોમનસ્સસમુટ્ઠાન-ગાથાહિ પટિમણ્ડિતં.

તસ્સ ગમ્ભીરઞાણેહિ, ઓગાહેતબ્બભાવતો;

કિઞ્ચાપિ દુક્કરા કાતું, અત્થસંવણ્ણના મયા.

સહસંવણ્ણનં યસ્મા, ધરતે સત્થુસાસનં;

પુબ્બાચરિયસીહાનં, તિટ્ઠતેવ વિનિચ્છયો.

તસ્મા તં અવલમ્બિત્વા, ઓગાહેત્વાન પઞ્ચપિ;

નિકાયે ઉપનિસ્સાય, પોરાણટ્ઠકથાનયં.

સુવિસુદ્ધં અસંકિણ્ણં, નિપુણત્થવિનિચ્છયં;

મહાવિહારવાસીનં, સમયં અવિલોમયં.

પુનપ્પુનાગતં અત્થં, વજ્જયિત્વાન સાધુકં;

યથાબલં કરિસ્સામિ, ઉદાનસ્સત્થવણ્ણનં.

ઇતિ આકઙ્ખમાનસ્સ, સદ્ધમ્મસ્સ ચિરટ્ઠિતિં;

વિભજન્તસ્સ તસ્સત્થં, સાધુ ગણ્હન્તુ સાધવોતિ.

તત્થ ઉદાનન્તિ કેનટ્ઠેન ઉદાનં? ઉદાનનટ્ઠેન. કિમિદં ઉદાનં નામ? પીતિવેગસમુટ્ઠાપિતો ઉદાહારો. યથા હિ યં તેલાદિ મિનિતબ્બવત્થુ માનં ગહેતું ન સક્કોતિ, વિસ્સન્દિત્વા ગચ્છતિ, તં ‘‘અવસેકો’’તિ વુચ્ચતિ. યઞ્ચ જલં તળાકં ગહેતું ન સક્કોતિ, અજ્ઝોત્થરિત્વા ગચ્છતિ, તં ‘‘ઓઘો’’તિ વુચ્ચતિ. એવમેવ યં પીતિવેગસમુટ્ઠાપિતં વિતક્કવિપ્ફારં અન્તોહદયં સન્ધારેતું ન સક્કોતિ, સો અધિકો હુત્વા અન્તો અસણ્ઠહિત્વા બહિ વચીદ્વારેન નિક્ખન્તો પટિગ્ગાહકનિરપેક્ખો ઉદાહારવિસેસો ‘‘ઉદાન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ધમ્મસંવેગવસેનપિ અયમાકારો લબ્ભતેવ.

તયિદં કત્થચિ ગાથાબન્ધવસેન કત્થચિ વાક્યવસેન પવત્તં. યં પન અટ્ઠકથાસુ ‘‘સોમનસ્સઞાણમયિકગાથાપટિસંયુત્તા’’તિ ઉદાનલક્ખણં વુત્તં, તં યેભુય્યવસેન વુત્તં. યેભુય્યેન હિ ઉદાનં ગાથાબન્ધવસેન ભાસિતં પીતિસોમનસ્સસમુટ્ઠાપિતઞ્ચ. ઇતરમ્પિ પન ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, તદાયતનં, યત્થ નેવ પથવી ન આપો’’તિઆદીસુ (ઉદા. ૭૧) ‘‘સુખકામાનિ ભૂતાનિ, યો દણ્ડેન વિહિંસતી’’તિ (ધ. પ. ૧૩૧), ‘‘સચે ભાયથ દુક્ખસ્સ, સચે વો દુક્ખમપ્પિય’’ન્તિ એવમાદીસુ (ઉદા. ૪૪; નેત્તિ. ૯૧) ચ લબ્ભતિ.

એવં તયિદં સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધભાસિતં, પચ્ચેકબુદ્ધભાસિતં, સાવકભાસિતન્તિ તિવિધં હોતિ. તત્થ પચ્ચેકબુદ્ધભાસિતં – ‘‘સબ્બેસુ ભૂતેસુ નિધાય દણ્ડં, અવિહેઠયં અઞ્ઞતરમ્પિ તેસ’’ન્તિઆદિના (સુ. નિ. ૩૫; ચૂળનિ. ખગ્ગવિસાણસુત્તનિદ્દેસ ૧૨૧) ખગ્ગવિસાણસુત્તે આગતમેવ. સાવકભાસિતાનિપિ –

‘‘સબ્બો રાગો પહીનો મે, સબ્બો દોસો સમૂહતો;

સબ્બો મે વિહતો મોહો, સીતિભૂતોસ્મિ નિબ્બુતો’’તિ. (થેરગા. ૭૯) –

આદિના થેરગાથાસુ –

‘‘કાયેન સંવુતા આસિં, વાચાય ઉદ ચેતસા;

સમૂલં તણ્હમબ્બુય્હ, સીતિભૂતાસ્મિ નિબ્બુતા’’તિ. (થેરીગા. ૧૫) –

આદિના થેરીગાથાસુ ચ આગતાનિ. તાનિ પન તેસં થેરાનં થેરીનઞ્ચ ન કેવલં ઉદાનાનિ એવ, અથ ખો સીહનાદાપિ હોન્તિ. સક્કાદીહિ દેવેહિ ભાસિતાનિ ‘‘અહો દાનં પરમદાનં, કસ્સપે સુપ્પતિટ્ઠિત’’ન્તિઆદીનિ (ઉદા. ૨૭), આરામદણ્ડબ્રાહ્મણાદીહિ મનુસ્સેહિ ચ ભાસિતાનિ ‘‘નમો તસ્સ ભગવતો’’તિઆદીનિ (અ. નિ. ૨.૩૮) તિસ્સો સઙ્ગીતિયો આરૂળ્હાનિ ઉદાનાનિ સન્તિ એવ, ન તાનિ ઇધ અધિપ્પેતાનિ. યાનિ પન સમ્માસમ્બુદ્ધેન સામં આહચ્ચ ભાસિતાનિ જિનવચનભૂતાનિ, યાનિ સન્ધાય ભગવતા પરિયત્તિધમ્મં નવધા વિભજિત્વા ઉદ્દિસન્તેન ઉદાનન્તિ વુત્તાનિ, તાનેવ ધમ્મસઙ્ગાહકેહિ ‘‘ઉદાન’’ન્તિ સઙ્ગીતન્તિ તદેવેત્થ સંવણ્ણેતબ્બભાવેન ગહિતં.

યા પન ‘‘અનેકજાતિસંસાર’’ન્તિઆદિગાથાય દીપિતા ભગવતા બોધિમૂલે ઉદાનવસેન પવત્તિતા અનેકસતસહસ્સાનં સમ્માસમ્બુદ્ધાનં અવિજહિતઉદાનગાથા ચ, એતા અપરભાગે પન ધમ્મભણ્ડાગારિકસ્સ ભગવતા દેસિતત્તા ધમ્મસઙ્ગાહકેહિ ઉદાનપાળિયં સઙ્ગહં અનારોપેત્વા ધમ્મપદે સઙ્ગીતા. યઞ્ચ ‘‘અઞ્ઞાસિ વત, ભો કોણ્ડઞ્ઞો, અઞ્ઞાસિ વત, ભો કોણ્ડઞ્ઞો’’તિ (મહાવ. ૧૭; સં. નિ. ૫.૧૦૮૧; પટિ. મ. ૨.૩૦) ઉદાનવચનં દસસહસ્સિલોકધાતુયા દેવમનુસ્સાનં પવેદનસમત્થનિગ્ઘોસવિપ્ફારં ભગવતા ભાસિતં, તદપિ ધમ્મચક્કપ્પવત્તનસુત્તન્તદેસનાપરિયોસાને અત્તના અધિગતધમ્મેકદેસસ્સ યથાદેસિતસ્સ અરિયમગ્ગસ્સ સાવકેસુ સબ્બપઠમં થેરેન અધિગતત્તા અત્તનો પરિસ્સમસ્સ સફલભાવપચ્ચવેક્ખણહેતુકં પઠમબોધિયં સબ્બેસં એવ ભિક્ખૂનં સમ્માપટિપત્તિપચ્ચવેક્ખણહેતુકં ‘‘આરાધયિંસુ વત મં ભિક્ખૂ એકં સમય’’ન્તિઆદિવચનં (મ. નિ. ૧.૨૨૫) વિય પીતિસોમનસ્સજનિતં ઉદાહારમત્તં, ‘‘યદા હવે પાતુભવન્તિ ધમ્મા’’તિઆદિવચનં (મહાવ. ૧-૩; ઉદા. ૧-૩) વિય પવત્તિયા નિવત્તિયા વા ન પકાસનન્તિ, ન ધમ્મસઙ્ગાહકેહિ ઉદાનપાળિયં સઙ્ગીતન્તિ દટ્ઠબ્બં.

તં પનેતં ઉદાનં વિનયપિટકં, સુત્તન્તપિટકં, અભિધમ્મપિટકન્તિ તીસુ પિટકેસુ સુત્તન્તપિટકપરિયાપન્નં, દીઘનિકાયો, મજ્ઝિમનિકાયો, સંયુત્તનિકાયો, અઙ્ગુત્તરનિકાયો, ખુદ્દકનિકાયોતિ પઞ્ચસુ નિકાયેસુ ખુદ્દકનિકાયપરિયાપન્નં, સુત્તં, ગેય્યં, વેય્યાકરણં, ગાથા, ઉદાનં, ઇતિવુત્તકં, જાતકં, અબ્ભુતધમ્મં, વેદલ્લન્તિ નવસુ સાસનઙ્ગેસુ ઉદાનસઙ્ગહં.

‘‘દ્વાસીતિ બુદ્ધતો ગણ્હિં, દ્વે સહસ્સાનિ ભિક્ખુતો;

ચતુરાસીતિ સહસ્સાનિ, યે મે ધમ્મા પવત્તિનો’’તિ. (થેરગા. ૧૦૨૭) –

એવં ધમ્મભણ્ડાગારિકેન પટિઞ્ઞાતેસુ ચતુરાસીતિયા ધમ્મક્ખન્ધસહસ્સેસુ કતિપયધમ્મક્ખન્ધસઙ્ગહં. બોધિવગ્ગો, મુચલિન્દવગ્ગો, નન્દવગ્ગો, મેઘિયવગ્ગો, સોણવગ્ગો, જચ્ચન્ધવગ્ગો, ચૂળવગ્ગો, પાટલિગામિયવગ્ગોતિ વગ્ગતો અટ્ઠવગ્ગં; સુત્તતો અસીતિસુત્તસઙ્ગહં, ગાથાતો પઞ્ચનવુતિઉદાનગાથાસઙ્ગહં. ભાણવારતો અડ્ઢૂનનવમત્તા ભાણવારા. અનુસન્ધિતો બોધિસુત્તે પુચ્છાનુસન્ધિવસેન એકાનુસન્ધિ, સુપ્પવાસાસુત્તે પુચ્છાનુસન્ધિયથાનુસન્ધિવસેન દ્વે અનુસન્ધી, સેસેસુ યથાનુસન્ધિવસેન એકેકોવ અનુસન્ધિ, અજ્ઝાસયાનુસન્ધિ પનેત્થ નત્થિ. એવં સબ્બથાપિ એકાસીતિઅનુસન્ધિસઙ્ગહં. પદતો સતાધિકાનિ એકવીસ પદસહસ્સાનિ, ગાથાપાદતો તેવીસતિ ચતુસ્સતાધિકાનિ અટ્ઠ સહસ્સાનિ, અક્ખરતો સત્તસહસ્સાધિકાનિ સટ્ઠિ સહસ્સાનિ તીણિ ચ સતાનિ દ્વાસીતિ ચ અક્ખરાનિ. તેનેતં વુચ્ચતિ –

‘‘અસીતિ એવ સુત્તન્તા, વગ્ગા અટ્ઠ સમાસતો;

ગાથા ચ પઞ્ચનવુતિ, ઉદાનસ્સ પકાસિતા.

‘‘અડ્ઢૂનનવમત્તા ચ, ભાણવારા પમાણતો;

એકાધિકા તથાસીતિ, ઉદાનસ્સાનુસન્ધિયો.

‘‘એકવીસસહસ્સાનિ, સતઞ્ચેવ વિચક્ખણો;

પદાનેતાનુદાનસ્સ, ગણિતાનિ વિનિદ્દિસે’’.

ગાથાપાદતો પન –

‘‘અટ્ઠસહસ્સમત્તાનિ, ચત્તારેવ સતાનિ ચ;

પાદાનેતાનુદાનસ્સ, તેવીસતિ ચ નિદ્દિસે.

‘‘અક્ખરાનં સહસ્સાનિ, સટ્ઠિ સત્ત સતાનિ ચ;

તીણિ દ્વાસીતિ ચ તથા, ઉદાનસ્સ પવેદિતા’’તિ.

તસ્સ અટ્ઠસુ વગ્ગેસુ બોધિવગ્ગો આદિ, સુત્તેસુ પઠમં બોધિસુત્તં, તસ્સાપિ એવં મે સુતન્તિઆદિકં આયસ્મતા આનન્દેન પઠમમહાસઙ્ગીતિકાલે વુત્તનિદાનમાદિ. સા પનાયં પઠમમહાસઙ્ગીતિ વિનયપિટકે (ચૂળવ. ૪૩૭) તન્તિમારૂળ્હા એવ. યો પનેત્થ નિદાનકોસલ્લત્થં વત્તબ્બો કથામગ્ગો સોપિ સુમઙ્ગલવિલાસિનિયં દીઘનિકાયટ્ઠકથાયં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.નિદાનકથા) વુત્તો એવાતિ તત્થ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

૧. બોધિવગ્ગો

૧. પઠમબોધિસુત્તવણ્ણના

૧. યં પનેત્થ ‘‘એવં મે સુત’’ન્તિઆદિકં નિદાનં, તત્થ એવન્તિ નિપાતપદં. મેતિઆદીનિ નામપદાનિ. ઉરુવેલાયં વિહરતીતિ એત્થ વીતિ ઉપસગ્ગપદં, હરતીતિ આખ્યાતપદન્તિ ઇમિનાવ નયેન સબ્બત્થ પદવિભાગો વેદિતબ્બો.

અત્થતો પન એવંસદ્દો તાવ ઉપમૂપદેસસમ્પહંસનગરહણવચનસમ્પટિગ્ગહાકાર- નિદસ્સનાવધારણપુચ્છાઇદમત્થપરિમાણાદિ અનેકત્થપ્પભેદો. તથા હેસ ‘‘એવં જાતેન મચ્ચેન, કત્તબ્બં કુસલં બહુ’’ન્તિ એવમાદીસુ (ધ. પ. ૫૩) ઉપમાયં આગતો. ‘‘એવં તે અભિક્કમિતબ્બં, એવં તે પટિક્કમિતબ્બ’’ન્તિઆદીસુ (અ. નિ. ૪.૧૨૨) ઉપદેસે. ‘‘એવમેતં ભગવા, એવમેતં સુગતા’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૩.૬૬) સમ્પહંસને. ‘‘એવમેવં પનાયં વસલી યસ્મિં વા તસ્મિં વા તસ્સ મુણ્ડકસ્સ સમણકસ્સ વણ્ણં ભાસતી’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૧.૧૮૭) ગરહણે. ‘‘એવં, ભન્તેતિ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસુ’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૩; મ. નિ. ૧.૧) વચનસમ્પટિગ્ગહે. ‘‘એવં બ્યા ખો અહં, ભન્તે, ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૯૮) આકારે. ‘‘એહિ ત્વં, માણવક, યેન સમણો આનન્દો તેનુપસઙ્કમ, ઉપસઙ્કમિત્વા મમ વચનેન સમણં આનન્દં અપ્પાબાધં અપ્પાતઙ્કં લહુટ્ઠાનં બલં ફાસુવિહારં પુચ્છ ‘સુભો માણવો તોદેય્યપુત્તો ભવન્તં આનન્દં અપ્પાબાધં અપ્પાતઙ્કં લહુટ્ઠાનં બલં ફાસુવિહારં પુચ્છતી’તિ, એવઞ્ચ વદેહિ ‘સાધુ કિર ભવં આનન્દો યેન સુભસ્સ માણવસ્સ તોદેય્યપુત્તસ્સ નિવેસનં, તેનુપસઙ્કમતુ અનુકમ્પં ઉપાદાયા’તિ’’આદીસુ (દી. નિ. ૧.૪૪૫) નિદસ્સને. ‘‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, કાલામા, ઇમે ધમ્મા કુસલા વા અકુસલા વા’તિ? ‘અકુસલા, ભન્તે’. ‘સાવજ્જા વા અનવજ્જા વા’તિ? ‘સાવજ્જા, ભન્તે’. ‘વિઞ્ઞૂગરહિતા વા વિઞ્ઞુપ્પસત્થા વા’તિ? ‘વિઞ્ઞૂગરહિતા, ભન્તે’. ‘સમત્તા સમાદિન્ના અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તન્તિ, નો’વા? ‘કથં વો એત્થ હોતી’તિ? ‘સમત્તા, ભન્તે, સમાદિન્ના અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તન્તિ, એવં નો એત્થ હોતીતિ’’’આદીસુ (અ. નિ. ૩.૬૬) અવધારણે. ‘‘એવમેતે સુન્હાતા સુવિલિત્તા કપ્પિતકેસમસ્સૂ આમુત્તમાલાભરણા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૨૮૬) પુચ્છાયં. ‘‘એવંગતાનિ પુથુસિપ્પાયતનાનિ (દી. નિ. ૧.૧૮૨), એવંવિધો એવમાકારો’’તિઆદીસુ ઇદંસદ્દસ્સ અત્થે. ગતસદ્દો હિ પકારપરિયાયો, તથા વિધાકારસદ્દા. તથા હિ વિધયુત્તગતસદ્દે લોકિયા પકારત્થે વદન્તિ. ‘‘એવં લહુપરિવત્તં એવમાયુપરિયન્તો’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૧.૪૮) પરિમાણે.

નનુ ચ ‘‘એવં વિતક્કિતં નો તુમ્હેહિ, એવમાયુપરિયન્તો’’તિ ચેત્થ એવંસદ્દેન પુચ્છનાકારપરિમાણાકારાનં વુત્તત્તા આકારત્થો એવ એવંસદ્દોતિ. ન, વિસેસસબ્ભાવતો. આકારમત્તવાચકો હેત્થ એવંસદ્દો આકારત્થોતિ અધિપ્પેતો. ‘‘એવં બ્યા ખો’’તિઆદીસુ પન આકારવિસેસવચનો. આકારવિસેસવાચિનો ચેતે એવંસદ્દા પુચ્છનાકારપરિમાણાકારાનં વાચકત્તા. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘એવં જાતેન મચ્ચેના’’તિઆદીનિ ઉપમાનઉદાહરણાનિ યુજ્જન્તિ. તત્થ હિ –

‘‘યથાપિ પુપ્ફરાસિમ્હા, કયિરા માલાગુણે બહૂ;

એવં જાતેન મચ્ચેન, કત્તબ્બં કુસલં બહુ’’ન્તિ. –

એત્થ પુપ્ફરાસિટ્ઠાનીયતો મનુસ્સુપ્પત્તિ સપ્પુરિસૂપનિસ્સયસદ્ધમ્મસ્સવનયોનિસોમનસિકારભોગસમ્પત્તિઆદિતો દાનાદિપુઞ્ઞકિરિયાહેતુસમુદાયતો સોભાસુગન્ધતાદિગુણવિસેસયોગતો માલાગુણસદિસિયો બહુકા પુઞ્ઞકિરિયા મરિતબ્બસભાવતાય મચ્ચેન કત્તબ્બાતિ અભેદતાય પુપ્ફરાસિ માલાગુણા ચ ઉપમા, તેસં ઉપમાનાકારો યથાસદ્દેન અનિયમતો વુત્તો. પુન એવંસદ્દેન નિયમનવસેન વુત્તો. સો પન ઉપમાકારો નિયમિયમાનો અત્થતો ઉપમા એવ હોતીતિ વુત્તં ‘‘ઉપમાયં આગતો’’તિ.

તથા ‘‘એવં ઇમિના આકારેન અભિક્કમિતબ્બ’’ન્તિઆદિના ઉપદિસિયમાનાય સમણસારુપ્પાય આકપ્પસમ્પત્તિયા યો તત્થ ઉપદેસાકારો, સો અત્થતો ઉપદેસોયેવાતિ વુત્તં – ‘‘એવં તે અભિક્કમિતબ્બં, એવં તે પટિક્કમિતબ્બન્તિઆદીસુ ઉપદેસે’’તિ.

‘‘એવમેતં ભગવા, એવમેતં સુગતા’’તિ એત્થ ભગવતા યથાવુત્તમત્થં અવિપરીતતો જાનન્તેહિ કતં યં તત્થ વિજ્જમાનગુણાનં પકારેહિ હંસનં ઉદગ્ગતાકરણં સમ્પહંસનં, સો તત્થ પહંસનાકારોતિ વુત્તનયેન યોજેતબ્બં.

‘‘એવમેવં પનાય’’ન્તિ એત્થ ગરહણાકારોતિ વુત્તનયેન યોજેતબ્બં. સો ચ ગરહણાકારો ‘‘વસલી’’તિઆદિખુંસનસદ્દસન્નિધાનતો ઇધ એવંસદ્દેન પકાસિતોતિ વિઞ્ઞાયતિ. યથા ચેત્થ, એવં ઉપમાકારાદયોપિ ઉપમાદિવસેન વુત્તાનં પુપ્ફરાસિઆદિસદ્દાનં સન્નિધાનતો વુત્તાતિ વેદિતબ્બં.

‘‘એવં નો’’તિ એત્થાપિ તેસં યથાવુત્તધમ્માનં અહિતદુક્ખાવહભાવેન સન્નિટ્ઠાનજનનત્થં અનુમતિગ્ગહણવસેન ‘‘નો વા કથં વો એત્થ હોતી’’તિ પુચ્છાય કતાય ‘‘એવં નો એત્થ હોતી’’તિ વુત્તત્તા તદાકારસન્નિટ્ઠાનં એવંસદ્દેન આવિકતં. સો પન તેસં ધમ્માનં અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તનાકારો નિયમિયમાનો અવધારણત્થો હોતીતિ વુત્તં – ‘‘એવં નો એત્થ હોતીતિઆદીસુ અવધારણે’’તિ.

‘‘એવઞ્ચ વદેહી’’તિ યથાહં વદામિ એવં સમણં આનન્દં વદેહીતિ વદનાકારો ઇદાનિ વત્તબ્બો એવંસદ્દેન નિદસ્સીયતીતિ ‘‘નિદસ્સનત્થો’’તિ વુત્તં.

એવમાકારવિસેસવાચીનમ્પિ એતેસં એવંસદ્દાનં ઉપમાદિવિસેસત્થવુત્તિતાય ઉપમાદિઅત્થતા વુત્તા. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ પન ધમ્મસ્સ સાધુકં સવનમનસિકારે નિયોજિતેહિ ભિક્ખૂહિ તત્થ પતિટ્ઠિતભાવસ્સ પટિજાનનવસેન વુત્તત્તા તત્થ એવંસદ્દો વચનસમ્પટિગ્ગહત્થો. તેન એવં, ભન્તેતિ સાધુ, ભન્તે, સુટ્ઠુ, ભન્તેતિ વુત્તં હોતિ. સ્વાયમિધ આકારનિદસ્સનાવધારણેસુ દટ્ઠબ્બો.

તત્થ આકારત્થેન એવંસદ્દેન એતમત્થં દીપેતિ – નાનાનયનિપુણમનેકજ્ઝાસયસમુટ્ઠાનં અત્થબ્યઞ્જનસમ્પન્નં વિવિધપાટિહારિયં ધમ્મત્થદેસનાપટિવેધગમ્ભીરં સબ્બસત્તાનં સકસકભાસાનુરૂપતો સોતપથમાગચ્છન્તં તસ્સ ભગવતો વચનં સબ્બપ્પકારેન કો સમત્થો વિઞ્ઞાતું, સબ્બથામેન પન સોતુકામતં જનેત્વાપિ એવં મે સુતં, મયાપિ એકેનાકારેન સુતન્તિ.

એત્થ ચ એકત્તનાનત્તઅબ્યાપારએવંધમ્મતાસઙ્ખાતા નન્દિયાવત્તતિપુક્ખલસીહવિક્કીળિતદિસાલોચનઅઙ્કુસસઙ્ખાતા ચ અસ્સાદાદિવિસયાદિભેદેન નાનાવિધા નયા નાનાનયા. નયા વા પાળિગતિયો, તા ચ પઞ્ઞત્તિઅનુપઞ્ઞત્તાદિવસેન સંકિલેસભાગિયાદિલોકિયાદિતદુભયવોમિસ્સકાદિવસેન કુસલાદિવસેન ખન્ધાદિવસેન, સઙ્ગહાદિવસેન, સમયવિમુત્તાદિવસેન, ઠપનાદિવસેન, કુસલમૂલાદિવસેન, તિકપટ્ઠાનાદિવસેન ચ નાનપ્પકારાતિ નાનાનયા, તેહિ નિપુણં સણ્હં સુખુમન્તિ નાનાનયનિપુણં.

આસયોવ અજ્ઝાસયો, સો ચ સસ્સતાદિભેદેન અપ્પરજક્ખતાદિભેદેન ચ અનેકવિધો. અત્તજ્ઝાસયાદિકો એવ વા અનેકો અજ્ઝાસયો અનેકજ્ઝાસયો. સો સમુટ્ઠાનં ઉપ્પત્તિહેતુ એતસ્સાતિ અનેકજ્ઝાસયસમુટ્ઠાનં.

સીલાદિઅત્થસમ્પત્તિયા તબ્બિભાવનબ્યઞ્જનસમ્પત્તિયા સઙ્કાસનપકાસનવિવરણવિભજનઉત્તાનીકરણપઞ્ઞત્તિવસેન છહિ અત્થપદેહિ અક્ખરપદબ્યઞ્જનાકારનિરુત્તિનિદ્દેસવસેન છહિ બ્યઞ્જનપદેહિ ચ સમન્નાગતત્તા અત્થબ્યઞ્જનસમ્પન્નં.

ઇદ્ધિઆદેસનાનુસાસનીભેદેન તેસુ ચ એકેકસ્સ વિસયાદિભેદેન વિવિધં બહુવિધં વા પાટિહારિયં એતસ્સાતિ વિવિધપાટિહારિયં. તત્થ પટિપક્ખહરણતો રાગાદિકિલેસાપનયનતો પાટિહારિયન્તિ અત્થે સતિ ભગવતો ન પટિપક્ખા રાગાદયો સન્તિ યે હરિતબ્બા, પુથુજ્જનાનમ્પિ વિગતૂપક્કિલેસે અટ્ઠગુણસમન્નાગતે ચિત્તે હતપટિપક્ખે ઇદ્ધિવિધં પવત્તતિ, તસ્મા તત્થ પવત્તવોહારેન ચ ન સક્કા ઇધ પાટિહારિયન્તિ વત્તું. સચે પન મહાકારુણિકસ્સ ભગવતો વેનેય્યગતા ચ કિલેસા પટિપક્ખા, તેસં હરણતો પાટિહારિયન્તિ વુત્તં, એવં સતિ યુત્તમેતં. અથ વા ભગવતો ચેવ સાસનસ્સ ચ પટિપક્ખા તિત્થિયા, તેસં હરણતો પાટિહારિયં. તે હિ દિટ્ઠિહરણવસેન દિટ્ઠિપ્પકાસને અસમત્થભાવેન ચ ઇદ્ધિઆદેસનાનુસાસનીહિ હરિતા અપનીતા હોન્તિ. પટીતિ વા અયં સદ્દો પચ્છાતિ એતસ્સ અત્થં બોધેતિ ‘‘તસ્મિં પટિપવિટ્ઠમ્હિ, અઞ્ઞો આગઞ્છિ બ્રાહ્મણો’’તિઆદીસુ (ચૂળનિ. પારાયનવગ્ગ, વત્થુગાથા ૪) વિય. તસ્મા સમાહિતે ચિત્તે વિગતૂપક્કિલેસે કતકિચ્ચેન પચ્છા હરિતબ્બં પવત્તેતબ્બન્તિ પટિહારિયં. અત્તનો વા ઉપક્કિલેસેસુ ચતુત્થજ્ઝાનમગ્ગેહિ હરિતેસુ પચ્છા હરણં પટિહારિયં. ઇદ્ધિઆદેસનાનુસાસનિયો વિગતૂપક્કિલેસેન કતકિચ્ચેન સત્તહિતત્થં પુન પવત્તેતબ્બા, હરિતેસુ ચ અત્તનો ઉપક્કિલેસેસુ પરસત્તાનં ઉપક્કિલેસહરણાનિ હોન્તીતિ પટિહારિયાનિ ભવન્તિ. પટિહારિયમેવ પાટિહારિયં, પટિહારિયે વા ઇદ્ધિઆદેસનાનુસાસનીસમુદાયે ભવં એકેકં પાટિહારિયન્તિ વુચ્ચતિ. પટિહારિયં વા ચતુત્થજ્ઝાનં મગ્ગો ચ પટિપક્ખહરણતો. તત્થ જાતં નિમિત્તભૂતતો તતો વા આગતન્તિ પાટિહારિયન્તિ અત્થો વેદિતબ્બો.

યસ્મા પન તન્તિઅત્થદેસના તબ્બોહારાભિસમયસઙ્ખાતા હેતુહેતુફલતદુભયપઞ્ઞત્તિપટિવેધસઙ્ખાતા વા ધમ્મત્થદેસનાપટિવેધા ગમ્ભીરા, સસાદીહિ વિય મહાસમુદ્દો અનુપચિતકુસલસમ્ભારેહિ અલબ્ભનેય્યપ્પતિટ્ઠા દુપ્પરિયોગાહા ચ, તસ્મા તેહિ ચતૂહિ ગમ્ભીરભાવેહિ યુત્તન્તિ ભગવતો વચનં ધમ્મત્થદેસનાપટિવેધગમ્ભીરં.

એકો એવ ભગવતો ધમ્મદેસનાઘોસો, એકસ્મિં ખણે પવત્તમાનો નાનાભાસાનં સત્તાનં અત્તનો અત્તનો ભાસાવસેન અપુબ્બં અચરિમં ગહણૂપગો હોતિ. અચિન્તેય્યો હિ બુદ્ધાનં બુદ્ધાનુભાવોતિ સબ્બસત્તાનં સકસકભાસાનુરૂપતો સોતપથં આગચ્છતીતિ વેદિતબ્બં.

નિદસ્સનત્થેન ‘‘નાહં સયમ્ભૂ, ન મયા ઇદં સચ્છિકત’’ન્તિ અત્તાનં પરિમોચેન્તો ‘‘એવં મે સુતં, મયાપિ એવં સુત’’ન્તિ ઇદાનિ વત્તબ્બં સકલં સુત્તં નિદસ્સેતિ.

અવધારણત્થેન ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં બહુસ્સુતાનં યદિદં આનન્દો, ગતિમન્તાનં, સતિમન્તાનં, ધિતિમન્તાનં, ઉપટ્ઠાકાનં યદિદં આનન્દો’’તિ (અ. નિ. ૧.૨૧૯-૨૨૩) એવં ભગવતા, ‘‘આયસ્મા આનન્દો અત્થકુસલો, ધમ્મકુસલો, બ્યઞ્જનકુસલો, નિરુત્તિકુસલો, પુબ્બાપરકુસલો’’તિ (અ. નિ. ૫.૧૬૯) એવં ધમ્મસેનાપતિના ચ પસત્થભાવાનુરૂપં અત્તનો ધારણબલં દસ્સેન્તો સત્તાનં સોતુકામતં જનેતિ. ‘‘એવં મે સુતં, તઞ્ચ ખો અત્થતો વા બ્યઞ્જનતો વા અનૂનમનધિકં, એવમેવ ન અઞ્ઞથા દટ્ઠબ્બ’’ન્તિ. અઞ્ઞથાતિ ભગવતો સમ્મુખા સુતાકારતો અઞ્ઞથા ન પન ભગવતા દેસિતાકારતો. અચિન્તેય્યાનુભાવા હિ ભગવતો દેસના, સા નેવ સબ્બાકારેન સક્કા વિઞ્ઞાતુન્તિ વુત્તોવાયમત્થો. સુતાકારાવિરુજ્ઝનમેવ હિ ધારણબલં.

મેસદ્દો તીસુ અત્થેસુ દિસ્સતિ. તથા હિસ્સ ‘‘ગાથાભિગીતં મે અભોજનેય્ય’’ન્તિઆદીસુ (સં. નિ. ૧.૧૯૪; સુ. નિ. ૮૧) મયાતિ અત્થો. ‘‘સાધુ મે, ભન્તે, ભગવા સંખિત્તેન ધમ્મં દેસેતૂ’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૪.૮૮; ૫.૩૮૨; અ. નિ. ૪.૨૫૭) મય્હન્તિ અત્થો. ‘‘ધમ્મદાયાદા મે, ભિક્ખવે, ભવથા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૯) મમાતિ અત્થો. ઇધ પન ‘‘મયા સુતં, મમ સુત’’ન્તિ ચ અત્થદ્વયે યુજ્જતિ.

એત્થ ચ યો પરો ન હોતિ, સો અત્તાતિ એવં વત્તબ્બે નિયકજ્ઝત્તસઙ્ખાતે સસન્તાને વત્તનતો તિવિધોપિ મેસદ્દો કિઞ્ચાપિ એકસ્મિંયેવ અત્થે દિસ્સતિ, કરણસમ્પદાનાદિવિસેસસઙ્ખાતો પન વિઞ્ઞાયતેવાયં અત્થભેદોતિ ‘‘મે-સદ્દો તીસુ અત્થેસુ દિસ્સતી’’તિ વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બં.

સુતન્તિ અયં સુતસદ્દો સઉપસગ્ગો અનુપસગ્ગો ચ ગમનવિસ્સુતકિલિન્નૂપચિતાનુયોગસોતવિઞ્ઞેય્ય સોતદ્વારાનુસાર વિઞ્ઞાતાદિઅનેકત્થપ્પભેદો. કિઞ્ચાપિ હિ ઉપસગ્ગો કિરિયં વિસેસેતિ, જોતકભાવતો પન સતિપિ તસ્મિં સુતસદ્દો એવ તં તમત્થં વદતીતિ અનુપસગ્ગસ્સ સુતસદ્દસ્સ અત્થુદ્ધારે સઉપસગ્ગસ્સ ગહણં ન વિરુજ્ઝતિ.

તત્થ ‘‘સેનાય પસુતો’’તિઆદીસુ ગચ્છન્તોતિ અત્થો. ‘‘સુતધમ્મસ્સ પસ્સતો’’તિઆદીસુ (ઉદા. ૧૧) વિસ્સુતધમ્મસ્સાતિ અત્થો. ‘‘અવસ્સુતા અવસ્સુતસ્સા’’તિઆદીસુ (પાચિ. ૬૫૭) કિલેસેન કિલિન્ના કિલિન્નસ્સાતિ અત્થો. ‘‘તુમ્હેહિ પુઞ્ઞં પસુતં અનપ્પક’’ન્તિઆદીસુ (ખુ. પા. ૭.૧૨) ઉપચિતન્તિ અત્થો. ‘‘યે ઝાનપ્પસુતા ધીરા’’તિઆદીસુ (ધ. પ. ૧૮૧) ઝાનાનુયુત્તાતિ અત્થો. ‘‘દિટ્ઠં સુતં મુત’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૪૧) સોતવિઞ્ઞેય્યન્તિ અત્થો. ‘‘સુતધરો સુતસન્નિચયો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૩૯) સોતદ્વારાનુસારવિઞ્ઞાતધરોતિ અત્થો. ઇધ પનસ્સ ‘‘સોતદ્વારાનુસારેન ઉપધારિત’’ન્તિ વા ‘‘ઉપધારણ’’ન્તિ વા અત્થો. મે-સદ્દસ્સ હિ મયાતિ અત્થે સતિ ‘‘એવં મયા સુતં સોતદ્વારાનુસારેન ઉપધારિત’’ન્તિ યુજ્જતિ. મમાતિ અત્થે સતિ ‘‘એવં મમ સુતં સોતદ્વારાનુસારેન ઉપધારણ’’ન્તિ યુજ્જતિ.

એવમેતેસુ તીસુ પદેસુ યસ્મા સુતસદ્દસન્નિધાને પયુત્તેન એવંસદ્દેન સવનકિરિયાજોતકેન ભવિતબ્બં, તસ્મા એવન્તિ સોતવિઞ્ઞાણસમ્પટિચ્છનાદિસોતદ્વારિકવિઞ્ઞાણાનન્તરં ઉપ્પન્નમનોદ્વારિકવિઞ્ઞાણકિચ્ચનિદસ્સનં. મેતિ વુત્તવિઞ્ઞાણસમઙ્ગીપુગ્ગલનિદસ્સનં. સબ્બાનિ હિ વાક્યાનિ એવકારત્થસહિતાનિયેવ અવધારણફલત્તા તેસં. સુતન્તિ અસ્સવનભાવપ્પટિક્ખેપતો અનૂનાનધિકાવિપરીતગ્ગહણનિદસ્સનં. યથા હિ સુતં સુતમેવાતિ વત્તબ્બતં અરહતિ તથા તં સમ્મા સુતં અનૂનગ્ગહણં અનધિકગ્ગહણં અવિપરીતગ્ગહણઞ્ચ હોતીતિ. અથ વા સદ્દન્તરત્થાપોહનવસેન સદ્દો અત્થં વદતીતિ એતસ્મિં પક્ખે યસ્મા સુતન્તિ એતસ્સ અસુતં ન હોતીતિ અયમત્થો વુત્તો, તસ્મા સુતન્તિ અસ્સવનભાવપ્પટિક્ખેપતો અનૂનાનધિકાવિપરીતગ્ગહણનિદસ્સનં. ઇદં વુત્તં હોતિ – એવં મે સુતં, ન મયા ઇદં દિટ્ઠં, ન સયમ્ભૂઞાણેન સચ્છિકતં, ન અઞ્ઞથા વા ઉપલદ્ધં. અપિ ચ સુતંવ, તઞ્ચ ખો સમ્મદેવાતિ. અવધારણત્થે વા એવંસદ્દે અયમત્થયોજના, તદપેક્ખસ્સ સુતસદ્દસ્સ નિયમત્થો સમ્ભવતીતિ તદપેક્ખસ્સ સુતસદ્દસ્સ અસ્સવનભાવપ્પટિક્ખેપો અનૂનાનધિકાવિપરીતગ્ગહણનિદસ્સનતા ચ વેદિતબ્બા. ઇતિ સવનહેતુસવનવિસેસવસેનપિ સુતસદ્દસ્સ અત્થયોજના કતાતિ દટ્ઠબ્બં.

તથા એવન્તિ તસ્સા સોતદ્વારાનુસારેન પવત્તાય વિઞ્ઞાણવીથિયા નાનત્થબ્યઞ્જનગ્ગહણતો નાનપ્પકારેન આરમ્મણે પવત્તિભાવપ્પકાસનં આકારત્થો એવંસદ્દોતિ કરિત્વા. મેતિ અત્તપ્પકાસનં. સુતન્તિ ધમ્મપ્પકાસનં યથાવુત્તાય વિઞ્ઞાણવીથિયા પરિયત્તિધમ્મારમ્મણત્તા. અયઞ્હેત્થ સઙ્ખેપો – નાનપ્પકારેન આરમ્મણે પવત્તાય વિઞ્ઞાણવીથિયા કરણભૂતાય મયા ન અઞ્ઞં કતં, ઇદં પન કતં, અયં ધમ્મો સુતોતિ.

તથા એવન્તિ નિદસ્સિતબ્બપ્પકાસનં નિદસ્સનત્થો એવંસદ્દોતિ કત્વા નિદસ્સેતબ્બસ્સ નિદ્દિસિતબ્બભાવતો. તસ્મા એવંસદ્દેન સકલમ્પિ સુત્તં પચ્ચામટ્ઠન્તિ વેદિતબ્બં. મેતિ પુગ્ગલપ્પકાસનં. સુતન્તિ પુગ્ગલકિચ્ચપ્પકાસનં. સુતસદ્દેન હિ લબ્ભમાના સવનકિરિયા સવનવિઞ્ઞાણપ્પબન્ધપ્પટિબદ્ધા, તત્થ ચ પુગ્ગલવોહારો, ન ચ પુગ્ગલવોહારરહિતે ધમ્મપ્પબન્ધે સવનકિરિયા લબ્ભતિ. તસ્સાયં સઙ્ખેપત્થો – યં સુત્તં નિદ્દિસિસ્સામિ, તં મયા એવં સુતન્તિ.

તથા એવન્તિ યસ્સ ચિત્તસન્તાનસ્સ નાનારમ્મણપ્પવત્તિયા નાનત્થબ્યઞ્જનગ્ગહણં હોતિ, તસ્સ નાનાકારનિદ્દેસો આકારત્થો એવ એવંસદ્દોતિ કત્વા. એવન્તિ હિ અયમાકારપઞ્ઞત્તિ ધમ્માનં તં તં પવત્તિઆકારં ઉપાદાય પઞ્ઞપેતબ્બસભાવત્તા. મેતિ કત્તુનિદ્દેસો. સુતન્તિ વિસયનિદ્દેસો, સોતબ્બો હિ ધમ્મો સવનકિરિયાકત્તુપુગ્ગલસ્સ સવનકિરિયાવસેન પવત્તિટ્ઠાનં હોતિ. એત્તાવતા નાનપ્પકારેન પવત્તેન ચિત્તસન્તાનેન તંસમઙ્ગિનો કત્તુ વિસયે ગહણસન્નિટ્ઠાનં દસ્સિતં હોતિ.

અથ વા એવન્તિ પુગ્ગલકિચ્ચનિદ્દેસો, સુતાનઞ્હિ ધમ્માનં ગહિતાકારસ્સ નિદસ્સનસ્સ અવધારણસ્સ વા પકાસનસભાવેન એવંસદ્દેન તદાકારાદિધારણસ્સ પુગ્ગલવોહારુપાદાનધમ્મબ્યાપારભાવતો પુગ્ગલકિચ્ચંનામ નિદ્દિટ્ઠં હોતીતિ. સુતન્તિ વિઞ્ઞાણકિચ્ચનિદ્દેસો, પુગ્ગલવાદિનોપિ હિ સવનકિરિયા વિઞ્ઞાણનિરપેક્ખા ન હોતીતિ. મેતિ ઉભયકિચ્ચયુત્તપુગ્ગલનિદ્દેસો. મેતિ હિ સદ્દપ્પવત્તિ એકન્તેનેવ સત્તવિસેસવિસયા વિઞ્ઞાણકિચ્ચઞ્ચ તત્થેવ સમોદહિતબ્બન્તિ. અયં પનેત્થ સઙ્ખેપો – મયા સવનકિચ્ચવિઞ્ઞાણસમઙ્ગિના પુગ્ગલેન વિઞ્ઞાણવસેન લદ્ધસવનકિચ્ચવોહારેન સુતન્તિ.

તથા એવન્તિ ચ મેતિ ચ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થવસેન અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ. સબ્બસ્સ હિ સદ્દાધિગમનીયસ્સ અત્થસ્સ પઞ્ઞત્તિમુખેનેવ પટિપજ્જિતબ્બત્તા સબ્બપઞ્ઞત્તીનઞ્ચ વિજ્જમાનાદીસુ છસુ પઞ્ઞત્તીસુ અવરોધો, તસ્મા યો માયામરીચિઆદયો વિય અભૂતત્થો અનુસ્સવાદીહિ ગહેતબ્બો વિય અનુત્તમત્થોપિ ન હોતિ. સો રૂપસદ્દાદિકો રુપ્પનાનુભવનાદિકો ચ પરમત્થસભાવો સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થવસેન વિજ્જતિ. યો પન એવન્તિ ચ મેતિ ચ વુચ્ચમાનો આકારત્થો, સો અપરમત્થસભાવો સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થવસેન અનુપલબ્ભમાનો અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ નામ. તસ્મા કિઞ્હેત્થ તં પરમત્થતો અત્થિ, યં એવન્તિ વા મેતિ વા નિદ્દેસં લભેથ? સુતન્તિ વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ, યઞ્હિ તં એત્થ સોતેન ઉપલદ્ધં, તં પરમત્થતો વિજ્જમાનન્તિ.

તથા એવન્તિ સોતપથમાગતે ધમ્મે ઉપાદાય તેસં ઉપધારિતાકારાદીનં પચ્ચામસનવસેન. મેતિ સસન્તતિપરિયાપન્ને ખન્ધે કરણાદિવિસેસવિસિટ્ઠે ઉપાદાય વત્તબ્બતો ઉપાદાપઞ્ઞત્તિ. સુતન્તિ દિટ્ઠાદીનિ ઉપનિધાય વત્તબ્બતો ઉપનિધાપઞ્ઞત્તિ. દિટ્ઠાદિસભાવરહિતે સદ્દાયતને પવત્તમાનોપિ સુતવોહારો દુતિયં તતિયન્તિઆદિકો વિય પઠમાદીનિ, દિટ્ઠમુતવિઞ્ઞાતે અપેક્ખિત્વા સુતન્તિ વિઞ્ઞેય્યત્તા દિટ્ઠાદીનિ ઉપનિધાય વત્તબ્બો હોતિ. અસુતં ન હોતીતિ હિ સુતન્તિ પકાસિતોયમત્થોતિ.

એત્થ ચ એવન્તિવચનેન અસમ્મોહં દીપેતિ. પટિવિદ્ધા હિ અત્તના સુતસ્સ પકારવિસેસા એવન્તિ ઇધ આયસ્મતા આનન્દેન પચ્ચામટ્ઠા, તેનસ્સ અસમ્મોહો દીપિતો હોતિ. ન હિ સમ્મૂળ્હો નાનપ્પકારપટિવેધસમત્થો હોતિ, પચ્ચયાકારવસેન નાનપ્પકારા દુપ્પટિવિદ્ધા ચ સુત્તન્તાતિ દીપિતન્તિ. સુતન્તિવચનેન સુતસ્સ અસમ્મોસં દીપેતિ, સુતાકારસ્સ યાથાવતો દસ્સિયમાનત્તા. યસ્સ હિ સુતં સમ્મુટ્ઠં હોતિ, ન સો કાલન્તરે મયા સુતન્તિ પટિજાનાતિ. ઇચ્ચસ્સ અસમ્મોહેન પઞ્ઞાસિદ્ધિ, સમ્મોહાભાવેન પઞ્ઞાય એવ વા સવનકાલસમ્ભૂતાય તદુત્તરિકાલપઞ્ઞાસિદ્ધિ, તથા અસમ્મોસેન સતિસિદ્ધિ. તત્થ પઞ્ઞાપુબ્બઙ્ગમાય સતિયા બ્યઞ્જનાવધારણસમત્થતા. બ્યઞ્જનાનઞ્હિ પટિવિજ્ઝિતબ્બો આકારો નાતિગમ્ભીરો, યથાસુતં ધારણમેવ તત્થ કરણીયન્તિ સતિયા બ્યાપારો અધિકો, પઞ્ઞા તત્થ ગુણીભૂતા હોતિ પઞ્ઞાય પુબ્બઙ્ગમાતિ કત્વા. સતિપુબ્બઙ્ગમાય પઞ્ઞાય અત્થપ્પટિવેધસમત્થતા. અત્થસ્સ હિ પટિવિજ્ઝિતબ્બો આકારો ગમ્ભીરોતિ પઞ્ઞાય બ્યાપારો અધિકો, સતિ તત્થ ગુણીભૂતાયેવાતિ સતિયા પુબ્બઙ્ગમાયાતિ કત્વા. તદુભયસમત્થતાયોગેન અત્થબ્યઞ્જનસમ્પન્નસ્સ ધમ્મકોસસ્સ અનુપાલનસમત્થતાય ધમ્મભણ્ડાગારિકત્તસિદ્ધિ.

અપરો નયો – એવન્તિવચનેન યોનિસોમનસિકારં દીપેતિ, તેન ચ વુચ્ચમાનાનં આકારનિદસ્સનાવધારણત્થાનં ઉપરિ વક્ખમાનાનં નાનપ્પકારપ્પટિવેધજોતકાનં અવિપરીતસિદ્ધિ ધમ્મવિસયત્તા. ન હિ અયોનિસો મનસિકરોતો નાનપ્પકારપ્પટિવેધો સમ્ભવતિ. સુતન્તિવચનેન અવિક્ખેપં દીપેતિ, ‘‘પઠમબોધિસુત્તં કત્થ ભાસિત’’ન્તિઆદિપુચ્છાવસેન પકરણપત્તસ્સ વક્ખમાનસ્સ સુત્તસ્સ સવનં સમાધાનમન્તરેન ન સમ્ભવતિ વિક્ખિત્તચિત્તસ્સ સવનાભાવતો. તથા હિ વિક્ખિત્તચિત્તો પુગ્ગલો સબ્બસમ્પત્તિયા વુચ્ચમાનોપિ ‘‘ન મયા સુતં, પુન ભણથા’’તિ ભણતિ. યોનિસોમનસિકારેન ચેત્થ અત્તસમ્માપણિધિં પુબ્બે ચ કતપુઞ્ઞતં સાધેતિ સમ્મા અપ્પણિહિતત્તસ્સ પુબ્બે અકતપુઞ્ઞસ્સ વા તદભાવતો. અવિક્ખેપેન સદ્ધમ્મસ્સવનં સપ્પુરિસૂપનિસ્સયઞ્ચ સાધેતિ અસ્સુતવતો સપ્પુરિસૂપનિસ્સયવિરહિતસ્સ ચ તદભાવતો. ન હિ વિક્ખિત્તો સોતું સક્કોતિ, ન ચ સપ્પુરિસે અનુપનિસ્સયમાનસ્સ સવનં અત્થીતિ.

અપરો નયો – ‘‘યસ્સ ચિત્તસન્તાનસ્સ નાનપ્પકારપ્પવત્તિયા નાનત્થબ્યઞ્જનગ્ગહણં હોતિ, તસ્સ નાનાકારનિદ્દેસો’’તિ વુત્તં. યસ્મા ચ સો ભગવતો વચનસ્સ અત્થબ્યઞ્જનપ્પભેદપરિચ્છેદવસેન સકલસાસનસમ્પત્તિઓગાહનેન નિરવસેસં પરહિતપારિપૂરીકરણભૂતો એવં ભદ્દકો આકારો ન સમ્મા અપ્પણિહિતત્તસ્સ પુબ્બે અકતપુઞ્ઞસ્સ વા હોતિ. તસ્મા એવન્તિ ઇમિના ભદ્દકેન આકારેન પચ્છિમચક્કદ્વયસમ્પત્તિમત્તનો દીપેતિ, સુતન્તિ સવનયોગેન પુરિમચક્કદ્વયસમ્પત્તિં. ન હિ અપ્પતિરૂપે દેસે વસતો સપ્પુરિસૂપનિસ્સયવિરહિતસ્સ ચ સવનં અત્થિ. ઇચ્ચસ્સ પચ્છિમચક્કદ્વયસિદ્ધિયા આસયસુદ્ધિ સિદ્ધા હોતિ. સમ્મા પણિહિતચિત્તો પુબ્બે ચ કતપુઞ્ઞો વિસુદ્ધાસયો હોતિ તદસુદ્ધિહેતૂનં કિલેસાનં દૂરીભાવતો. તથા હિ વુત્તં ‘‘સમ્મા પણિહિતં ચિત્તં, સેય્યસો નં તતો કરે’’તિ (ધ. પ. ૪૩) ‘‘કતપુઞ્ઞોસિ ત્વં, આનન્દ, પધાનમનુયુઞ્જ, ખિપ્પં હોહિસિ અનાસવો’’તિ (દી. નિ. ૨.૨૦૭) ચ. પુરિમચક્કદ્વયસિદ્ધિયા પયોગસુદ્ધિ. પતિરૂપદેસવાસેન હિ સપ્પુરિસૂપનિસ્સયેન ચ સાધૂનં દિટ્ઠાનુગતિઆપજ્જનેન પરિસુદ્ધપ્પયોગો હોતિ. તાય ચ આસયસુદ્ધિયા અધિગમબ્યત્તિસિદ્ધિ, પુબ્બેયેવ તણ્હાદિટ્ઠિસંકિલેસાનં વિસોધિતત્તા પયોગસુદ્ધિયા આગમબ્યત્તિસિદ્ધિ. સુપરિસુદ્ધકાયવચીપયોગો હિ વિપ્પટિસારાભાવતો અવિક્ખિત્તચિત્તો પરિયત્તિયં વિસારદો હોતિ. ઇતિ પયોગાસયસુદ્ધસ્સ આગમાધિગમસમ્પન્નસ્સ વચનં અરુણુગ્ગમનં વિય સૂરિયસ્સ ઉદયતો યોનિસોમનસિકારો વિય ચ કુસલકમ્મસ્સ અરહતિ ભગવતો વચનસ્સ પુબ્બઙ્ગમં ભવિતુન્તિ ઠાને નિદાનં ઠપેન્તો એવં મે સુતન્તિઆદિમાહ.

અપરો નયો – એવન્તિ ઇમિના પુબ્બે વુત્તનયેનેવ નાનપ્પકારપ્પટિવેધદીપકેન વચનેન અત્તનો અત્થપટિભાનપટિસમ્ભિદાસમ્પત્તિસબ્ભાવં દીપેતિ. સુતન્તિ ઇમિના એવંસદ્દસન્નિધાનતો વક્ખમાનાપેક્ખાય વા સોતબ્બભેદપ્પટિવેધદીપકેન ધમ્મનિરુત્તિપટિસમ્ભિદાસમ્પત્તિસબ્ભાવં દીપેતિ. એવન્તિ ચ ઇદં વુત્તનયેનેવ યોનિસોમનસિકારદીપકવચનં ભાસમાનો ‘‘એતે ધમ્મા મયા મનસાનુપેક્ખિતા દિટ્ઠિયા સુપ્પટિવિદ્ધા’’તિ દીપેતિ. પરિયત્તિધમ્મો હિ ‘‘ઇધ સીલં કથિતં, ઇધ સમાધિ, ઇધ પઞ્ઞા, એત્તકા એત્થ અનુસન્ધિયો’’તિઆદિના નયેન મનસા અનુપેક્ખિતો અનુસ્સવાકારપરિવિતક્કસહિતાય ધમ્મનિજ્ઝાનક્ખન્તિભૂતાય ઞાતપરિઞ્ઞાસઙ્ખાતાય વા દિટ્ઠિયા તત્થ તત્થ વુત્તરૂપારૂપધમ્મે ‘‘ઇતિ રૂપં, એત્તકં રૂપ’’ન્તિઆદિના નયેન સુટ્ઠુ વવત્થપેત્વા પટિવિદ્ધો અત્તનો ચ પરેસઞ્ચ હિતસુખાવહો હોતીતિ. સુતન્તિ ઇદં સવનયોગદીપકવચનં ભાસમાનો ‘‘બહૂ મયા ધમ્મા સુતા ધાતા વચસા પરિચિતા’’તિ દીપેતિ. સોતાવધાનપ્પટિબદ્ધા હિ પરિયત્તિધમ્મસ્સ સવનધારણપરિચયા. તદુભયેનપિ ધમ્મસ્સ સ્વાક્ખાતભાવેન, અત્થબ્યઞ્જનપારિપૂરિં દીપેન્તો સવને આદરં જનેતિ. અત્થબ્યઞ્જનપરિપુણ્ણઞ્હિ ધમ્મં આદરેન અસ્સુણન્તો મહતા હિતા પરિબાહિરો હોતીતિ આદરં જનેત્વા સક્કચ્ચં ધમ્મો સોતબ્બો.

‘‘એવં મે સુત’’ન્તિ ઇમિના પન સકલેન વચનેન આયસ્મા આનન્દો તથાગતપ્પવેદિતં ધમ્મં અત્તનો અદહન્તો અસપ્પુરિસભૂમિં અતિક્કમતિ, સાવકત્તં પટિજાનન્તો સપ્પુરિસભૂમિં ઓક્કમતિ. તથા અસદ્ધમ્મા ચિત્તં વુટ્ઠાપેતિ, સદ્ધમ્મે ચિત્તં પતિટ્ઠાપેતિ. ‘‘કેવલં સુતમેવેતં મયા, તસ્સેવ પન ભગવતો વચન’’ન્તિ દીપેન્તો અત્તાનં પરિમોચેતિ, સત્થારં અપદિસતિ, જિનવચનં અપ્પેતિ, ધમ્મનેત્તિં પતિટ્ઠાપેતિ.

અપિચ ‘‘એવં મે સુત’’ન્તિ અત્તના ઉપ્પાદિતભાવં અપ્પટિજાનન્તો પુરિમસ્સવનં વિવરન્તો ‘‘સમ્મુખા પટિગ્ગહિતમિદં મયા તસ્સ ભગવતો ચતુવેસારજ્જવિસારદસ્સ દસબલધરસ્સ આસભટ્ઠાનટ્ઠાયિનો સીહનાદનાદિનો સબ્બસત્તુત્તમસ્સ ધમ્મિસ્સરસ્સ ધમ્મરાજસ્સ ધમ્માધિપતિનો ધમ્મદીપસ્સ ધમ્મસરણસ્સ સદ્ધમ્મવરચક્કવત્તિનો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ, ન એત્થ અત્થે વા ધમ્મે વા પદે વા બ્યઞ્જને વા કઙ્ખા વા વિમતિ વા કત્તબ્બા’’તિ સબ્બદેવમનુસ્સાનં ઇમસ્મિં ધમ્મે અસ્સદ્ધિયં વિનાસેતિ, સદ્ધાસમ્પદં ઉપ્પાદેતિ. તેનેતં વુચ્ચતિ –

‘‘વિનાસયતિ અસ્સદ્ધં, સદ્ધં વડ્ઢેતિ સાસને;

એવં મે સુતમિચ્ચેવં, વદં ગોતમસાવકો’’તિ.

એકન્તિ ગણનપરિચ્છેદનિદ્દેસો. અયઞ્હિ એકસદ્દો અઞ્ઞસેટ્ઠાસહાયસઙ્ખ્યાદીસુ દિસ્સતિ. તથા હિ અયં ‘‘સસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞન્તિ ઇત્થેકે અભિવદન્તી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૨૭; ઉદા. ૫૫) અઞ્ઞે દિસ્સતિ. ‘‘ચેતસો એકોદિભાવ’’ન્તિઆદીસુ (પારા. ૧૧; દી. નિ. ૧.૨૨૮) સેટ્ઠે. ‘‘એકો વૂપકટ્ઠો’’તિઆદીસુ (ચૂળવ. ૪૪૫; દી. નિ. ૧.૪૦૫) અસહાયે. ‘‘એકોવ ખો, ભિક્ખવે, ખણો ચ સમયો ચ બ્રહ્મચરિયવાસાયા’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૮.૨૯) સઙ્ખ્યાયં, ઇધાપિ સઙ્ખ્યાયમેવ દટ્ઠબ્બો. તેન વુત્તં – ‘‘એકન્તિ ગણનપરિચ્છેદનિદ્દેસો’’તિ.

સમયન્તિ પરિચ્છિન્નનિદ્દેસો. એકં સમયન્તિ અનિયમિતપરિદીપનં. તત્થ સમયસદ્દો –

‘‘સમવાયે ખણે કાલે, સમૂહે હેતુદિટ્ઠિસુ;

પટિલાભે પહાને ચ, પટિવેધે ચ દિસ્સતિ’’.

તથા હિસ્સ ‘‘અપ્પેવ નામ સ્વેપિ ઉપસઙ્કમેય્યામ કાલઞ્ચ સમયઞ્ચ ઉપાદાયા’’તિ એવમાદીસુ (દી. નિ. ૧.૪૪૭) સમવાયો અત્થો, યુત્તકાલઞ્ચ પચ્ચયસામગ્ગિઞ્ચ લભિત્વાતિ હિ અધિપ્પાયો, તસ્મા પચ્ચયસમવાયોતિ વેદિતબ્બો. ‘‘એકોવ ખો, ભિક્ખવે, ખણો ચ સમયો ચ બ્રહ્મચરિયવાસાયા’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૮.૨૯) ખણો, ઓકાસોતિ અત્થો. તથાગતુપ્પાદાદિકો હિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયસ્સ ઓકાસો તપ્પચ્ચયપ્પટિલાભહેતુત્તા, ખણો એવ ચ સમયો, યો ખણોતિ ચ સમયોતિ ચ વુચ્ચતિ, સો એકો યેવાતિ હિ અત્થો. ‘‘ઉણ્હસમયો પરિળાહસમયો’’તિઆદીસુ (પાચિ. ૩૫૮) કાલો. ‘‘મહાસમયો પવનસ્મિ’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૩૩૨) સમૂહો. મહાસમયોતિ હિ ભિક્ખૂનં દેવતાનઞ્ચ મહાસન્નિપાતોતિ અત્થો. ‘‘સમયોપિ ખો તે, ભદ્દાલિ, અપ્પટિવિદ્ધો અહોસિ, ભગવા ખો સાવત્થિયં વિહરતિ, ભગવાપિ મં જાનિસ્સતિ ‘ભદ્દાલિ નામ ભિક્ખુ સત્થુસાસને સિક્ખાય ન પરિપૂરકારી’તિ, અયમ્પિ ખો તે, ભદ્દાલિ, સમયો અપ્પટિવિદ્ધો અહોસી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૧૩૫) હેતુ. સિક્ખાપદસ્સ કારણઞ્હિ ઇધ સમયોતિ અધિપ્પેતં. ‘‘તેન ખો પન સમયેન ઉગ્ગાહમાનો પરિબ્બાજકો સમણમુણ્ડિકાપુત્તો સમયપ્પવાદકે તિન્દુકાચીરે એકસાલકે મલ્લિકાય આરામે પટિવસતી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૨૬૦) દિટ્ઠિ. તત્થ હિ નિસિન્ના તિત્થિયા અત્તનો અત્તનો દિટ્ઠિસઙ્ખાતં સમયં પવદન્તીતિ સો પરિબ્બાજકારામો ‘‘સમયપ્પવાદકો’’તિ વુચ્ચતિ.

‘‘દિટ્ઠે ધમ્મે ચ યો અત્થો, યો ચત્થો સમ્પરાયિકો;

અત્થાભિસમયા ધીરો, પણ્ડિતોતિ પવુચ્ચતી’’તિ. (સં. નિ. ૧.૧૨૯) –

આદીસુ પટિલાભો. અત્થાભિસમયાતિ હિ અત્થસ્સ અધિગમાતિ અત્થો. ‘‘સમ્મા માનાભિસમયા અન્તમકાસિ દુક્ખસ્સા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૮) પહાનં. અધિકરણં સમયં વૂપસમનં અપગમોતિ અભિસમયો પહાનં. ‘‘દુક્ખસ્સ પીળનટ્ઠો સઙ્ખતટ્ઠો સન્તાપટ્ઠો વિપરિણામટ્ઠો અભિસમયટ્ઠો’’તિઆદીસુ (પટિ. મ. ૨.૮) પટિવેધો. પટિવેધોતિ હિ અભિસમેતબ્બતો અભિસમયો, અભિસમયોવ અત્થો અભિસમયટ્ઠોતિ પીળનાદીનિ અભિસમેતબ્બભાવેન એકીભાવં ઉપનેત્વા વુત્તાનિ, અભિસમયસ્સ વા પટિવેધસ્સ વિસયભૂતો અત્થો અભિસમયટ્ઠોતિ તાનેવ તથા એકન્તેન વુત્તાનિ. તત્થ પીળનં દુક્ખસચ્ચસ્સ તંસમઙ્ગિનો હિંસનં અવિપ્ફારિકતાકરણં. સન્તાપો દુક્ખદુક્ખતાદિવસેન સન્તપ્પનં પરિદહનં.

એત્થ ચ સહકારીકારણસન્નિજ્ઝં સમેતિ સમવેતીતિ સમવાયો સમયો. સમેતિ સમાગચ્છતિ એત્થ મગ્ગબ્રહ્મચરિયં તદાધારપુગ્ગલેહીતિ ખણો સમયો. સમેતિ એત્થ એતેન વા સંગચ્છતિ સત્તો સભાવધમ્મો વા ઉપ્પાદાદીહિ સહજાતાદીહિ વાતિ કાલો સમયો. ધમ્મપ્પવત્તિમત્તતાય અત્થતો અભૂતોપિ હિ કાલો ધમ્મપ્પવત્તિયા અધિકરણં કરણં વિય ચ કપ્પનામત્તસિદ્ધેનાનુરૂપેન વોહરીયતીતિ. સમં, સહ વા અવયવાનં અયનં પવત્તિ અવટ્ઠાનન્તિ સમૂહો સમયો યથા સમુદાયોતિ. અવયવસહાવટ્ઠાનમેવ હિ સમૂહો. અવસેસપચ્ચયાનં સમાગમે સતિ એતિ ફલમેતસ્મા ઉપ્પજ્જતિ પવત્તતીતિ સમયો હેતુ યથા સમુદયોતિ. સમેતિ સંયોજનભાવતો સમ્બન્ધો એતિ અત્તનો વિસયે પવત્તતિ, દળ્હગ્ગહણભાવતો વા સંયુત્તા અયન્તિ પવત્તન્તિ સત્તા યથાભિનિવેસં એતેનાતિ સમયો દિટ્ઠિ. દિટ્ઠિસંયોજનેન હિ સત્તા અતિવિય બજ્ઝન્તીતિ. સમિતિ સઙ્ગતિ સમોધાનન્તિ સમયો પટિલાભો. સમયનં ઉપસમયનં અપગમોતિ સમયો પહાનં. સમુચ્છેદપ્પહાનભાવતો પન અધિકો સમયોતિ અભિસમયો યથા અભિધમ્મોતિ. અભિમુખં ઞાણેન સમ્મા એતબ્બો અભિસમેતબ્બોતિ અભિસમયો, ધમ્માનં અવિપરીતસભાવો. અભિમુખભાવેન સમ્મા એતિ ગચ્છતિ બુજ્ઝતીતિ અભિસમયો, ધમ્માનં યથાભૂતસભાવાવબોધો. એવં તસ્મિં તસ્મિં અત્થે સમયસદ્દસ્સ પવત્તિ વેદિતબ્બા.

સમયસદ્દસ્સ અત્થુદ્ધારે અભિસમયસદ્દસ્સ ગહણે કારણં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. ઇધ પનસ્સ કાલો અત્થો સમવાયાદીનં અસમ્ભવતો. દેસદેસકપરિસા વિય હિ દેસનાય નિદાનભાવે કાલો એવ ઇચ્છિતબ્બોતિ. યસ્મા પનેત્થ સમયોતિ કાલો અધિપ્પેતો, તસ્મા સંવચ્છરઉતુમાસદ્ધમાસરત્તિદિવસપુબ્બણ્હમજ્ઝન્હિકસાયન્હપઠમયામ- મજ્ઝિમયામપચ્છિમયામમુહુત્તાદીસુ કાલભેદભૂતેસુ સમયેસુ એકં સમયન્તિ દીપેતિ.

કસ્મા પનેત્થ અનિયમિતવસેનેવ કાલો નિદ્દિટ્ઠો, ન ઉતુસંવચ્છરાદિવસેન નિયમેત્વા નિદ્દિટ્ઠોતિ ચે? કિઞ્ચાપિ એતેસુ સંવચ્છરાદીસુ સમયેસુ યં યં સુત્તં યસ્મિં યસ્મિં સંવચ્છરે ઉતુમ્હિ માસે પક્ખે રત્તિભાગે દિવસભાગે વા વુત્તં, સબ્બમ્પિ તં થેરસ્સ સુવિદિતં સુવવત્થાપિતં પઞ્ઞાય. યસ્મા પન ‘‘એવં મે સુતં અસુકસંવચ્છરે અસુકઉતુમ્હિ અસુકમાસે અસુકપક્ખે અસુકરત્તિભાગે અસુકદિવસભાગે વા’’તિ એવં વુત્તે ન સક્કા સુખેન ધારેતું વા ઉદ્દિસિતું વા ઉદ્દિસાપેતું વા, બહુ ચ વત્તબ્બં હોતિ, તસ્મા એકેનેવ પદેન તમત્થં સમોધાનેત્વા ‘‘એકં સમય’’ન્તિ આહ.

યે વા ઇમે ગબ્ભોક્કન્તિસમયો જાતિસમયો સંવેગસમયો અભિનિક્ખમનસમયો દુક્કરકારિકસમયો મારવિજયસમયો અભિસમ્બોધિસમયો દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારસમયો દેસનાસમયો પરિનિબ્બાનસમયોતિ એવમાદયો ભગવતો દેવમનુસ્સેસુ અતિવિય પકાસા અનેકકાલપ્પભેદા એવ સમયા, તેસુ સમયેસુ દેસનાસમયસઙ્ખાતં એકં સમયન્તિ દીપેતિ. યો વાયં ઞાણકરુણાકિચ્ચસમયેસુ કરુણાકિચ્ચસમયો, અત્તહિતપરહિતપ્પટિપત્તિસમયેસુ પરહિતપ્પટિપત્તિસમયો, સન્નિપતિતાનં કરણીયદ્વયસમયેસુ ધમ્મકથાસમયો, દેસનાપટિપત્તિસમયેસુ દેસનાસમયો, તેસુ સમયેસુ અઞ્ઞતરસમયં સન્ધાય ‘‘એકં સમય’’ન્તિ આહ.

કસ્મા પનેત્થ યથા અભિધમ્મે ‘‘યસ્મિં સમયે કામાવચરં કુસલં ચિત્તં ઉપ્પન્નં હોતી’’તિ (ધ. સ. ૧) ચ ઇતો અઞ્ઞેસુ સુત્તપદેસુ ‘‘યસ્મિં સમયે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહી’’તિ (અ. નિ. ૪.૨૦૦) ચ ભુમ્મવચનેન નિદ્દેસો કતો, વિનયે ચ ‘‘તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા’’તિ (પારા. ૧) કરણવચનેન નિદ્દેસો કતો, તથા અકત્વા ‘‘એકં સમય’’ન્તિ અચ્ચન્તસંયોગત્થે ઉપયોગવચનેન નિદ્દેસો કતોતિ? તત્થ તથા, ઇધ ચ અઞ્ઞથા અત્થસમ્ભવતો. તત્થ હિ અભિધમ્મે ઇતો અઞ્ઞેસુ ચ સુત્તન્તેસુ આધારવિસયસઙ્ખાતો અધિકરણત્થો કિરિયાય કિરિયન્તરલક્ખણસઙ્ખાતો ભાવેનભાવલક્ખણત્થો ચ સમ્ભવતીતિ. અધિકરણઞ્હિ કાલત્થો સમૂહત્થો ચ સમયો તત્થ વુત્તાનં ફસ્સાદિધમ્માનં, તથા કાલો સભાવધમ્મપ્પવત્તિમત્તતાય પરમત્થતો અવિજ્જમાનોપિ આધારભાવેન પઞ્ઞાતો તઙ્ખણપ્પવત્તાનં તતો પુબ્બે પરતો ચ અભાવતો યથા ‘‘પુબ્બણ્હે જાતો સાયન્હે જાતો’’તિઆદીસુ. સમૂહોતિપિ અવયવવિનિમુત્તો પરમત્થતો અવિજ્જમાનોપિ કપ્પનામત્તસિદ્ધેન રૂપેન અવયવાનં આધારભાવેન પઞ્ઞાપીયતિ, યથા ‘‘રુક્ખે સાખા, યવો યવરાસિમ્હિ સમુટ્ઠિતો’’તિઆદીસુ. યસ્મિં કાલે ધમ્મપુઞ્જે ચ કામાવચરં કુસલં ચિત્તં ઉપ્પન્નં હોતિ, તસ્મિંયેવ કાલે ધમ્મપુઞ્જે ચ ફસ્સાદયોપિ હોન્તીતિ અયઞ્હિ તત્થ અત્થો. તથા ખણસમવાયહેતુસઙ્ખાતસ્સ સમયસ્સ ભાવેન તત્થ વુત્તાનં ફસ્સાદિધમ્માનં ભાવો લક્ખીયતિ. યથા હિ ‘‘ગાવીસુ દુય્હમાનાસુ ગતો, દુદ્ધાસુ આગતો’’તિ એત્થ ગાવીનં દોહનકિરિયાય ગમનકિરિયા લક્ખીયતિ, એવં ઇધાપિ યસ્મિં સમયેતિ વુત્તે ચ પદત્થસ્સ સત્તાવિરહાભાવતો સતીતિ અયમત્થો વિઞ્ઞાયમાનો એવ હોતીતિ સમયસ્સ સત્તાકિરિયાય ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદકિરિયા ફસ્સાદીનં ભવનકિરિયા ચ લક્ખીયતિ. તથા યસ્મિં સમયે યસ્મિં નવમે ખણે યસ્મિં યોનિસોમનસિકારાદિહેતુમ્હિ પચ્ચયસમવાયે વા સતિ કામાવચરં કુસલં ચિત્તં ઉપ્પન્નં હોતિ, તસ્મિં સમયે ખણે હેતુમ્હિ પચ્ચયસમવાયે ચ ફસ્સાદયોપિ હોન્તીતિ. તસ્મા તદત્થજોતનત્થં ભુમ્મવચનેન નિદ્દેસો કતો.

વિનયે ચ ‘‘અન્નેન વસતિ, અજ્ઝેનેન વસતી’’તિઆદીસુ વિય હેતુઅત્થો, ‘‘ફરસુના છિન્દતિ, કુદાલેન ખણતી’’તિઆદીસુ વિય કરણત્થો ચ સમ્ભવતિ. યો હિ સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિસમયો ધમ્મસેનાપતિઆદીહિપિ દુબ્બિઞ્ઞેય્યો, તેન સમયેન કરણભૂતેન હેતુભૂતેન ચ વીતિક્કમં સુત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘં સન્નિપાતાપેત્વા ઓતિણ્ણવત્થુકં પુગ્ગલં પટિપુચ્છિત્વા વિગરહિત્વા ચ તં તં વત્થું ઓતિણ્ણસમયસઙ્ખાતં કાલં અનતિક્કમિત્વા સિક્ખાપદાનિ પઞ્ઞાપેન્તો તતિયપારાજિકાદીનં વિય સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિયા હેતું અપેક્ખમાનો તત્થ તત્થ વિહાસિ, તસ્મા તદત્થજોતનત્થં વિનયે કરણવચનેન નિદ્દેસો કતો.

ઇધ પન અઞ્ઞસ્મિઞ્ચ એવંજાતિકે અચ્ચન્તસંયોગત્થો સમ્ભવતિ. યસ્મિઞ્હિ સમયે સહ સમુટ્ઠાનહેતુના ઇદં ઉદાનં ઉપ્પન્નં, અચ્ચન્તમેવ તં સમયં અરિયવિહારપુબ્બઙ્ગમાય ધમ્મપચ્ચવેક્ખણાય ભગવા વિહાસિ, તસ્મા ‘‘માસં અજ્ઝેતી’’તિઆદીસુ વિય ઉપયોગત્થજોતનત્થં ઇધ ઉપયોગવચનેન નિદ્દેસો કતો. તેનેતં વુચ્ચતિ –

‘‘તં તં અત્થમપેક્ખિત્વા, ભુમ્મેન કરણેન ચ;

અઞ્ઞત્ર સમયો વુત્તો, ઉપયોગેન સો ઇધા’’તિ.

પોરાણા પન વણ્ણયન્તિ – ‘‘યસ્મિં સમયે’’તિ વા ‘‘તેન સમયેના’’તિ વા ‘‘એકં સમય’’ન્તિ વા અભિલાપમત્તભેદો એસ નિદ્દેસો, સબ્બત્થ ભુમ્મમેવ અત્થોતિ. તસ્મા ‘‘એકં સમય’’ન્તિ વુત્તેપિ એકસ્મિં સમયેતિ અત્થો વેદિતબ્બો.

ભગવાતિ ગરુ. ગરુઞ્હિ લોકે ‘‘ભગવા’’તિ વદન્તિ. અયઞ્ચ સબ્બગુણવિસિટ્ઠતાય સબ્બસત્તાનં ગરુ, તસ્મા ભગવાતિ વેદિતબ્બો. પોરાણેહિપિ વુત્તં –

‘‘ભગવાતિ વચનં સેટ્ઠં, ભગવાતિ વચનમુત્તમં;

ગરુ ગારવયુત્તો સો, ભગવા તેન વુચ્ચતી’’તિ.

તત્થ સેટ્ઠવાચકવચનં સેટ્ઠન્તિ વુત્તં સેટ્ઠગુણસહચરણતો. અથ વા વુચ્ચતીતિ વચનં, અત્થો. ભગવાતિ વચનં સેટ્ઠન્તિ ભગવાતિ ઇમિના વચનેન વચનીયો યો અત્થો, સો સેટ્ઠોતિ અત્થો. ભગવાતિ વચનમુત્તમન્તિ એત્થાપિ વુત્તનયેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો. ગારવયુત્તોતિ ગરુભાવયુત્તો ગરુગુણયોગતો વિસેસગરુકરણારહતાય વા ગારવયુત્તો. એવં ગુણવિસિટ્ઠસત્તુત્તમગરુગારવાધિવચનં ભગવાતિ ઇદં વચનન્તિ વેદિતબ્બં. અપિચ –

‘‘ભગી ભજી ભાગી વિભત્તવા ઇતિ,

અકાસિ ભગ્ગન્તિ ગરૂતિ ભાગ્યવા;

બહૂહિ ઞાયેહિ સુભાવિતત્તનો,

ભવન્તગો સો ભગવાતિ વુચ્ચતી’’તિ. –

નિદ્દેસે (મહાનિ. ૮૪) આગતનયેન –

‘‘ભાગ્યવા ભગ્ગવા યુત્તો, ભગેહિ ચ વિભત્તવા;

ભત્તવા વન્તગમનો, ભવેસુ ભગવા તતો’’તિ. –

ઇમાય ગાથાય ચ વસેન ભગવાતિ પદસ્સ અત્થો વેદિતબ્બો. સો પનાયં અત્થો સબ્બાકારેન વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૪૨) વુત્તો, તસ્મા તત્થ વુત્તનયેનેવ વિવરિતબ્બો.

અપિચ ભાગે વનિ, ભગે વા વમીતિ ભગવા. તથાગતો હિ દાનસીલાદિપારમિધમ્મે ઝાનવિમોક્ખાદિઉત્તરિમનુસ્સધમ્મે વનિ ભજિ સેવિ બહુલમકાસિ, તસ્મા ભગવા. અથ વા તેયેવ ‘‘વેનેય્યસત્તસન્તાનેસુ કથં નુ ખો ઉપ્પજ્જેય્યુ’’ન્તિ વનિ અભિપત્થયીતિ ભગવા. અથ વા ભગસઙ્ખાતં ઇસ્સરિયં યસઞ્ચ વમિ ઉગ્ગિરિ ખેળપિણ્ડં વિય અનપેક્ખો છડ્ડયીતિ ભગવા. તથા હિ તથાગતો હત્થગતં ચક્કવત્તિસિરિં દેવલોકાધિપચ્ચસદિસં ચાતુદ્દીપિસ્સરિયં, ચક્કવત્તિસમ્પત્તિસન્નિસ્સયઞ્ચ સત્તરતનસમુજ્જલં યસં તિણાયપિ અમઞ્ઞમાનો નિરપેક્ખો પહાય અભિનિક્ખમિત્વા સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધો, તસ્મા ઇમે સિરિઆદિકે ભગે વમીતિ ભગવા. અથ વા ભાનિ નામ નક્ખત્તાનિ, તેહિ સમં ગચ્છન્તિ પવત્તન્તીતિ ભગા. સિનેરુયુગન્ધરઉત્તરકુરુહિમવન્તાદિભાજનલોકવિસેસસન્નિસ્સયસોભા કપ્પટ્ઠિતિભાવતો, તેપિ ભગે વમિ, તન્નિવાસિસત્તાવાસસમતિક્કમનતો તપ્પટિબદ્ધછન્દરાગપ્પહાનેન પજહીતિ. એવમ્પિ ભગે વમીતિ ભગવાતિ એવમાદિના નયેન ભગવાતિ પદસ્સ અત્થો વેદિતબ્બો.

એત્તાવતા ચેત્થ એવં મે સુતન્તિ વચનેન યથાસુતં ધમ્મં સવનવસેન ભાસન્તો ભગવતો ધમ્મસરીરં પચ્ચક્ખં કરોતિ, તેન ‘‘નયિદં અતિક્કન્તસત્થુકં પાવચનં, અયં વો સત્થા’’તિ સત્થુ અદસ્સનેન ઉક્કણ્ઠિતં જનં સમસ્સાસેતિ. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા ‘‘યો ખો, આનન્દ, મયા ધમ્મો ચ વિનયો ચ દેસિતો પઞ્ઞત્તો, સો વો મમચ્ચયેન સત્થા’’તિ (દી. નિ. ૨.૨૧૬; મિ. પ. ૪.૧.૧). એકં સમયં ભગવાતિ વચનેન તસ્મિં સમયે ભગવતો અવિજ્જમાનભાવં દસ્સેન્તો રૂપકાયપરિનિબ્બાનં સાધેતિ, તેન ‘‘એવંવિધસ્સ નામ ધમ્મસ્સ દેસેતા દસબલધરો વજિરસઙ્ઘાતસમાનકાયો સોપિ ભગવા પરિનિબ્બુતો, કેનઞ્ઞેન જીવિતે આસા જનેતબ્બા’’તિ જીવિતમદમત્તં જનં સંવેજેતિ, સદ્ધમ્મે ચસ્સ ઉસ્સાહં જનેતિ.

એવન્તિ ચ ભણન્તો દેસનાસમ્પત્તિં નિદ્દિસતિ, વક્ખમાનસ્સ સકલસુત્તસ્સ એવન્તિ નિદસ્સનતો. મે સુતન્તિ સાવકસમ્પત્તિં સવનસમ્પત્તિઞ્ચ નિદ્દિસતિ, પટિસમ્ભિદાપત્તેન પઞ્ચસુ ઠાનેસુ ભગવતા એતદગ્ગે ઠપિતેન ધમ્મભણ્ડાગારિકેન સુતભાવદીપનતો ‘‘તઞ્ચ ખો મયાવ સુતં, ન અનુસ્સુતિકં, ન પરમ્પરાભત’’ન્તિ ઇમસ્સ ચત્થસ્સ દીપનતો. એકં સમયન્તિ કાલસમ્પત્તિં નિદ્દિસતિ ભગવતો ઉરુવેલાયં વિહરણસમયભાવેન બુદ્ધુપ્પાદપ્પટિમણ્ડિતભાવદીપનતો. બુદ્ધુપ્પાદપરમા હિ કાલસમ્પદા. ભગવાતિ દેસકસમ્પત્તિં નિદ્દિસતિ ગુણવિસિટ્ઠસત્તુત્તમગરુભાવદીપનતો.

ઉરુવેલાયન્તિ મહાવેલાયં, મહન્તે વાલુકારાસિમ્હીતિ અત્થો. અથ વા ઉરૂતિ વાલુકા વુચ્ચતિ, વેલાતિ મરિયાદા. વેલાતિક્કમનહેતુ આભતા ઉરુ ઉરુવેલાતિ એવમ્પેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

અતીતે કિર અનુપ્પન્ને બુદ્ધે દસસહસ્સતાપસા તસ્મિં પદેસે વિહરન્તા ‘‘કાયકમ્મવચીકમ્માનિ પરેસમ્પિ પાકટાનિ હોન્તિ, મનોકમ્મં પન અપાકટં. તસ્મા યો મિચ્છાવિતક્કં વિતક્કેતિ, સો અત્તનાવ અત્તાનં ચોદેત્વા પત્તપુટેન વાલુકં આહરિત્વા ઇમસ્મિં ઠાને આકિરતુ, ઇદમસ્સ દણ્ડકમ્મ’’ન્તિ કતિકવત્તં કત્વા તતો પટ્ઠાય યો તાદિસં વિતક્કં વિતક્કેતિ, સો તત્થ પત્તપુટેન વાલુકં આહરિત્વા આકિરતિ. એવં તત્થ અનુક્કમેન મહાવાલુકારાસિ જાતો, તતો નં પચ્છિમા જનતા પરિક્ખિપિત્વા ચેતિયટ્ઠાનમકાસિ. તં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘ઉરુવેલાયન્તિ મહાવેલાયં, મહન્તે વાલુકારાસિમ્હીતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો’’તિ.

વિહરતીતિ અવિસેસેન ઇરિયાપથદિબ્બબ્રહ્મઅરિયવિહારેસુ અઞ્ઞતરવિહારસમઙ્ગિતાપરિદીપનં. ઇધ પન ઠાનનિસજ્જાગમનસયનપ્પભેદેસુ ઇરિયાપથેસુ આસનસઙ્ખાતઇરિયાપથસમાયોગપરિદીપનં અરિયવિહારસમઙ્ગિતાપરિદીપનઞ્ચાતિ વેદિતબ્બં. તત્થ યસ્મા એકં ઇરિયાપથબાધનં અઞ્ઞેન ઇરિયાપથેન વિચ્છિન્દિત્વા અપરિપતન્તં અત્તભાવં હરતિ પવત્તેતિ, તસ્મા વિહરતીતિ પદસ્સ ઇરિયાપથવિહારવસેનેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. યસ્મા પન ભગવા દિબ્બવિહારાદીહિ સત્તાનં વિવિધં હિતં હરતિ ઉપહરતિ ઉપનેતિ ઉપ્પાદેતિ, તસ્મા તેસમ્પિ વસેન વિવિધં હરતીતિ એવમત્થો વેદિતબ્બો.

નજ્જાતિ નદતિ સન્દતીતિ નદી, તસ્સા નજ્જા, નદિયા નિન્નગાયાતિ અત્થો. નેરઞ્જરાયાતિ નેલં જલમસ્સાતિ ‘‘નેલઞ્જલાયા’’તિ વત્તબ્બે લકારસ્સ રકારં કત્વા ‘‘નેરઞ્જરાયા’’તિ વુત્તં, કદ્દમસેવાલપણકાદિદોસરહિતસલિલાયાતિ અત્થો. કેચિ ‘‘નીલજલાયાતિ વત્તબ્બે નેરઞ્જરાયાતિ વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ. નામમેવ વા એતં એતિસ્સા નદિયાતિ વેદિતબ્બં. તસ્સા નદિયા તીરે યત્થ ભગવા વિહાસિ, તં દસ્સેતું ‘‘બોધિરુક્ખમૂલે’’તિ વુત્તં. તત્થ ‘‘બોધિ વુચ્ચતિ ચતૂસુ મગ્ગેસુ ઞાણ’’ન્તિ એત્થ (ચૂળનિ. ખગ્ગવિસાણસુત્તનિદ્દેસ ૧૨૧) મગ્ગઞાણં બોધીતિ વુત્તં. ‘‘પપ્પોતિ બોધિં વરભૂરિમેધસો’’તિ એત્થ (દી. નિ. ૩.૨૧૭) સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં. તદુભયમ્પિ બોધિં ભગવા એત્થ પત્તોતિ રુક્ખોપિ બોધિરુક્ખોત્વેવ નામં લભિ. અથ વા સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે બુજ્ઝીતિ ભગવા બોધિ, તેન બુજ્ઝન્તેન સન્નિસ્સિતત્તા સો રુક્ખોપિ બોધિરુક્ખોતિ નામં લભિ, તસ્સ બોધિરુક્ખસ્સ. મૂલેતિ સમીપે. અયઞ્હિ મૂલસદ્દો ‘‘મૂલાનિ ઉદ્ધરેય્ય અન્તમસો ઉસીરનાળમત્તાનિપી’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૪.૧૯૫) મૂલમૂલે દિસ્સતિ. ‘‘લોભો અકુસલમૂલ’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૩.૩૦૫) અસાધારણહેતુમ્હિ. ‘‘યાવતા મજ્ઝન્હિકે કાલે છાયા ફરતિ, નિવાતે પણ્ણાનિ પતન્તિ, એત્તાવતા રુક્ખમૂલ’’ન્તિઆદીસુ સમીપે. ઇધાપિ સમીપે અધિપ્પેતો, તસ્મા બોધિરુક્ખસ્સ મૂલે સમીપેતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

પઠમાભિસમ્બુદ્ધોતિ પઠમં અભિસમ્બુદ્ધો હુત્વા, સબ્બપઠમંયેવાતિ અત્થો. એત્તાવતા ધમ્મભણ્ડાગારિકેન ઉદાનદેસનાય નિદાનં ઠપેન્તેન કાલદેસદેસકાપદેસા સહ વિસેસેન પકાસિતા હોન્તિ.

એત્થાહ ‘‘કસ્મા ધમ્મવિનયસઙ્ગહે કયિરમાને નિદાનવચનં વુત્તં, નનુ ભગવતા ભાસિતવચનસ્સેવ સઙ્ગહો કાતબ્બો’’તિ? વુચ્ચતે – દેસનાય ચિરટ્ઠિતિઅસમ્મોસસદ્ધેય્યભાવસમ્પાદનત્થં. કાલદેસદેસકવત્થુઆદીહિ ઉપનિબન્ધિત્વા ઠપિતા હિ દેસના ચિરટ્ઠિતિકા હોતિ અસમ્મોસા સદ્ધેય્યા ચ દેસકાલકત્તુહેતુનિમિત્તેહિ ઉપનિબદ્ધો વિય વોહારવિનિચ્છયો. તેનેવ ચ આયસ્મતા મહાકસ્સપેન ‘‘પઠમં, આવુસો આનન્દ, ઉદાનં કત્થ ભાસિત’’ન્તિઆદિના દેસાદીસુ પુચ્છાય કતાય વિસ્સજ્જનં કરોન્તેન ધમ્મભણ્ડાગારિકેન ‘‘એવં મે સુત’’ન્તિઆદિના ઉદાનસ્સ નિદાનં ભાસિતન્તિ.

અપિચ સત્થુ સમ્પત્તિપકાસનત્થં નિદાનવચનં. તથાગતસ્સ હિ ભગવતો પુબ્બરચનાનુમાનાગમતક્કાભાવતો સમ્બુદ્ધત્તસિદ્ધિ. ન હિ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ પુબ્બરચનાદીહિ અત્થો અત્થિ સબ્બત્થ અપ્પટિહતઞાણચારતાય એકપ્પમાણત્તા ઞેય્યધમ્મેસુ. તથા આચરિયમુટ્ઠિધમ્મમચ્છરિયસાસનસાવકાનુરાગાભાવતો ખીણાસવત્તસિદ્ધિ. ન હિ સબ્બસો પરિક્ખીણાસવસ્સ કત્થચિપિ આચરિયમુટ્ઠિઆદીનં સમ્ભવોતિ સુવિસુદ્ધસ્સ પરાનુગ્ગહપ્પવત્તિ. ઇતિ દેસકદોસભૂતાનં દિટ્ઠિસીલસમ્પત્તિદૂસકાનં અચ્ચન્તં અવિજ્જાતણ્હાનં અભાવસંસૂચકેહિ ઞાણસમ્પદાપહાનસમ્પદાભિબ્યઞ્જકેહિ ચ સમ્બુદ્ધવિસુદ્ધભાવેહિ પુરિમવેસારજ્જદ્વયસિદ્ધિ, તતો ચ અન્તરાયિકનિય્યાનિકધમ્મેસુ સમ્મોહાભાવસિદ્ધિતો પચ્છિમવેસારજ્જદ્વયસિદ્ધીતિ ભગવતો ચતુવેસારજ્જસમન્નાગમો અત્તહિતપરહિતપ્પટિપત્તિ ચ નિદાનવચનેન પકાસિતા હોન્તિ, તત્થ તત્થ સમ્પત્તપરિસાય અજ્ઝાસયાનુરૂપં ઠાનુપ્પત્તિકપ્પટિભાનેન ધમ્મદેસનાદીપનતો. ઇધ પન વિમુત્તિસુખપ્પટિસંવેદનપટિચ્ચસમુપ્પાદમનસિકારપકાસનેનાતિ યોજેતબ્બં. તેન વુત્તં – ‘‘સત્થુ સમ્પત્તિપકાસનત્થં નિદાનવચન’’ન્તિ.

તથા સાસનસમ્પત્તિપકાસનત્થં નિદાનવચનં. ઞાણકરુણાપરિગ્ગહિતસબ્બકિરિયસ્સ હિ ભગવતો નત્થિ નિરત્થકા પટિપત્તિ અત્તહિતા વા. તસ્મા પરેસંયેવ અત્થાય પવત્તસબ્બકિરિયસ્સ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સકલમ્પિ કાયવચીમનોકમ્મં યથાપવત્તં વુચ્ચમાનં દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકપરમત્થેહિ યથારહં સત્તાનં અનુસાસનટ્ઠેન સાસનં, ન કબ્બરચના. તયિદં સત્થુ ચરિતં કાલદેસદેસકપરિસાપદેસાદીહિ સદ્ધિં તત્થ તત્થ નિદાનવચનેન યથારહં પકાસીયતિ, ઇધ પન અભિસમ્બોધિવિમુત્તિસુખપ્પટિસંવેદનપટિચ્ચસમુપ્પાદમનસિકારેનાતિ યોજેતબ્બં. તેન વુત્તં – ‘‘સાસનસમ્પત્તિપકાસનત્થં નિદાનવચન’’ન્તિ.

અપિચ સત્થુનો પમાણભાવપ્પકાસનેન સાસનસ્સ પમાણભાવદસ્સનત્થં નિદાનવચનં. સા ચસ્સ પમાણભાવદસ્સનતા હેટ્ઠા વુત્તનયાનુસારેન વેદિતબ્બા. ભગવાતિ હિ ઇમિના તથાગતસ્સ રાગદોસમોહાદિસબ્બકિલેસમલદુચ્ચરિતાદિદોસપ્પહાનદીપનેન, સબ્બસત્તુત્તમભાવદીપનેન ચ અનઞ્ઞસાધારણઞાણકરુણાદિગુણવિસેસયોગપરિદીપનેન, અયમત્થો સબ્બથા પકાસિતો હોતીતિ ઇદમેત્થ નિદાનવચનપ્પયોજનસ્સ મુખમત્તદસ્સનં.

તં પનેતં ‘‘એવં મે સુત’’ન્તિ આરભિત્વા યાવ ‘‘ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસી’’તિ પદં, તાવ ઇમસ્સ ઉદાનસ્સ નિદાનન્તિ વેદિતબ્બં. તથા હિ તં યથા પટિપન્નો ભગવા ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ, આદિતો પટ્ઠાય તસ્સ કાયિકચેતસિકપ્પટિપત્તિયા પકાસનત્થં સઙ્ગીતિકારેહિ સઙ્ગીતિકાલે ભાસિતવચનં.

નનુ ચ ‘‘ઇમસ્મિં સતિ ઇદં હોતી’’તિઆદિ ભગવતો એવ વચનં ભવિતું અરહતિ, ન હિ સત્થારં મુઞ્ચિત્વા અઞ્ઞો પટિચ્ચસમુપ્પાદં દેસેતું સમત્થો હોતીતિ? સચ્ચમેતં, યથા પન ભગવા બોધિરુક્ખમૂલે ધમ્મસભાવપચ્ચવેક્ખણવસેન પટિચ્ચસમુપ્પાદં મનસાકાસિ, તથેવ નં બોધનેય્યબન્ધવાનં બોધનત્થં પટિચ્ચસમુપ્પાદસીહનાદસુત્તાદીસુ દેસિતસ્સ ચ વચનાનં દેસિતાકારસ્સ અનુકરણવસેન પટિચ્ચસમુપ્પાદસ્સ મનસિકારં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા ભગવતા ભાસિતસ્સ ઇમસ્સ ઉદાનસ્સ ધમ્મસઙ્ગાહકા મહાથેરા નિદાનં સઙ્ગાયિંસૂતિ યથાવુત્તવચનં સઙ્ગીતિકારાનમેવ વચનન્તિ નિટ્ઠમેત્થ ગન્તબ્બં. ઇતો પરેસુપિ સુત્તન્તેસુ એસેવ નયો.

એત્થ ચ અત્તજ્ઝાસયો પરજ્ઝાસયો પુચ્છાવસિકો અટ્ઠુપ્પત્તિકોતિ ચત્તારો સુત્તનિક્ખેપા વેદિતબ્બા. યથા હિ અનેકસતઅનેકસહસ્સભેદાનિપિ સુત્તાનિ સંકિલેસભાગિયાદિપટ્ઠાનનયેન સોળસવિધતં નાતિવત્તન્તિ, એવં તાનિ સબ્બાનિપિ અત્તજ્ઝાસયાદિસુત્તનિક્ખેપવસેન ચતુબ્બિધભાવં નાતિવત્તન્તિ. કામઞ્ચેત્થ અત્તજ્ઝાસયસ્સ અટ્ઠુપ્પત્તિયા ચ પરજ્ઝાસયપુચ્છાવસિકેહિ સદ્ધિં સંસગ્ગભેદો સમ્ભવતિ અજ્ઝાસયાનુસન્ધિપુચ્છાનુસન્ધિસમ્ભવતો, અત્તજ્ઝાસયઅટ્ઠુપ્પત્તીનં અઞ્ઞમઞ્ઞં સંસગ્ગો નત્થીતિ નિરવસેસો પટ્ઠાનનયો ન સમ્ભવતિ. તદન્તોગધત્તા વા સમ્ભવન્તાનં સેસનિક્ખેપાનં મૂલનિક્ખેપવસેન ચત્તારો સુત્તનિક્ખેપાતિ વુત્તં.

તત્રાયં વચનત્થો – નિક્ખિપનં નિક્ખેપો, સુત્તસ્સ નિક્ખેપો સુત્તનિક્ખેપો, સુત્તદેસનાતિ અત્થો. નિક્ખિપીયતીતિ વા નિક્ખેપો, સુત્તં એવ નિક્ખેપો સુત્તનિક્ખેપો. અત્તનો અજ્ઝાસયો અત્તજ્ઝાસયો, સો અસ્સ અત્થિ કારણભૂતોતિ અત્તજ્ઝાસયો, અત્તનો અજ્ઝાસયો એતસ્સાતિ વા અત્તજ્ઝાસયો. પરજ્ઝાસયેપિ એસેવ નયો. પુચ્છાય વસો પુચ્છાવસો, સો એતસ્સ અત્થીતિ પુચ્છાવસિકો. સુત્તદેસનાય વત્થુભૂતસ્સ અત્થસ્સ ઉપ્પત્તિ અત્થુપ્પત્તિ, અત્થુપ્પત્તિ એવ અટ્ઠુપ્પત્તિ, સા એતસ્સ અત્થીતિ અટ્ઠુપ્પત્તિકો. અથ વા નિક્ખિપીયતિ સુત્તં એતેનાતિ નિક્ખેપો, અત્તજ્ઝાસયાદિ એવ. એતસ્મિં પન અત્થવિકપ્પે અત્તનો અજ્ઝાસયો અત્તજ્ઝાસયો. પરેસં અજ્ઝાસયો પરજ્ઝાસયો. પુચ્છીયતીતિ પુચ્છા, પુચ્છિતબ્બો અત્થો. પુચ્છનવસેન પવત્તં ધમ્મપ્પટિગ્ગાહકાનં વચનં પુચ્છાવસં, તદેવ નિક્ખેપસદ્દાપેક્ખાય પુચ્છાવસિકોતિ પુલ્લિઙ્ગવસેન વુત્તં. તથા અત્થુપ્પત્તિયેવ અટ્ઠુપ્પત્તિકોતિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

એત્થ ચ પરેસં ઇન્દ્રિયપરિપાકાદિકારણનિરપેક્ખત્તા અત્તજ્ઝાસયસ્સ વિસું સુત્તનિક્ખેપભાવો યુત્તો કેવલં અત્તનો અજ્ઝાસયેનેવ ધમ્મતન્તિઠપનત્થં પવત્તિતદેસનત્તા, પરજ્ઝાસયપુચ્છાવસિકાનં પન પરેસં અજ્ઝાસયપુચ્છાનં દેસનાપવત્તિહેતુભૂતાનં ઉપ્પત્તિયં પવત્તિતાનં કથમટ્ઠુપ્પત્તિયા અનવરોધો, પુચ્છાવસિકઅટ્ઠુપ્પત્તિપુબ્બકાનં વા પરજ્ઝાસયાનુરોધેન પવત્તિતાનં કથં પરજ્ઝાસયે અનવરોધોતિ? ન ચોદેતબ્બમેતં. પરેસઞ્હિ અભિનીહારપરિપુચ્છાદિવિનિચ્છયાદિવિનિમુત્તસ્સેવ સુત્તન્તદેસનાકારણુપ્પાદસ્સ અટ્ઠુપ્પત્તિભાવેન ગહિતત્તા પરજ્ઝાસયપુચ્છાવસિકાનં વિસું ગહણં. તથા હિ બ્રહ્મજાલધમ્મદાયાદસુત્તાદીનં વણ્ણાવણ્ણઆમિસુપ્પાદાદિદેસનાનિમિત્તં અટ્ઠુપ્પત્તિ વુચ્ચતિ, પરેસં પુચ્છાય વિના અજ્ઝાસયમેવ નિમિત્તં કત્વા દેસિતો પરજ્ઝાસયો, પુચ્છાવસેન દેસિતો પુચ્છાવસિકોતિ પાકટોયમત્થોતિ.

તત્થ પઠમાદીનિ તીણિ બોધિસુત્તાનિ મુચલિન્દસુત્તં, આયુસઙ્ખારોસ્સજ્જનસુત્તં, પચ્ચવેક્ખણસુત્તં, પપઞ્ચસઞ્ઞાસુત્તન્તિ ઇમેસં ઉદાનાનં અત્તજ્ઝાસયો નિક્ખેપો. હુહુઙ્કસુત્તં, બ્રાહ્મણજાતિકસુત્તં, બાહિયસુત્તન્તિ ઇમેસં ઉદાનાનં પુચ્છાવસિકો નિક્ખેપો. રાજસુત્તં, સક્કારસુત્તં, ઉચ્છાદનસુત્તં, પિણ્ડપાતિકસુત્તં, સિપ્પસુત્તં, ગોપાલસુત્તં, સુન્દરિકસુત્તં, માતુસુત્તં, સઙ્ઘભેદકસુત્તં, ઉદપાનસુત્તં, તથાગતુપ્પાદસુત્તં, મોનેય્યસુત્તં, પાટલિગામિયસુત્તં, દ્વેપિ દબ્બસુત્તાનીતિ એતેસં ઉદાનાનં અટ્ઠુપ્પત્તિકો નિક્ખેપો. પાલિલેય્યસુત્તં, પિયસુત્તં, નાગસમાલસુત્તં, વિસાખાસુત્તઞ્ચાતિ ઇમેસં ઉદાનાનં અત્તજ્ઝાસયો પરજ્ઝાસયો ચ નિક્ખેપો. સેસાનં એકપઞ્ઞાસાય સુત્તાનં પરજ્ઝાસયો નિક્ખેપો. એવમેતેસં ઉદાનાનં અત્તજ્ઝાસયાદિવસેન નિક્ખેપવિસેસો વેદિતબ્બો.

એત્થ ચ યાનિ ઉદાનાનિ ભગવતા ભિક્ખૂનં સમ્મુખા ભાસિતાનિ, તાનિ તેહિ યથાભાસિતસુત્તાનિ વચસા પરિચિતાનિ મનસાનુપેક્ખિતાનિ ધમ્મભણ્ડાગારિકસ્સ કથિતાનિ. યાનિ પન ભગવતા ભિક્ખૂનં અસમ્મુખા ભાસિતાનિ, તાનિપિ અપરભાગે ભગવતા ધમ્મભણ્ડાગારિકસ્સ પુન ભાસિતાનિ. એવં સબ્બાનિપિ તાનિ આયસ્મા આનન્દો એકજ્ઝં કત્વા ધારેન્તો ભિક્ખૂનઞ્ચ વાચેન્તો અપરભાગે પઠમમહાસઙ્ગીતિકાલે ઉદાનન્ત્વેવ સઙ્ગહં આરોપેસીતિ વેદિતબ્બં.

તેન ખો પન સમયેનાતિઆદીસુ તેન સમયેનાતિ ચ ભુમ્મત્થે કરણવચનં, ખો પનાતિ નિપાતો, તસ્મિં સમયેતિ અત્થો. કસ્મિં પન સમયે? યં સમયં ભગવા ઉરુવેલાયં વિહરતિ નજ્જા નેરઞ્જરાય તીરે બોધિરુક્ખમૂલે પઠમાભિસમ્બુદ્ધો. તસ્મિં સમયે. સત્તાહન્તિ સત્ત અહાનિ સત્તાહં, અચ્ચન્તસંયોગત્થે એતં ઉપયોગવચનં. યસ્મા ભગવા તં સત્તાહં નિરન્તરતાય અચ્ચન્તમેવ ફલસમાપત્તિસુખેન વિહાસિ, તસ્મા સત્તાહન્તિ અચ્ચન્તસંયોગવસેન ઉપયોગવચનં વુત્તં. એકપલ્લઙ્કેનાતિ વિસાખાપુણ્ણમાય અનત્થઙ્ગતેયેવ સૂરિયે અપરાજિતપલ્લઙ્કવરે વજિરાસને નિસિન્નકાલતો પટ્ઠાય સકિમ્પિ અનુટ્ઠહિત્વા યથાઆભુજિતેન એકેનેવ પલ્લઙ્કેન.

વિમુત્તિસુખપટિસંવેદીતિ વિમુત્તિસુખં ફલસમાપત્તિસુખં પટિસંવેદિયમાનો નિસિન્નો હોતીતિ અત્થો. તત્થ વિમુત્તીતિ તદઙ્ગવિમુત્તિ, વિક્ખમ્ભનવિમુત્તિ, સમુચ્છેદવિમુત્તિ, પટિપ્પસ્સદ્ધિવિમુત્તિ, નિસ્સરણવિમુત્તીતિ પઞ્ચ વિમુત્તિયો. તાસુ યં દેય્યધમ્મપરિચ્ચાગાદીહિ તેહિ તેહિ ગુણઙ્ગેહિ નામરૂપપરિચ્છેદાદીહિ વિપસ્સનઙ્ગેહિ ચ યાવ તસ્સ તસ્સ અઙ્ગસ્સ અપરિહાનિવસેન પવત્તિ, તાવ તંતંપટિપક્ખતો વિમુચ્ચનતો વિમુચ્ચનં પહાનં. સેય્યથિદં? દાનેન મચ્છરિયલોભાદિતો, સીલેન પાણાતિપાતાદિતો, નામરૂપવવત્થાનેન સક્કાયદિટ્ઠિતો, પચ્ચયપરિગ્ગહેન અહેતુવિસમહેતુદિટ્ઠીહિ, તસ્સેવ અપરભાગેન કઙ્ખાવિતરણેન કથંકથીભાવતો, કલાપસમ્મસનેન ‘‘અહં મમા’’તિ ગાહતો, મગ્ગામગ્ગવવત્થાનેન અમગ્ગે મગ્ગસઞ્ઞાય, ઉદયદસ્સનેન ઉચ્છેદદિટ્ઠિયા, વયદસ્સનેન સસ્સતદિટ્ઠિયા, ભયદસ્સનેન સભયે અભયસઞ્ઞાય, આદીનવદસ્સનેન અસ્સાદસઞ્ઞાય, નિબ્બિદાનુપસ્સનેન અભિરતિસઞ્ઞાય, મુચ્ચિતુકમ્યતાઞાણેન અમુચ્ચિતુકમ્યતાય, ઉપેક્ખાઞાણેન અનુપેક્ખાય, અનુલોમેન ધમ્મટ્ઠિતિયં નિબ્બાને ચ પટિલોમભાવતો, ગોત્રભુના સઙ્ખારનિમિત્તભાવતો વિમુચ્ચનં, અયં તદઙ્ગવિમુત્તિ નામ. યં પન ઉપચારપ્પનાભેદેન સમાધિના યાવસ્સ અપરિહાનિવસેન પવત્તિ, તાવ કામચ્છન્દાદીનં નીવરણાનઞ્ચેવ, વિતક્કાદીનઞ્ચ પચ્ચનીકધમ્માનં, અનુપ્પત્તિસઞ્ઞિતં વિમુચ્ચનં, અયં વિક્ખમ્ભનવિમુત્તિ નામ. યં ચતુન્નં અરિયમગ્ગાનં ભાવિતત્તા તંતંમગ્ગવતો અરિયસ્સ સન્તાને યથારહં ‘‘દિટ્ઠિગતાનં પહાનાયા’’તિઆદિના (ધ. સ. ૨૭૭; વિભ. ૬૨૮) નયેન વુત્તસ્સ સમુદયપક્ખિયસ્સ કિલેસગણસ્સ પુન અચ્ચન્તં અપ્પવત્તિભાવેન સમુચ્છેદપ્પહાનવસેન વિમુચ્ચનં, અયં સમુચ્છેદવિમુત્તિ નામ. યં પન ફલક્ખણે પટિપ્પસ્સદ્ધત્તં કિલેસાનં, અયં પટિપ્પસ્સદ્ધિવિમુત્તિ નામ. સબ્બસઙ્ખતનિસ્સટત્તા પન સબ્બસઙ્ખારવિમુત્તં નિબ્બાનં, અયં નિસ્સરણવિમુત્તિ નામ. ઇધ પન ભગવતો નિબ્બાનારમ્મણા ફલવિમુત્તિ અધિપ્પેતા. તેન વુત્તં – ‘‘વિમુત્તિસુખપટિસંવેદીતિ વિમુત્તિસુખં ફલસમાપત્તિસુખં પટિસંવેદિયમાનો નિસિન્નો હોતીતિ અત્થો’’તિ.

વિમુત્તીતિ ચ ઉપક્કિલેસેહિ પટિપ્પસ્સદ્ધિવસેન ચિત્તસ્સ વિમુત્તભાવો, ચિત્તમેવ વા તથા વિમુત્તં વેદિતબ્બં, તાય વિમુત્તિયા જાતં સમ્પયુત્તં વા સુખં વિમુત્તિસુખં. ‘‘યાયં, ભન્તે, ઉપેક્ખા સન્તે સુખે વુત્તા ભગવતા’’તિ (મ. નિ. ૨.૮૮) વચનતો ઉપેક્ખાપિ ચેત્થ સુખમિચ્ચેવ વેદિતબ્બા. તથા ચ વુત્તં સમ્મોહવિનોદનિયં ‘‘ઉપેક્ખા પન સન્તત્તા, સુખમિચ્ચેવ ભાસિતા’’તિ (વિભ. અટ્ઠ. ૨૩૨). ભગવા હિ ચતુત્થજ્ઝાનિકં અરહત્તસમાપત્તિં સમાપજ્જતિ, ન ઇતરં. અથ વા ‘‘તેસં વૂપસમો સુખો’’તિઆદીસુ યથા સઙ્ખારદુક્ખૂપસમો સુખોતિ વુચ્ચતિ, એવં સકલકિલેસદુક્ખૂપસમભાવતો અગ્ગફલે લબ્ભમાના પટિપ્પસ્સદ્ધિવિમુત્તિ એવ ઇધ સુખન્તિ વેદિતબ્બા. તયિદં વિમુત્તિસુખં મગ્ગવીથિયં કાલન્તરેતિ ફલચિત્તસ્સ પવત્તિવિભાગેન દુવિધં હોતિ. એકેકસ્સ હિ અરિયમગ્ગસ્સ અનન્તરા તસ્સ તસ્સેવ વિપાકભૂતાનિ નિબ્બાનારમ્મણાનિ તીણિ દ્વે વા ફલચિત્તાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ અનન્તરવિપાકત્તા લોકુત્તરકુસલાનં. યસ્મિઞ્હિ જવનવારે અરિયમગ્ગો ઉપ્પજ્જતિ, તત્થ યદા દ્વે અનુલોમાનિ, તદા તતિયં ગોત્રભુ, ચતુત્થં મગ્ગચિત્તં, તતો પરં તીણિ ફલચિત્તાનિ હોન્તિ. યદા પન તીણિ અનુલોમાનિ, તદા ચતુત્થં ગોત્રભુ, પઞ્ચમં મગ્ગચિત્તં, તતો પરં દ્વે ફલચિત્તાનિ હોન્તિ. એવં ચતુત્થં પઞ્ચમં અપ્પનાવસેન પવત્તતિ, ન તતો પરં ભવઙ્ગસ્સ આસન્નત્તા. કેચિ પન ‘‘છટ્ઠમ્પિ ચિત્તં અપ્પેતી’’તિ વદન્તિ, તં અટ્ઠકથાસુ (વિસુદ્ધિ. ૨.૮૧૧) પટિક્ખિત્તં. એવં મગ્ગવીથિયં ફલં વેદિતબ્બં. કાલન્તરે ફલં પન ફલસમાપત્તિવસેન પવત્તં, નિરોધા વુટ્ઠહન્તસ્સ ઉપ્પજ્જમાનઞ્ચ એતેનેવ સઙ્ગહિતં. સા પનાયં ફલસમાપત્તિ અત્થતો લોકુત્તરકુસલાનં વિપાકભૂતા નિબ્બાનારમ્મણા અપ્પનાતિ દટ્ઠબ્બા.