૮. પાટલિગામિયવગ્ગો

૧. પઠમનિબ્બાનપટિસંયુત્તસુત્તવણ્ણના

૭૧. પાટલિગામિયવગ્ગસ્સ પઠમે નિબ્બાનપટિસંયુત્તાયાતિ અમતધાતુસન્નિસ્સિતાય અસઙ્ખતધાતુયા પવેદનવસેન પવત્તાય. ધમ્મિયા કથાયાતિ ધમ્મદેસનાય. સન્દસ્સેતીતિ સભાવસરસલક્ખણતો નિબ્બાનં દસ્સેતિ. સમાદપેતીતિ તમેવ અત્થં તે ભિક્ખૂ ગણ્હાપેતિ. સમુત્તેજેતીતિ તદત્થગહણે ઉસ્સાહં જનેન્તો તેજેતિ જોતેતિ. સમ્પહંસેતીતિ નિબ્બાનગુણેહિ સમ્મદેવ સબ્બપ્પકારેહિ તોસેતિ.

અથ વા સન્દસ્સેતીતિ ‘‘સો સબ્બસઙ્ખારસમથો સબ્બૂપધિપટિનિસ્સગ્ગા તણ્હક્ખયો વિરાગો નિરોધો’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૨૮૧; ૨.૩૩૭; મહાવ. ૮) નયેનેવ સબ્બથા તેન તેન પરિયાયેન તેસં તેસં અજ્ઝાસયાનુરૂપં સમ્મા દસ્સેતિ. સમાદપેતીતિ ‘‘ઇમિના અરિયમગ્ગેન તં અધિગન્તબ્બ’’ન્તિ અધિગમપટિપદાય સદ્ધિં તત્થ ભિક્ખૂ નિન્નપોણપબ્ભારે કરોન્તો સમ્મા આદપેતિ ગણ્હાપેતિ. સમુત્તેજેતીતિ એતં દુક્કરં દુરભિસમ્ભવન્તિ ‘‘મા સમ્માપટિપત્તિયં પમાદં અન્તરાવોસાનં આપજ્જથ, ઉપનિસ્સયસમ્પન્નસ્સ વીરિયવતો નયિદં દુક્કરં, તસ્મા સીલવિસુદ્ધિઆદિવિસુદ્ધિપટિપદાય ઉટ્ઠહથ ઘટયથ વાયમેય્યાથા’’તિ નિબ્બાનાધિગમાય ઉસ્સાહેતિ, તત્થ વા ચિત્તં વોદપેતિ. સમ્પહંસેતીતિ ‘‘મદનિમ્મદનો પિપાસવિનયો આલયસમુગ્ઘાતો’’તિ (અ. નિ. ૪.૩૪; ઇતિવુ. ૯૦), રાગક્ખયો દોસક્ખયો મોહક્ખયોતિ (સં. નિ. ૪.૩૬૭; ઇતિવુ. ૪૪), અસઙ્ખતન્તિ (સં. નિ. ૪.૩૬૭), અમતઞ્ચ સન્તન્તિઆદિના ચ અનેકપરિયાયેન (સં. નિ. ૪.૪૦૯) નિબ્બાનાનિસંસપ્પકાસનેન તેસં ભિક્ખૂનં ચિત્તં તોસેન્તો હાસેન્તો સમ્પહંસેતિ સમસ્સાસેતિ.

તેધાતિ તે ઇધ. અટ્ઠિં કત્વાતિ ‘‘અત્થિ કિઞ્ચિ અયં નો અત્થો અધિગન્તબ્બો’’તિ એવં સલ્લક્ખેત્વા તાય દેસનાય અત્થિકા હુત્વા. મનસિ કત્વાતિ ચિત્તે ઠપેત્વા અનઞ્ઞવિહિતા તં દેસનં અત્તનો ચિત્તગતમેવ કત્વા. સબ્બં ચેતસો સમન્નાહરિત્વાતિ સબ્બેન કારકચિત્તેન આદિતો પટ્ઠાય યાવ પરિયોસાના દેસનં આવજ્જેત્વા, તગ્ગતમેવ આભોગં કત્વાતિ અત્થો. અથ વા સબ્બં ચેતસો સમન્નાહરિત્વાતિ સબ્બસ્મા ચિત્તતો દેસનં સમ્મા અનુ અનુ આહરિત્વા. ઇદં વુત્તં હોતિ – દેસેન્તસ્સ યેહિ ચિત્તેહિ દેસના કતા, સબ્બસ્મા ચિત્તતો પવત્તં દેસનં બહિ ગન્તું અદેન્તો સમ્મા અવિપરીતં અનુ અનુ આહરિત્વા અત્તનો ચિત્તસન્તાનં આહરિત્વા યથાદેસિતદેસિતં દેસનં સુટ્ઠુ ઉપધારેત્વા. ઓહિતસોતાતિ અવહિતસોતા, સુટ્ઠુ ઉપિતસોતા. ઓહિતસોતાતિ વા અવિક્ખિત્તસોતા. તમેવ ઉપલબ્ભમાનોપિ હિ સવને અવિક્ખેપો સતિસંવરો વિય ચક્ખુન્દ્રિયાદીસુ સોતિન્દ્રિયેપિ વત્તુમરહતીતિ. એત્થ ચ ‘‘અટ્ઠિં કત્વા’’તિઆદીહિ ચતૂહિપિ પદેહિ તેસં ભિક્ખૂનં તપ્પરભાવતો સવને આદરદીપનેન સક્કચ્ચસવનં દસ્સેતિ.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ એતં તેસં ભિક્ખૂનં તસ્સા નિબ્બાનપટિસંયુત્તાય ધમ્મકથાય સવને આદરકારિતં સબ્બાકારતો વિદિત્વા. ઇમં ઉદાનન્તિ ઇમં નિબ્બાનસ્સ તબ્બિધુરધમ્મદેસનામુખેન પરમત્થતો વિજ્જમાનભાવવિભાવનં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ અત્થીતિ વિજ્જતિ, પરમત્થતો ઉપલબ્ભતીતિ અત્થો. ભિક્ખવેતિ તેસં ભિક્ખૂનં આલપનં. નનુ ચ ઉદાનં નામ પીતિસોમનસ્સસમુટ્ઠાપિતો વા ધમ્મસંવેગસમુટ્ઠાપિતો વા ધમ્મપટિગ્ગાહકનિરપેક્ખો ઉદાહારો, તથા ચેવ એત્તકેસુ સુત્તેસુ આગતં, ઇધ કસ્મા ભગવા ઉદાનેન્તો તે ભિક્ખૂ આમન્તેસીતિ? તેસં ભિક્ખૂનં સઞ્ઞાપનત્થં. નિબ્બાનપટિસંયુત્તઞ્હિ ભગવા તેસં ભિક્ખૂનં ધમ્મં દેસેત્વા નિબ્બાનગુણાનુસ્સરણેન ઉપ્પન્નપીતિસોમનસ્સા ઉદાનં ઉદાનેસિ. ઇધ નિબ્બાનવજ્જો સબ્બો સભાવધમ્મો પચ્ચયાયત્તવુત્તિકોવ ઉપલબ્ભતિ, ન પચ્ચયનિરપેક્ખો. અયં પન નિબ્બાનધમ્મો કતમપચ્ચયે ઉપલબ્ભતીતિ તેસં ભિક્ખૂનં ચેતોપરિવિતક્કમઞ્ઞાય તે ચ સઞ્ઞાપેતુકામો ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, તદાયતન’’ન્તિઆદિમાહ, ન એકન્તતોવ તે પટિગ્ગાહકે કત્વાતિ વેદિતબ્બં. તદાયતનન્તિ તં કારણં. દકારો પદસન્ધિકરો. નિબ્બાનઞ્હિ મગ્ગફલઞાણાદીનં આરમ્મણપચ્ચયભાવતો રૂપાદીનિ વિય ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં આરમ્મણપચ્ચયભૂતાનીતિ કારણટ્ઠેન ‘‘આયતન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. એત્તાવતા ચ ભગવા તેસં ભિક્ખૂનં અસઙ્ખતાય ધાતુયા પરમત્થતો અત્થિભાવં પવેદેસિ.

તત્રાયં ધમ્મન્વયો – ઇધ સઙ્ખતધમ્માનં વિજ્જમાનત્તા અસઙ્ખતાયપિ ધાતુયા ભવિતબ્બં તપ્પટિપક્ખત્તા સભાવધમ્માનં. યથા હિ દુક્ખે વિજ્જમાને તપ્પટિપક્ખભૂતં સુખમ્પિ વિજ્જતિયેવ, તથા ઉણ્હે વિજ્જમાને સીતમ્પિ વિજ્જતિ, પાપધમ્મેસુ વિજ્જમાનેસુ કલ્યાણધમ્માપિ વિજ્જન્તિ એવ. વુત્તઞ્ચેતં –

‘‘યથાપિ દુક્ખે વિજ્જન્તે, સુખં નામપિ વિજ્જતિ;

એવં ભવે વિજ્જમાને, વિભવોપિ ઇચ્છિતબ્બકો.

‘‘યથાપિ ઉણ્હે વિજ્જન્તે, અપરં વિજ્જતિ સીતલં;

એવં તિવિધગ્ગિ વિજ્જન્તે, નિબ્બાનં ઇચ્છિતબ્બકં.

‘‘યથાપિ પાપે વિજ્જન્તે, કલ્યાણમપિ વિજ્જતિ;

એવમેવ જાતિ વિજ્જન્તે, અજાતિમપિ ઇચ્છિતબ્બક’’ન્તિઆદિ. (બુ. વં. ૨.૧૦-૧૨) –

અપિચ નિબ્બાનસ્સ પરમત્થતો અત્થિભાવવિચારણં પરતો આવિભવિસ્સતિ.

એવં ભગવા અસઙ્ખતાય ધાતુયા પરમત્થતો અત્થિભાવં સમ્મુખેન દસ્સેત્વા ઇદાનિ તબ્બિધુરધમ્માપોહનમુખેનસ્સ સભાવં દસ્સેતું, ‘‘યત્થ નેવ પથવી ન આપો’’તિઆદિમાહ. તત્થ યસ્મા નિબ્બાનં સબ્બસઙ્ખારવિધુરસભાવં યથા સઙ્ખતધમ્મેસુ કત્થચિ નત્થિ, તથા તત્થપિ સબ્બે સઙ્ખતધમ્મા. ન હિ સઙ્ખતાસઙ્ખતધમ્માનં સમોધાનં સમ્ભવતિ. તત્રાયં અત્થવિભાવના – યત્થ યસ્મિં નિબ્બાને યસ્સં અસઙ્ખતધાતુયં નેવ કક્ખળલક્ખણા પથવીધાતુ અત્થિ, ન પગ્ઘરણલક્ખણા આપોધાતુ, ન ઉણ્હલક્ખણા તેજોધાતુ, ન વિત્થમ્ભનલક્ખણા વાયોધાતુ અત્થિ. ઇતિ ચતુમહાભૂતાભાવવચનેન યથા સબ્બસ્સપિ ઉપાદારૂપસ્સ અભાવો વુત્તો હોતિ તન્નિસ્સિતત્તા. એવં અનવસેસતો કામરૂપભવસ્સ તત્થ અભાવો વુત્તો હોતિ તદાયત્તવુત્તિભાવતો. ન હિ મહાભૂતનિસ્સયેન વિના પઞ્ચવોકારભવો એકવોકારભવો વા સમ્ભવતીતિ.

ઇદાનિ અરૂપસભાવત્તેપિ નિબ્બાનસ્સ અરૂપભવપરિયાપન્નાનં ધમ્માનં તત્થ અભાવં દસ્સેતું, ‘‘ન આકાસાનઞ્ચાયતનં…પે… ન નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતન’’ન્તિ વુત્તં. તત્થ ન આકાસાનઞ્ચાયતનન્તિ સદ્ધિં આરમ્મણેન કુસલવિપાકકિરિયભેદો તિવિધોપિ આકાસાનઞ્ચાયતનચિત્તુપ્પાદો નત્થીતિ અત્થો. સેસેસુપિ એસેવ નયો. યદગ્ગેન ચ નિબ્બાને કામલોકાદીનં અભાવો હોતિ, તદગ્ગેન તત્થ ઇધલોકપરલોકાનમ્પિ અભાવોતિ આહ – ‘‘નાયં લોકો ન પરલોકો’’તિ. તસ્સત્થો – ય્વાયં ‘‘ઇત્થત્તં દિટ્ઠધમ્મો ઇધલોકો’’તિ ચ લદ્ધવોહારો ખન્ધાદિલોકો, યો ચ ‘‘તતો અઞ્ઞથા પરો અભિસમ્પરાયો’’તિ ચ લદ્ધવોહારો ખન્ધાદિલોકો, તદુભયમ્પિ તત્થ નત્થીતિ. ન ઉભો ચન્દિમસૂરિયાતિ યસ્મા રૂપગતે સતિ તમો નામ સિયા, તમસ્સ ચ વિધમનત્થં ચન્દિમસૂરિયેહિ વત્તિતબ્બં. સબ્બેન સબ્બં પન યત્થ રૂપગતમેવ નત્થિ, કુતો તત્થ તમો. તમસ્સ વા વિધમના ચન્દિમસૂરિયા, તસ્મા ચન્દિમા સૂરિયો ચાતિ ઉભોપિ તત્થ નિબ્બાને નત્થીતિ અત્થો. ઇમિના આલોકસભાવતંયેવ નિબ્બાનસ્સ દસ્સેતિ.

એત્તાવતા ચ અનભિસમેતાવીનં ભિક્ખૂનં અનાદિમતિસંસારે સુપિનન્તેપિ અનનુભૂતપુબ્બં પરમગમ્ભીરં અતિદુદ્દસં સણ્હસુખુમં અતક્કાવચરં અચ્ચન્તસન્તં પણ્ડિતવેદનીયં અતિપણીતં અમતં નિબ્બાનં વિભાવેન્તો પઠમં તાવ ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, તદાયતન’’ન્તિ તસ્સ અત્થિભાવા તેસં અઞ્ઞાણાદીનિ અપનેત્વા ‘‘યત્થ નેવ પથવી …પે… ન ઉભો ચન્દિમસૂરિયા’’તિ તદઞ્ઞધમ્માપોહનમુખેન તં વિભાવેતિ ધમ્મરાજા. તેન પથવીઆદિસબ્બસઙ્ખતધમ્મવિધુરસભાવા યા અસઙ્ખતા ધાતુ, તં નિબ્બાનન્તિ દીપિતં હોતિ. તેનેવાહ, ‘‘તત્રાપાહં, ભિક્ખવે, નેવ આગતિં વદામી’’તિ.

તત્થ તત્રાતિ તસ્મિં. અપિસદ્દો સમુચ્ચયે. અહં, ભિક્ખવે, યત્થ સઙ્ખારપવત્તે કુતોચિ કસ્સચિ આગતિં ન વદામિ યથાપચ્ચયં તત્થ ધમ્મમત્તસ્સ ઉપ્પજ્જનતો. એવં તસ્મિમ્પિ આયતને નિબ્બાને કુતોચિ આગતિં આગમનં નેવ વદામિ આગન્તબ્બટ્ઠાનતાય અભાવતો. ન ગતિન્તિ કત્થચિ ગમનં ન વદામિ ગન્તબ્બટ્ઠાનતાય અભાવતો. ન હિ તત્થ સત્તાનં ઠપેત્વા ઞાણેન આરમ્મણકરણં આગતિગતિયો સમ્ભવન્તિ, નાપિ ઠિતિચુતૂપપત્તિયો વદામિ. ‘‘તદાપહ’’ન્તિપિ પાળિ. તસ્સત્થો – તમ્પિ આયતનં ગામન્તરતો ગામન્તરં વિય ન આગન્તબ્બતાય ન આગતિ, ન ગન્તબ્બતાય ન ગતિ, પથવીપબ્બતાદિ વિય અપતિટ્ઠાનતાય ન ઠિતિ, અપચ્ચયત્તા વા ઉપ્પાદાભાવો, તતો અમતસભાવત્તા ચવનાભાવો, ઉપ્પાદનિરોધાભાવતો ચેવ તદુભયપરિચ્છિન્નાય ઠિતિયા ચ અભાવતો ન ઠિતિં ન ચુતિં ન ઉપપત્તિં વદામિ. કેવલં પન તં અરૂપસભાવત્તા અપચ્ચયત્તા ચ ન કત્થચિ પતિટ્ઠિતન્તિ અપ્પતિટ્ઠં. તત્થ પવત્તાભાવતો પવત્તપ્પટિપક્ખતો ચ અપ્પવત્તં. અરૂપસભાવત્તેપિ વેદનાદયો વિય કસ્સચિપિ આરમ્મણસ્સ અનાલમ્બનતો ઉપત્થમ્ભનિરપેક્ખતો ચ અનારમ્મણમેવ તં ‘‘આયતન’’ન્તિ વુત્તં નિબ્બાનં. અયઞ્ચ એવસદ્દો અપ્પતિટ્ઠમેવ અપ્પવત્તમેવાતિ પદદ્વયેનપિ યોજેતબ્બો. એસેવન્તો દુક્ખસ્સાતિ યદિદં ‘‘અપ્પતિટ્ઠ’’ન્તિઆદીહિ વચનેહિ વણ્ણિતં થોમિતં યથાવુત્તલક્ખણં નિબ્બાનં, એસો એવ સકલસ્સ વટ્ટદુક્ખસ્સ અન્તો પરિયોસાનં તદધિગમે સતિ સબ્બદુક્ખાભાવતો. તસ્મા ‘‘દુક્ખસ્સ અન્તો’’તિ અયમેવ તસ્સ સભાવોતિ દસ્સેતિ.

પઠમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. દુતિયનિબ્બાનપટિસંયુત્તસુત્તવણ્ણના

૭૨. દુતિયે ઇમં ઉદાનન્તિ ઇમં નિબ્બાનસ્સ પકતિયા ગમ્ભીરભાવતો દુદ્દસભાવદીપનં ઉદાનં ઉદાનેસિ. તત્થ દુદ્દસન્તિ સભાવગમ્ભીરત્તા અતિસુખુમસણ્હસભાવત્તા ચ અનુપચિતઞાણસમ્ભારેહિ પસ્સિતું ન સક્કાતિ દુદ્દસં. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘તઞ્હિ તે, માગણ્ડિય, અરિયં પઞ્ઞાચક્ખુ નત્થિ, યેન ત્વં આરોગ્યં જાનેય્યાસિ, નિબ્બાનમ્પિ પસ્સેય્યાસી’’તિ (મ. નિ. ૨.૨૧૮). અપરમ્પિ વુત્તં – ‘‘ઇદમ્પિ ખો ઠાનં દુદ્દસં, યદિદં સબ્બસઙ્ખારસમથો’’તિઆદિ (મહાવ. ૮; મ. નિ. ૧.૨૮૧; ૨.૩૩૭). અનતન્તિ રૂપાદિઆરમ્મણેસુ, કામાદીસુ ચ ભવેસુ નમનતો તન્નિન્નભાવેન પવત્તિતો સત્તાનઞ્ચ તત્થ નમનતો તણ્હા નતા નામ, નત્થિ એત્થ નતાતિ અનતં, નિબ્બાનન્તિ અત્થો. ‘‘અનન્ત’’ન્તિપિ પઠન્તિ, નિચ્ચસભાવત્તા અન્તવિરહિતં, અચવનધમ્મં નિરોધં અમતન્તિ અત્થો. કેચિ પન ‘‘અનન્ત’’ન્તિ પદસ્સ ‘‘અપ્પમાણ’’ન્તિ અત્થં વદન્તિ. એત્થ ચ ‘‘દુદ્દસ’’ન્તિ ઇમિના પઞ્ઞાય દુબ્બલીકરણેહિ રાગાદિકિલેસેહિ ચિરકાલભાવિતત્તા સત્તાનં અપચ્ચયભાવના ન સુકરાતિ નિબ્બાનસ્સ કિચ્છેન અધિગમનીયતં દસ્સેતિ. ન હિ સચ્ચં સુદસ્સનન્તિ ઇમિનાપિ તમેવત્થં પાકટં કરોતિ. તત્થ સચ્ચન્તિ નિબ્બાનં. તઞ્હિ કેનચિ પરિયાયેન અસન્તસભાવાભાવતો એકન્તેનેવ સન્તત્તા અવિપરીતટ્ઠેન સચ્ચં. ન હિ તં સુદસ્સનં ન સુખેન પસ્સિતબ્બં, સુચિરમ્પિ કાલં પુઞ્ઞઞાણસમ્ભારે સમાનેન્તેહિપિ કસિરેનેવ સમધિગન્તબ્બતો. તથા હિ વુત્તં ભગવતા – ‘‘કિચ્છેન મે અધિગત’’ન્તિ (મહાવ. ૮; મ. નિ. ૧.૨૮૧; ૨.૩૩૭).

પટિવિદ્ધા તણ્હા જાનતો પસ્સતો નત્થિ કિઞ્ચનન્તિ તઞ્ચ નિરોધસચ્ચં સચ્છિકિરિયાભિસમયવસેન અભિસમેન્તેન વિસયતો કિચ્ચતો ચ આરમ્મણતો ચ આરમ્મણપ્પટિવેધેન અસમ્મોહપ્પટિવેધેન ચ પટિવિદ્ધં, યથાપરિઞ્ઞાભિસમયવસેન દુક્ખસચ્ચં, ભાવનાભિસમયવસેન મગ્ગસચ્ચઞ્ચ અસમ્મોહતો પટિવિદ્ધં હોતિ, એવં પહાનાભિસમયવસેન અસમ્મોહતો ચ પટિવિદ્ધા તણ્હા હોતિ. એવઞ્ચ ચત્તારિ સચ્ચાનિ યથાભૂતં અરિયમગ્ગપઞ્ઞાય જાનતો પસ્સતો ભવાદીસુ નતભૂતા તણ્હા નત્થિ, તદભાવે સબ્બસ્સપિ કિલેસવટ્ટસ્સ અભાવો, તતોવ કમ્મવિપાકવટ્ટાનં અસમ્ભવોયેવાતિ એવં ભગવા તેસં ભિક્ખૂનં અનવસેસવટ્ટદુક્ખવૂપસમહેતુભૂતં અમતમહાનિબ્બાનસ્સ આનુભાવં પકાસેસિ. સેસં વુત્તનયમેવ.

દુતિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. તતિયનિબ્બાનપટિસંયુત્તસુત્તવણ્ણના

૭૩. તતિયે અથ ખો ભગવા એતમત્થં વિદિત્વાતિ તદા કિર ભગવતા અનેકપરિયાયેન સંસારસ્સ આદીનવં પકાસેત્વા સન્દસ્સનાદિવસેન નિબ્બાનપટિસંયુત્તાય ધમ્મદેસનાય કતાય તેસં ભિક્ખૂનં એતદહોસિ – ‘‘અયં સંસારો ભગવતા અવિજ્જાદીહિ કારણેહિ સહેતુકો પકાસિતો, નિબ્બાનસ્સ પન તદુપસમસ્સ ન કિઞ્ચિ કારણં વુત્તં, તયિદં અહેતુકં, કથં સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેન ઉપલબ્ભતી’’તિ. અથ ભગવા તેસં ભિક્ખૂનં એતં યથાવુત્તં પરિવિતક્કસઙ્ખાતં અત્થં વિદિત્વા. ઇમં ઉદાનન્તિ તેસં ભિક્ખૂનં વિમતિવિધમનત્થઞ્ચેવ ઇધ સમણબ્રાહ્મણાનં ‘‘નિબ્બાનં નિબ્બાનન્તિ વાચાવત્થુમત્તમેવ, નત્થિ હિ પરમત્થતો નિબ્બાનં નામ અનુપલબ્ભમાનસભાવત્તા’’તિ લોકાયતિકાદયો વિય વિપ્પટિપન્નાનં બહિદ્ધા ચ પુથુદિટ્ઠિગતિકાનં મિચ્છાવાદભઞ્જનત્થઞ્ચ ઇમં અમતમહાનિબ્બાનસ્સ પરમત્થતો અત્થિભાવદીપનં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ અજાતં અભૂતં અકતં અસઙ્ખતન્તિ સબ્બાનિપિ પદાનિ અઞ્ઞમઞ્ઞવેવચનાનિ. અથ વા વેદનાદયો વિય હેતુપચ્ચયસમવાયસઙ્ખાતાય કારણસામગ્ગિયા ન જાતં ન નિબ્બત્તન્તિ અજાતં, કારણેન વિના, સયમેવ વા ન ભૂતં ન પાતુભૂતં ન ઉપ્પન્નન્તિ અભૂતં, એવં અજાતત્તા અભૂતત્તા ચ યેન કેનચિ કારણેન ન કતન્તિ અકતં, જાતભૂતકતસભાવો ચ નામરૂપાનં સઙ્ખતધમ્માનં હોતિ, ન અસઙ્ખતસભાવસ્સ નિબ્બાનસ્સાતિ દસ્સનત્થં અસઙ્ખતન્તિ વુત્તં. પટિલોમતો વા સમેચ્ચ સમ્ભૂય પચ્ચયેહિ કતન્તિ સઙ્ખતં, તથા ન સઙ્ખતં સઙ્ખતલક્ખણરહિતન્તિ અસઙ્ખતન્તિ. એવં અનેકેહિ કારણેહિ નિબ્બત્તિતભાવે પટિસિદ્ધે ‘‘સિયા નુ ખો એકેનેવ કારણેન કત’’ન્તિ આસઙ્કાય ‘‘ન યેન કેનચિ કત’’ન્તિ દસ્સનત્થં ‘‘અકત’’ન્તિ વુત્તં. એવં અપચ્ચયમ્પિ સમાનં ‘‘સયમેવ નુ ખો ઇદં ભૂતં પાતુભૂત’’ન્તિ આસઙ્કાય તન્નિવત્તનત્થં ‘‘અભૂત’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘અયઞ્ચેતસ્સ અસઙ્ખતાકતાભૂતભાવો સબ્બેન સબ્બં અજાતિધમ્મત્તા’’તિ દસ્સેતું ‘‘અજાત’’ન્તિ વુત્તં. એવમેતેસં ચતુન્નમ્પિ પદાનં સાત્થકભાવં વિદિત્વા ‘‘તયિદં નિબ્બાનં અત્થિ, ભિક્ખવે’’તિ પરમત્થતો નિબ્બાનસ્સ અત્થિભાવો પકાસિતોતિ વેદિતબ્બો. એત્થ ઉદાનેન્તેન ભગવતા, ‘‘ભિક્ખવે’’તિ આલપને કારણં હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

ઇતિ સત્થા ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, અજાતં અભૂતં અકતં અસઙ્ખત’’ન્તિ વત્વા તત્થ હેતું દસ્સેન્તો ‘‘નો ચેતં, ભિક્ખવે’’તિઆદિમાહ. તસ્સાયં સઙ્ખેપત્થો – ભિક્ખવે, યદિ અજાતાદિસભાવા અસઙ્ખતા ધાતુ ન અભવિસ્સ ન સિયા, ઇધ લોકે જાતાદિસભાવસ્સ રૂપાદિક્ખન્ધપઞ્ચકસઙ્ખાતસ્સ સઙ્ખતસ્સ નિસ્સરણં અનવસેસવૂપસમો ન પઞ્ઞાયેય્ય ન ઉપલબ્ભેય્ય ન સમ્ભવેય્ય. નિબ્બાનઞ્હિ આરમ્મણં કત્વા પવત્તમાના સમ્માદિટ્ઠિઆદયો અરિયમગ્ગધમ્મા અનવસેસકિલેસે સમુચ્છિન્દન્તિ. તેનેત્થ સબ્બસ્સપિ વટ્ટદુક્ખસ્સ અપ્પવત્તિ અપગમો નિસ્સરણં પઞ્ઞાયતિ.

એવં બ્યતિરેકવસેન નિબ્બાનસ્સ અત્થિભાવં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અન્વયવસેનપિ તં દસ્સેતું, ‘‘યસ્મા ચ ખો’’તિઆદિ વુત્તં. તં વુત્તત્થમેવ. એત્થ ચ યસ્મા ‘‘અપચ્ચયા ધમ્મા, અસઙ્ખતા ધમ્મા (ધ. સ. દુકમાતિકા ૭, ૮), અત્થિ, ભિક્ખવે, તદાયતનં, યત્થ નેવ પથવી (ઉદા. ૭૧), ઇદમ્પિ ખો ઠાનં દુદ્દસં, યદિદં સબ્બસઙ્ખારસમથો સબ્બૂપધિપટિનિસ્સગ્ગો (મહાવ. ૮; મ. નિ. ૧.૨૮૧; ૨.૩૩૭), અસઙ્ખતઞ્ચ વો, ભિક્ખવે, ધમ્મં દેસેસ્સામિ અસઙ્ખતગામિનિઞ્ચ પટિપદ’’ન્તિઆદીહિ (સં. નિ. ૪.૩૬૬-૩૬૭) અનેકેહિ સુત્તપદેહિ, ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, અજાત’’ન્તિ ઇમિનાપિ ચ સુત્તેન નિબ્બાનધાતુયા પરમત્થતો સમ્ભવો સબ્બલોકં અનુકમ્પમાનેન સમ્માસમ્બુદ્ધેન દેસિતો, તસ્મા યદિપિ તત્થ અપચ્ચક્ખકારીનમ્પિ વિઞ્ઞૂનં કઙ્ખા વા વિમતિ વા નત્થિયેવ. યે પન પરનેય્યબુદ્ધિનો પુગ્ગલા, તેસં વિમતિવિનોદનત્થં અયમેત્થ અધિપ્પાયનિદ્ધારણમુખેન યુત્તિવિચારણા – યથા પરિઞ્ઞેય્યતાય સઉત્તરાનં કામાનં રૂપાદીનઞ્ચ પટિપક્ખભૂતં તબ્બિધુરસભાવં નિસ્સરણં પઞ્ઞાયતિ, એવં તંસભાવાનં સબ્બેસમ્પિ સઙ્ખતધમ્માનં પટિપક્ખભૂતેન તબ્બિધુરસભાવેન નિસ્સરણેન ભવિતબ્બં. યઞ્ચેતં નિસ્સરણં, સા અસઙ્ખતા ધાતુ. કિઞ્ચ ભિય્યો સઙ્ખતધમ્મારમ્મણં વિપસ્સનાઞાણં અપિ અનુલોમઞાણં કિલેસે સમુચ્છેદવસેન પજહિતું ન સક્કોતિ. તથા સમ્મુતિસચ્ચારમ્મણં પઠમજ્ઝાનાદીસુ ઞાણં વિક્ખમ્ભનવસેનેવ કિલેસે પજહતિ, ન સમુચ્છેદવસેન. ઇતિ સઙ્ખતધમ્મારમ્મણસ્સ સમ્મુતિસચ્ચારમ્મણસ્સ ચ ઞાણસ્સ કિલેસાનં સમુચ્છેદપ્પહાને અસમત્થભાવતો તેસં સમુચ્છેદપ્પહાનકરસ્સ અરિયમગ્ગઞાણસ્સ તદુભયવિપરીતસભાવેન આરમ્મણેન ભવિતબ્બં, સા અસઙ્ખતા ધાતુ. તથા ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, અજાતં અભૂતં અકતં અસઙ્ખત’’ન્તિ ઇદં નિબ્બાનપદસ્સ પરમત્થતો અત્થિભાવજોતકં વચનં અવિપરીતત્થં ભગવતા ભાસિતત્તા. યઞ્હિ ભગવતા ભાસિતં, તં અવિપરીતત્થં પરમત્થં યથા તં ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા, સબ્બે સઙ્ખારા દુક્ખા, સબ્બે ધમ્મા અનત્તા’’તિ (અ. નિ. ૩.૧૩૭; મહાનિ. ૨૭), તથા નિબ્બાનસદ્દો કત્થચિ વિસયે યથાભૂતપરમત્થવિસયો ઉપચારમત્તવુત્તિસબ્ભાવતો સેય્યથાપિ સીહસદ્દો. અથ વા અત્થેવ પરમત્થતો અસઙ્ખતા ધાતુ, ઇતરતબ્બિપરીતવિનિમુત્તસભાવત્તા સેય્યથાપિ પથવીધાતુ વેદનાતિ. એવમાદીહિ નયેહિ યુત્તિતોપિ અસઙ્ખતાય ધાતુયા પરમત્થતો અત્થિભાવો વેદિતબ્બો.

તતિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. ચતુત્થનિબ્બાનપટિસંયુત્તસુત્તવણ્ણના

૭૪. ચતુત્થે અથ ખો ભગવા એતમત્થં વિદિત્વાતિ તદા કિર ભગવતા અનેકપરિયાયેન સન્દસ્સનાદિવસેન નિબ્બાનપટિસંયુત્તાય ધમ્મદેસનાય કતાય તેસં ભિક્ખૂનં એતદહોસિ – ‘‘અયં તાવ ભગવતા અમતમહાનિબ્બાનધાતુયા અનેકાકારવોકારં આનિસંસં દસ્સેન્તેન અનઞ્ઞસાધારણો આનુભાવો પકાસિતો, અધિગમૂપાયો પનસ્સા ન ભાસિતો, કથં નુ ખો પટિપજ્જન્તેહિ અમ્હેહિ અયં અધિગન્તબ્બા’’તિ. અથ ભગવા તેસં ભિક્ખૂનં એતં યથાવુત્તપરિવિતક્કસઙ્ખાતં અત્થં સબ્બાકારતો વિદિત્વા. ઇમં ઉદાનન્તિ તણ્હાવસેન કત્થચિ અનિસ્સિતસ્સ પસ્સદ્ધકાયચિત્તસ્સ વીથિપટિપન્નવિપસ્સનસ્સ અરિયમગ્ગેન અનવસેસતો તણ્હાપહાનેન નિબ્બાનાધિગમવિભાવનં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ નિસ્સિતસ્સ ચલિતન્તિ રૂપાદિસઙ્ખારે તણ્હાદિટ્ઠીહિ નિસ્સિતસ્સ ચલિતં ‘‘એતં મમ, એસો મે અત્તા’’તિ તણ્હાદિટ્ઠિવિપ્ફન્દિતં હોતિ. અપ્પહીનતણ્હાદિટ્ઠિકસ્સ હિ પુગ્ગલસ્સ સુખાદીસુ ઉપ્પન્નેસુ તાનિ અભિભુય્ય વિહરિતું અસક્કોન્તસ્સ ‘‘મમ વેદના, અહં વેદિયામી’’તિઆદિના તણ્હાદિટ્ઠિગાહવસેન કુસલપ્પવત્તિતો ચિત્તસન્તાનસ્સ ચલનં કમ્પનં, અવક્ખલિતં વા હોતીતિ અત્થો. અનિસ્સિતસ્સ ચલિતં નત્થીતિ યો પન વિસુદ્ધિપટિપદં પટિપજ્જન્તો સમથવિપસ્સનાહિ તણ્હાદિટ્ઠિયો વિક્ખમ્ભેત્વા અનિચ્ચાદિવસેન સઙ્ખારે સમ્મસન્તો વિહરતિ, તસ્સ તં અનિસ્સિતસ્સ યથાવુત્તં ચલિતં અવક્ખલિતં, વિપ્ફન્દિતં વા નત્થિ કારણસ્સ સુવિક્ખમ્ભિતત્તા.

ચલિતે અસતીતિ યથાવુત્તે ચલિતે અસતિ યથા તણ્હાદિટ્ઠિગાહા નપ્પવત્તન્તિ, તથા વીથિપટિપન્નાય વિપસ્સનાય તં ઉસ્સુક્કન્તસ્સ. પસ્સદ્ધીતિ વિપસ્સનાચિત્તસહજાતાનં કાયચિત્તાનં સારમ્ભકરકિલેસવૂપસમિની દુવિધાપિ પસ્સદ્ધિ હોતિ. પસ્સદ્ધિયા સતિ નતિ ન હોતીતિ પુબ્બેનાપરં વિસેસયુત્તાય પસ્સદ્ધિયા સતિ અનવજ્જસુખાધિટ્ઠાનં સમાધિં વડ્ઢેત્વા તં પઞ્ઞાય સમવાયકરણેન સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં યોજેત્વા મગ્ગપરમ્પરાય કિલેસે ખેપેન્તસ્સ કામભવાદીસુ નમનતો ‘‘નતી’’તિ લદ્ધનામા તણ્હા અરહત્તમગ્ગક્ખણે અનવસેસતો ન હોતિ, અનુપ્પત્તિધમ્મતં આપાદિતત્તા ન ઉપ્પજ્જતીતિ અત્થો.

નતિયા અસતીતિ અરહત્તમગ્ગેન તણ્હાય સુપ્પહીનત્તા ભવાદિઅત્થાય આલયનિકન્તિ પરિયુટ્ઠાને અસતિ. આગતિગતિ ન હોતીતિ પટિસન્ધિવસેન ઇધ આગતિ આગમનં ચુતિવસેન ગતિ ઇતો પરલોકગમનં પેચ્ચભાવો ન હોતિ ન પવત્તતિ. આગતિગતિયા અસતીતિ વુત્તનયેન આગતિયા ચ ગતિયા ચ અસતિ. ચુતૂપપાતો ન હોતીતિ અપરાપરં ચવનુપપજ્જનં ન હોતિ ન પવત્તતિ. અસતિ હિ કિલેસવટ્ટે કમ્મવટ્ટં પચ્છિન્નમેવ, પચ્છિન્ને ચ તસ્મિં કુતો વિપાકવટ્ટસ્સ સમ્ભવો. તેનાહ – ‘‘ચુતૂપપાતે અસતિ નેવિધ ન હુર’’ન્તિઆદિ. તત્થ યં વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા બાહિયસુત્તે વિત્થારતો વુત્તમેવ. તસ્મા તત્થ વુત્તનયેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો.

ઇતિ ભગવા ઇધાપિ તેસં ભિક્ખૂનં અનવસેસતો વટ્ટદુક્ખવૂપસમહેતુભૂતં અમતમહાનિબ્બાનસ્સ આનુભાવં સમ્માપટિપત્તિયા પકાસેતિ.

ચતુત્થસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. ચુન્દસુત્તવણ્ણના

૭૫. પઞ્ચમે મલ્લેસૂતિ એવંનામકે જનપદે. મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેનાતિ ગુણમહત્તસઙ્ખ્યામહત્તેહિ મહતા. સો હિ ભિક્ખુસઙ્ઘો સીલાદિગુણવિસેસયોગેનપિ મહા તત્થ સબ્બપચ્છિમકસ્સ સોતાપન્નભાવતો, સઙ્ખ્યામહત્તેનપિ મહા અપરિચ્છિન્નગણનત્તા. આયુસઙ્ખારોસ્સજ્જનતો પટ્ઠાય હિ આગતાગતા ભિક્ખૂ ન પક્કમિંસુ. ચુન્દસ્સાતિ એવંનામકસ્સ. કમ્મારપુત્તસ્સાતિ સુવણ્ણકારપુત્તસ્સ. સો કિર અડ્ઢો મહાકુટુમ્બિકો ભગવતો પઠમદસ્સનેનેવ સોતાપન્નો હુત્વા અત્તનો અમ્બવને સત્થુવસનાનુચ્છવિકં ગન્ધકુટિં, ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનઉપટ્ઠાનસાલાકુટિમણ્ડપચઙ્કમનાદિકે ચ સમ્પાદેત્વા પાકારપરિક્ખિત્તં દ્વારકોટ્ઠકયુત્તં વિહારં કત્વા બુદ્ધપ્પમુખસ્સ સઙ્ઘસ્સ નિય્યાદેસિ. તં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘તત્ર સુદં ભગવા પાવાયં વિહરતિ ચુન્દસ્સ કમ્મારપુત્તસ્સ અમ્બવને’’તિ.

પટિયાદાપેત્વાતિ સમ્પાદેત્વા. ‘‘સૂકરમદ્દવન્તિ સૂકરસ્સ મુદુસિનિદ્ધં પવત્તમંસ’’ન્તિ મહાઅટ્ઠકથાયં વુત્તં. કેચિ પન ‘‘સૂકરમદ્દવન્તિ ન સૂકરમંસં, સૂકરેહિ મદ્દિતવંસકળીરો’’તિ વદન્તિ. અઞ્ઞે ‘‘સૂકરેહિ મદ્દિતપ્પદેસે જાતં અહિછત્તક’’ન્તિ. અપરે પન ‘‘સૂકરમદ્દવં નામ એકં રસાયન’’ન્તિ ભણિંસુ. તઞ્હિ ચુન્દો કમ્મારપુત્તો ‘‘અજ્જ ભગવા પરિનિબ્બાયિસ્સતી’’તિ સુત્વા ‘‘અપ્પેવ નામ નં પરિભુઞ્જિત્વા ચિરતરં તિટ્ઠેય્યા’’તિ સત્થુ ચિરજીવિતુકમ્યતાય અદાસીતિ વદન્તિ.

તેન મં પરિવિસાતિ તેન મમં ભોજેહિ. કસ્મા ભગવા એવમાહ? પરાનુદ્દયતાય. તઞ્ચ કારણં પાળિયં વુત્તમેવ. તેન અભિહટભિક્ખાય પરેસં અપરિભોગારહતો ચ તથા વત્તું વટ્ટતીતિ દસ્સિતં હોતિ. તસ્મિં કિર સૂકરમદ્દવે દ્વિસહસ્સદીપપરિવારેસુ ચતૂસુ મહાદીપેસુ દેવતા ઓજં પક્ખિપિંસુ. તસ્મા તં અઞ્ઞો કોચિ સમ્મા જીરાપેતું ન સક્કોતિ, તમત્થં પકાસેન્તો સત્થા પરૂપવાદમોચનત્થં ‘‘નાહં તં, ચુન્દ, પસ્સામી’’તિઆદિના સીહનાદં નદિ. યે હિ પરે ઉપવદેય્યું ‘‘અત્તના પરિભુત્તાવસેસં નેવ ભિક્ખૂનં, ન અઞ્ઞેસં મનુસ્સાનં અદાસિ, આવાટે નિખણાપેત્વા વિનાસેસી’’તિ, ‘‘તેસં વચનોકાસો મા હોતૂ’’તિ પરૂપવાદમોચનત્થં સીહનાદં નદિ.

તત્થ સદેવકેતિઆદીસુ સહ દેવેહીતિ સદેવકો, સહ મારેનાતિ સમારકો, સહ બ્રહ્મુનાતિ સબ્રહ્મકો, સહ સમણબ્રાહ્મણેહીતિ સસ્સમણબ્રાહ્મણી, પજાતત્તા પજા, સહ દેવમનુસ્સેહીતિ સદેવમનુસ્સા. તસ્મિં સદેવકે લોકે…પે… સદેવમનુસ્સાય. તત્થ સદેવકવચનેન પઞ્ચકામાવચરદેવગ્ગહણં, સમારકવચનેન છટ્ઠકામાવચરદેવગ્ગહણં, સબ્રહ્મકવચનેન બ્રહ્મકાયિકાદિબ્રહ્મગ્ગહણં, સસ્સમણબ્રાહ્મણીવચનેન સાસનસ્સ પચ્ચત્થિકપચ્ચામિત્તસમણબ્રાહ્મણગ્ગહણં સમિતપાપબાહિતપાપસમણબ્રાહ્મણગ્ગહણઞ્ચ, પજાવચનેન સત્તલોકગ્ગહણં, સદેવમનુસ્સવચનેન સમ્મુતિદેવઅવસેસમનુસ્સગ્ગહણં. એવમેત્થ તીહિ પદેહિ ઓકાસલોકવસેન, દ્વીહિ પજાવસેન સત્તલોકો ગહિતોતિ વેદિતબ્બો. અપરો નયો – સદેવકવચનેન અરૂપાવચરલોકો ગહિતો, સમારકવચનેન છકામાવચરદેવલોકો, સબ્રહ્મકવચનેન રૂપી બ્રહ્મલોકો, સસ્સમણબ્રાહ્મણવચનેન ચતુપરિસવસેન સમ્મુતિદેવેહિ સહ મનુસ્સલોકો, અવસેસસત્તલોકો વા ગહિતોતિ વેદિતબ્બો.

ભુત્તાવિસ્સાતિ ભુત્તવતો. ખરોતિ ફરુસો. આબાધોતિ વિસભાગરોગો. પબાળ્હાતિ બલવતિયો. મારણન્તિકાતિ મરણન્તા મરણસમીપપાપનસમત્થા. સતો સમ્પજાનો અધિવાસેસીતિ સતિં ઉપટ્ઠિતં કત્વા ઞાણેન પરિચ્છિન્દિત્વા અધિવાસેસિ. અવિહઞ્ઞમાનોતિ વેદનાનુવત્તનવસેન અસલ્લક્ખિતધમ્મો વિય અપરાપરં પરિવત્તનં અકરોન્તો અપીળિયમાનો અદુક્ખિયમાનો વિય અધિવાસેસિ. ભગવતો હિ વેળુવગામકેયેવ તા વેદના ઉપ્પન્ના, સમાપત્તિબલેન પન વિક્ખમ્ભિતા યાવ પરિનિબ્બાનદિવસા ન ઉપ્પજ્જિંસુ દિવસે દિવસે સમાપત્તીહિ પટિપણામનતો. તં દિવસં પન પરિનિબ્બાયિતુકામો ‘‘કોટિસહસ્સહત્થીનં બલં ધારેન્તાનં વજિરસઙ્ઘાતસમાનકાયાનં અપરિમિતકાલં ઉપચિતપુઞ્ઞસમ્ભારાનમ્પિ ભવે સતિ એવરૂપા વેદના પવત્તન્તિ, કિમઙ્ગં પન અઞ્ઞેસ’’ન્તિ સત્તાનં સંવેગજનનત્થં સમાપત્તિં ન સમાપજ્જિ, તેન વેદના ખરા વત્તિંસુ. આયામાતિ એહિ યામ.

ચુન્દસ્સ ભત્તં ભુઞ્જિત્વાતિઆદિકા અપરભાગે ધમ્મસઙ્ગાહકેહિ ઠપિતા ગાથા. તત્થ ભુત્તસ્સ ચ સૂકરમદ્દવેનાતિ ભુત્તસ્સ ઉદપાદિ, ન પન ભુત્તપચ્ચયા. યદિ હિ અભુત્તસ્સ ઉપ્પજ્જિસ્સા, અતિખરો અભવિસ્સા, સિનિદ્ધભોજનં પન ભુત્તત્તા તનુકા વેદના અહોસિ, તેનેવ પદસા ગન્તું અસક્ખિ. એતેન ય્વાયં ‘‘યસ્સ તં પરિભુત્તં સમ્મા પરિણામં ગચ્છેય્ય અઞ્ઞત્ર તથાગતસ્સા’’તિ સીહનાદો નદિતો, તસ્સ સાત્થકતા દસ્સિતા. બુદ્ધાનઞ્હિ અટ્ઠાને ગજ્જિતં નામ નત્થિ. યસ્મા તં પરિભુત્તં ભગવતો ન કિઞ્ચિ વિકારં ઉપ્પાદેસિ, કમ્મેન પન લદ્ધોકાસેન ઉપ્પાદિયમાનં વિકારં અપ્પમત્તતાય ઉપસમેન્તો સરીરે બલં ઉપ્પાદેસિ, યેન યથા વક્ખમાનં તિવિધં પયોજનં સમ્પાદેસિ, તસ્મા સમ્મદેવ તં પરિણામં ગતં, મારણન્તિકત્તા પન વેદનાનં અવિઞ્ઞાતં અપાકટં અહોસીતિ. વિરિચ્ચમાનોતિ અભિણ્હં પવત્તલોહિતવિરેચનોવ સમાનો. અવોચાતિ અત્તના ઇચ્છિતટ્ઠાને પરિનિબ્બાનત્થાય એવમાહ.

કસ્મા પન ભગવા એવં રોગે ઉપ્પન્ને કુસિનારં અગમાસિ, કિં અઞ્ઞત્થ ન સક્કા પરિનિબ્બાયિતુન્તિ? પરિનિબ્બાયિતું નામ ન કત્થચિ ન સક્કા, એવં પન ચિન્તેસિ – મયિ કુસિનારં ગતે મહાસુદસ્સનસુત્તદેસનાય (દી. નિ. ૨.૨૪૧) અટ્ઠુપ્પત્તિ ભવિસ્સતિ, તાય યા દેવલોકે અનુભવિતબ્બસદિસા સમ્પત્તિ મનુસ્સલોકે મયા અનુભૂતા, તં દ્વીહિ ભાણવારેહિ પટિમણ્ડેત્વા દેસેસ્સામિ, તં સુત્વા બહૂ જના કુસલં કત્તબ્બં મઞ્ઞિસ્સન્તિ. સુભદ્દોપિ કત્થ મં ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્હં પુચ્છિત્વા વિસ્સજ્જનપરિયોસાને સરણેસુ પતિટ્ઠાય પબ્બજિત્વા લદ્ધૂપસમ્પદો કમ્મટ્ઠાનં ભાવેત્વા મયિ ધરન્તેયેવ અરહત્તં પત્વા પચ્છિમસાવકો નામ ભવિસ્સતિ. અઞ્ઞત્થ મયિ પરિનિબ્બુતે ધાતુનિમિત્તં મહાકલહો ભવિસ્સતિ, લોહિતં નદી વિય સન્દિસ્સતિ. કુસિનારાયં પન પરિનિબ્બુતે દોણબ્રાહ્મણો તં વિવાદં વૂપસમેત્વા ધાતુયો વિભજિત્વા દસ્સતીતિ ઇમાનિ તીણિ કારણાનિ પસ્સન્તો ભગવા મહતા ઉસ્સાહેન કુસિનારં અગમાસિ.

ઇઙ્ઘાતિ ચોદનત્થે નિપાતો. કિલન્તોસ્મીતિ પરિસ્સન્તો અસ્મિ. તેન યથાવુત્તવેદનાનં બલવભાવં એવ દસ્સેતિ. ભગવા હિ અત્તનો આનુભાવેન તદા પદસા અગમાસિ, અઞ્ઞેસં પન યથા પદુદ્ધારમ્પિ કાતું ન સક્કા, તથા વેદના તિખિણા ખરા કટુકા વત્તિંસુ. તેનેવાહ ‘‘નિસીદિસ્સામી’’તિ.

ઇદાનીતિ અધુના. લુળિતન્તિ મદ્દિતં વિય આકુલં. આવિલન્તિ આલુલં. અચ્છોદકાતિ તનુપસન્નસલિલા. સાતોદકાતિ મધુરતોયા. સીતોદકાતિ સીતલજલા. સેતોદકાતિ નિક્કદ્દમા. ઉદકઞ્હિ સભાવતો સેતવણ્ણં, ભૂમિવસેન કદ્દમાવિલતાય ચ અઞ્ઞાદિસં હોતિ, કકુધાપિ નદી વિમલવાલિકા સમોકિણ્ણા સેતવણ્ણા સન્દતિ. તેન વુત્તં ‘‘સેતોદકા’’તિ. સુપતિત્થાતિ સુન્દરતિત્થા. રમણીયાતિ મનોહરભૂમિભાગતાય રમિતબ્બા યથાવુત્તઉદકસમ્પત્તિયા ચ મનોરમા.

કિલન્તોસ્મિ ચુન્દક, નિપજ્જિસ્સામીતિ તથાગતસ્સ હિ –

‘‘કાળાવકઞ્ચ ગઙ્ગેય્યં, પણ્ડરં તમ્બપિઙ્ગલં;

ગન્ધમઙ્ગલહેમઞ્ચ, ઉપોસથછદ્દન્તિમે દસા’’તિ. –

એવં વુત્તેસુ દસસુ હત્થિકુલેસુ કાળાવકસઙ્ખાતાનં યં દસન્નં પકતિહત્થીનં બલં, તં એકસ્સ ગઙ્ગેય્યસ્સાતિ એવં દસગુણિતાય ગણનાય પકતિહત્થીનં કોટિસહસ્સબલપ્પમાણં સરીરબલં. તં સબ્બમ્પિ તસ્મિં દિવસે પચ્છાભત્તતો પટ્ઠાય ચઙ્ગવારે પક્ખિત્તઉદકં વિય પરિક્ખયં ગતં. પાવાય તિગાવુતે કુસિનારા. એતસ્મિં અન્તરે પઞ્ચવીસતિયા ઠાનેસુ નિસીદિત્વા મહન્તં ઉસ્સાહં કત્વા આગચ્છન્તો સૂરિયત્થઙ્ગમનવેલાય ભગવા કુસિનારં પાપુણીતિ એવં ‘‘રોગો નામ સબ્બં આરોગ્યં મદ્દન્તો આગચ્છતી’’તિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો સદેવકસ્સ લોકસ્સ સંવેગકરં વાચં ભાસન્તો ‘‘કિલન્તોસ્મિ, ચુન્દક, નિપજ્જિસ્સામી’’તિ આહ.

સીહસેય્યન્તિ એત્થ કામભોગીસેય્યા પેતસેય્યા તથાગતસેય્યા સીહસેય્યાતિ ચતસ્સો સેય્યા. તત્થ ‘‘યેભુય્યેન, ભિક્ખવે, કામભોગી વામેન પસ્સેન સેય્યં કપ્પેન્તી’’તિ (અ. નિ. ૪.૨૪૬) અયં કામભોગીસેય્યા. ‘‘યેભુય્યેન, ભિક્ખવે, પેતા ઉત્તાના સેન્તી’’તિ (અ. નિ. ૪.૨૪૬) અયં પેતસેય્યા. ચતુત્થજ્ઝાનં તથાગતસેય્યા. ‘‘સીહો, ભિક્ખવે, મિગરાજા દક્ખિણેન પસ્સેન સેય્યં કપ્પેતી’’તિ (અ. નિ. ૪.૨૪૬) અયં સીહસેય્યા. અયઞ્હિ તેજુસ્સદઇરિયાપથત્તા ઉત્તમસેય્યા નામ. તેન વુત્તં – ‘‘દક્ખિણેન પસ્સેન સીહસેય્યં કપ્પેસી’’તિ. પાદે પાદન્તિ દક્ખિણપાદે વામપાદં. અચ્ચાધાયાતિ અતિઆધાય, ગોપ્ફકં અતિક્કમ્મ ઠપેત્વા. ગોપ્ફકેન હિ ગોપ્ફકે, જાણુના જાણુમ્હિ સઙ્ઘટ્ટિયમાને અભિણ્હં વેદના ઉપ્પજ્જન્તિ, સેય્યા ફાસુકા ન હોતિ. યથા પન ન સઙ્ઘટ્ટેતિ, એવં અતિક્કમ્મ ઠપિતે વેદના નુપ્પજ્જન્તિ, સેય્યા ફાસુકા હોતિ. તસ્મા એવં નિપજ્જિ.

ગન્ત્વાન બુદ્ધોતિ ઇમા ગાથા અપરભાગે ધમ્મસઙ્ગાહકેહિ ઠપિતા. તત્થ નદિકન્તિ નદિં. અપ્પટિમોધ લોકેતિ અપ્પટિમો ઇધ ઇમસ્મિં સદેવકે લોકે. ન્હત્વા ચ પિવિત્વા ચુદતારીતિ ગત્તાનં સીતિકરણવસેન ન્હત્વા ચ પાનીયં પિવિત્વા ચ નદિતો ઉત્તરિ. તદા કિર ભગવતિ ન્હાયન્તે અન્તોનદિયં મચ્છકચ્છપા, ઉદકં, ઉભોસુ તીરેસુ વનસણ્ડો, સબ્બો ચ સો ભૂમિભાગોતિ સબ્બં સુવણ્ણવણ્ણમેવ અહોસિ. પુરક્ખતોતિ ગુણવિસિટ્ઠસત્તુત્તમગરુભાવતો સદેવકેન લોકેન પૂજાસમ્માનવસેન પુરક્ખતો. ભિક્ખુગણસ્સ મજ્ઝેતિ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ મજ્ઝે. તદા ભિક્ખૂ ભગવતો વેદનાનં અધિમત્તભાવં વિદિત્વા આસન્ના હુત્વા સમન્તતો પરિવારેત્વાવ ગચ્છન્તિ. સત્થાતિ દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકપરમત્થેહિ સત્તાનં અનુસાસનતો સત્થા. પવત્તા ભગવા ઇધ ધમ્મેતિ ભાગ્યવન્તતાદીહિ ભગવા ઇધ સીલાદિસાસનધમ્મે પવત્તા, ધમ્મે વા ચતુરાસીતિધમ્મક્ખન્ધસહસ્સાનિ પવત્તા પવત્તેતા. અમ્બવનન્તિ તસ્સા એવ નદિયા તીરે અમ્બવનં. આમન્તયિ ચુન્દકન્તિ તસ્મિં કિર ખણે આયસ્મા આનન્દો ઉદકસાટિકં પીળેન્તો ઓહીયિ, ચુન્દકત્થેરો સમીપે અહોસિ. તસ્મા તં ભગવા આમન્તયિ. પમુખે નિસીદીતિ વત્તસીસેન સત્થુ પુરતો નિસીદિ ‘‘કિં નુ ખો સત્થા આણાપેતી’’તિ. એત્તાવતા ધમ્મભણ્ડાગારિકો અનુપ્પત્તો. એવં અનુપ્પત્તં અથ ખો ભગવા આયસ્મન્તં આનન્દં આમન્તેસિ.

ઉપદહેય્યાતિ ઉપ્પાદેય્ય, વિપ્પટિસારસ્સ ઉપ્પાદકો કોચિ પુરિસો સિયા અપિ ભવેય્ય. અલાભાતિ યે અઞ્ઞેસં દાનં દદન્તાનં દાનાનિસંસસઙ્ખાતા લાભા હોન્તિ, તે અલાભા. દુલ્લદ્ધન્તિ પુઞ્ઞવિસેસેન લદ્ધમ્પિ મનુસ્સત્તં દુલ્લદ્ધં. યસ્સ તેતિ યસ્સ તવ. ઉત્તણ્ડુલં વા અતિકિલિન્નં વા કો તં જાનાતિ, કીદિસમ્પિ પચ્છિમં પિણ્ડપાતં ભુઞ્જિત્વા તથાગતો પરિનિબ્બુતો, અદ્ધા તેન યં વા તં વા દિન્નં ભવિસ્સતીતિ. લાભાતિ દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકા દાનાનિસંસસઙ્ખાતા લાભા. સુલદ્ધન્તિ તુય્હં મનુસ્સત્તં સુલદ્ધં. સમ્મુખાતિ સમ્મુખતો, ન અનુસ્સવેન ન પરમ્પરાયાતિ અત્થો. મેતન્તિ મે એતં મયા એતં. દ્વેમેતિ દ્વે ઇમે. સમસમફલાતિ સબ્બાકારેન સમાનફલા.

નનુ ચ યં સુજાતાય દિન્નં પિણ્ડપાતં ભુઞ્જિત્વા તથાગતો અભિસમ્બુદ્ધો, તં કિલેસાનં અપ્પહીનકાલે દાનં, ઇદં પન ચુન્દસ્સ દાનં ખીણાસવકાલે, કસ્મા એતાનિ સમફલાનીતિ? પરિનિબ્બાનસમતાય સમાપત્તિસમતાય અનુસ્સરણસમતાય ચ. ભગવા હિ સુજાતાય દિન્નં પિણ્ડપાતં ભુઞ્જિત્વા સઉપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બુતો, ચુન્દેન દિન્નં ભુઞ્જિત્વા અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બુતોતિ એવં પરિનિબ્બાનસમતાયપિ સમફલાનિ. અભિસમ્બુજ્ઝનદિવસે ચ અગ્ગમગ્ગસ્સ હેતુભૂતા ચતુવીસતિકોટિસતસહસ્સસઙ્ખા સમાપત્તિયો સમાપજ્જિ, પરિનિબ્બાનદિવસેપિ સબ્બા તા સમાપજ્જિ. એવં સમાપત્તિસમતાયપિ સમફલાનિ. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘યસ્સ ચેતં પિણ્ડપાતં પરિભુઞ્જિત્વા અનુત્તરં અપ્પમાણં ચેતોસમાધિં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ, અપ્પમાણો તસ્સ પુઞ્ઞાભિસન્દો કુસલાભિસન્દો’’તિઆદિ. –

સુજાતા ચ અપરભાગે અસ્સોસિ ‘‘ન કિર સા રુક્ખદેવતા, બોધિસત્તો કિરેસ, તં કિર પિણ્ડપાતં પરિભુઞ્જિત્વા અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધો, સત્તસત્તાહં કિરસ્સ તેન યાપના અહોસી’’તિ. તસ્સા ઇદં સુત્વા ‘‘લાભા વત મે’’તિ અનુસ્સરન્તિયા બલવપીતિસોમનસ્સં ઉદપાદિ. ચુન્દસ્સપિ અપરભાગે ‘‘અવસાનપિણ્ડપાતો કિર મયા દિન્નો, ધમ્મસીસં કિર મયા ગહિતં, મય્હં કિર પિણ્ડપાતં પરિભુઞ્જિત્વા સત્થા અત્તના ચિરકાલાભિપત્થિતાય અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બુતો’’તિ સુત્વા ‘‘લાભા વત મે’’તિ અનુસ્સરતો બલવપીતિસોમનસ્સં ઉદપાદિ. એવં અનુસ્સરણસમતાયપિ સમફલાનિ દ્વેપિ પિણ્ડપાતદાનાનીતિ વેદિતબ્બાનિ.

આયુસંવત્તનિકન્તિ દીઘાયુકસંવત્તનિકં. ઉપચિતન્તિ પસુતં ઉપ્પાદિતં. યસસંવત્તનિકન્તિ પરિવારસંવત્તનિકં. આધિપતેય્યસંવત્તનિકન્તિ સેટ્ઠભાવસંવત્તનિકં.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ એતં દાનસ્સ મહપ્ફલતઞ્ચેવ સીલાદિગુણેહિ અત્તનો ચ અનુત્તરદક્ખિણેય્યભાવં અનુપાદાપરિનિબ્બાનઞ્ચાતિ તિવિધમ્પિ અત્થં સબ્બાકારતો વિદિત્વા તદત્થદીપનં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ દદતો પુઞ્ઞં પવડ્ઢતીતિ દાનં દેન્તસ્સ ચિત્તસમ્પત્તિયા ચ દક્ખિણેય્યસમ્પત્તિયા ચ દાનમયં પુઞ્ઞં ઉપચીયતિ, મહપ્ફલતરઞ્ચ મહાનિસંસતરઞ્ચ હોતીતિ અત્થો. અથ વા દદતો પુઞ્ઞં પવડ્ઢતીતિ દેય્યધમ્મં પરિચ્ચજન્તો પરિચ્ચાગચેતનાય બહુલીકતાય અનુક્કમેન સબ્બત્થ અનાપત્તિબહુલો સુવિસુદ્ધસીલં રક્ખિત્વા સમથવિપસ્સનઞ્ચ ભાવેતું સક્કોતીતિ તસ્સ દાનાદિવસેન તિવિધમ્પિ પુઞ્ઞં અભિવડ્ઢતીતિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. સંયમતોતિ સીલસંયમેન સંયમન્તસ્સ, સંવરે ઠિતસ્સાતિ અત્થો. વેરં ન ચીયતીતિ પઞ્ચવિધવેરં ન પવડ્ઢતિ, અદોસપધાનત્તા વા અધિસીલસ્સ કાયવાચાચિત્તેહિ સયંમન્તો સુવિસુદ્ધસીલો ખન્તિબહુલતાય કેનચિ વેરં ન કરોતિ, કુતો તસ્સ ઉપચયો. તસ્મા તસ્સ સંયમતો સંયમન્તસ્સ, સંયમહેતુ વા વેરં ન ચીયતિ. કુસલો ચ જહાતિ પાપકન્તિ કુસલો પન ઞાણસમ્પન્નો સુવિસુદ્ધસીલે પતિટ્ઠિતો અટ્ઠતિંસાય આરમ્મણેસુ અત્તનો અનુરૂપં કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા ઉપચારપ્પનાભેદં ઝાનં સમ્પાદેન્તો પાપકં લામકં કામચ્છન્દાદિઅકુસલં વિક્ખમ્ભનવસેન જહાતિ પરિચ્ચજતિ. સો તમેવ ઝાનં પાદકં કત્વા સઙ્ખારેસુ ખયવયં પટ્ઠપેત્વા વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તો વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા અરિયમગ્ગેન અનવસેસં પાપકં લામકં અકુસલં સમુચ્છેદવસેન જહાતિ. રાગદોસમોહક્ખયા સ નિબ્બુતોતિ સો એવં પાપકં પજહિત્વા રાગાદીનં ખયા અનવસેસકિલેસનિબ્બાનેન, તતો પરં ખન્ધનિબ્બાનેન ચ નિબ્બુતો હોતીતિ એવં ભગવા ચુન્દસ્સ ચ દક્ખિણસમ્પત્તિં, અત્તનો ચ દક્ખિણેય્યસમ્પત્તિં નિસ્સાય પીતિવેગવિસ્સટ્ઠં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

પઞ્ચમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. પાટલિગામિયસુત્તવણ્ણના

૭૬. છટ્ઠે મગધેસૂતિ મગધરટ્ઠે. મહતાતિ ઇધાપિ ગુણમહત્તેનપિ અપરિચ્છિન્નસઙ્ખ્યત્તા ગણનમહત્તેનપિ મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન. પાટલિગામોતિ એવંનામકો મગધરટ્ઠે એકો ગામો. તસ્સ કિર ગામસ્સ માપનદિવસે ગામગ્ગહણટ્ઠાને દ્વે તયો પાટલઙ્કુરા પથવિતો ઉબ્ભિજ્જિત્વા નિક્ખમિંસુ. તેન તં ‘‘પાટલિગામો’’ત્વેવ વોહરિંસુ. તદવસરીતિ તં પાટલિગામં અવસરિ અનુપાપુણિ. કદા પન ભગવા પાટલિગામં અનુપાપુણિ? હેટ્ઠા વુત્તનયેન સાવત્થિયં ધમ્મસેનાપતિનો ચેતિયં કારાપેત્વા તતો નિક્ખમિત્વા રાજગહે વસન્તો તત્થ આયસ્મતો મહામોગ્ગલ્લાનસ્સ ચ ચેતિયં કારાપેત્વા તતો નિક્ખમિત્વા અમ્બલટ્ઠિકાયં વસિત્વા અતુરિતચારિકાવસેન જનપદચારિકં ચરન્તો તત્થ તત્થ એકરત્તિવાસેન વસિત્વા લોકં અનુગ્ગણ્હન્તો અનુક્કમેન પાટલિગામં અનુપાપુણિ.

પાટલિગામિયાતિ પાટલિગામવાસિનો ઉપાસકા. તે કિર ભગવતો પઠમદસ્સનેન કેચિ સરણેસુ, કેચિ સીલેસુ, કેચિ સરણેસુ ચ સીલેસુ ચ પતિટ્ઠિતા. તેન વુત્તં ‘‘ઉપાસકા’’તિ. યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસૂતિ પાટલિગામે કિર અજાતસત્તુનો લિચ્છવિરાજૂનઞ્ચ મનુસ્સા કાલેન કાલં ગન્ત્વા ગેહસામિકે ગેહતો નીહરિત્વા માસમ્પિ અડ્ઢમાસમ્પિ વસન્તિ. તેન પાટલિગામવાસિનો મનુસ્સા નિચ્ચુપદ્દુતા ‘‘એતેસઞ્ચેવ આગતકાલે વસનટ્ઠાનં ભવિસ્સતી’’તિ એકપસ્સે ઇસ્સરાનં ભણ્ડપ્પટિસામનટ્ઠાનં, એકપસ્સે વસનટ્ઠાનં, એકપસ્સે આગન્તુકાનં અદ્ધિકમનુસ્સાનં, એકપસ્સે દલિદ્દાનં કપણમનુસ્સાનં, એકપસ્સે ગિલાનાનં વસનટ્ઠાનં ભવિસ્સતીતિ સબ્બેસં અઞ્ઞમઞ્ઞં અઘટ્ટેત્વા વસનપ્પહોનકં નગરમજ્ઝે મહાસાલં કારેસું, તસ્સા નામં આવસથાગારન્તિ. તં દિવસઞ્ચ નિટ્ઠાનં અગમાસિ. તે તત્થ ગન્ત્વા હત્થકમ્મસુધાકમ્મચિત્તકમ્માદિવસેન સુપરિનિટ્ઠિતં સુસજ્જિતં દેવવિમાનસદિસં તં દ્વારકોટ્ઠકતો પટ્ઠાય ઓલોકેત્વા ‘‘ઇદં આવસથાગારં અતિવિય મનોરમં સસ્સિરિકં, કેન નુ ખો પઠમં પરિભુત્તં અમ્હાકં દીઘરત્તં હિતાય સુખાય અસ્સા’’તિ ચિન્તેસું, તસ્મિંયેવ ચ ખણે ‘‘ભગવા તં ગામં અનુપ્પત્તો’’તિ અસ્સોસું. તેન તે ઉપ્પન્નપીતિસોમનસ્સા ‘‘અમ્હેહિ ભગવા ગન્ત્વાપિ આનેતબ્બો સિયા, સો પન સયમેવ અમ્હાકં વસનટ્ઠાનં સમ્પત્તો, અજ્જ મયં ભગવન્તં ઇધ વસાપેત્વા પઠમં પરિભુઞ્જાપેસ્સામ તથા ભિક્ખુસઙ્ઘં, ભિક્ખુસઙ્ઘે આગતે તેપિટકં બુદ્ધવચનં આગતમેવ ભવિસ્સતિ, સત્થારં મઙ્ગલં વદાપેસ્સામ, ધમ્મં કથાપેસ્સામ. ઇતિ તીહિ રતનેહિ પરિભુત્તે પચ્છા અમ્હાકઞ્ચ પરેસઞ્ચ પરિભોગો ભવિસ્સતિ, એવં નો દીઘરત્તં હિતાય સુખાય ભવિસ્સતી’’તિ સન્નિટ્ઠાનં કત્વા એતદત્થમેવ ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિંસુ. તસ્મા એવમાહંસુ – ‘‘અધિવાસેતુ નો, ભન્તે ભગવા, આવસથાગાર’’ન્તિ.

યેન આવસથાગારં તેનુપસઙ્કમિંસૂતિ કિઞ્ચાપિ તં તં દિવસમેવ પરિનિટ્ઠિતત્તા દેવવિમાનં વિય સુસજ્જિતં સુપટિજગ્ગિતં, બુદ્ધારહં પન કત્વા ન પઞ્ઞત્તં, ‘‘બુદ્ધા નામ અરઞ્ઞજ્ઝાસયા અરઞ્ઞારામા, અન્તોગામે વસેય્યું વા નો વા, તસ્મા ભગવતો રુચિં જાનિત્વાવ પઞ્ઞાપેસ્સામા’’તિ ચિન્તેત્વા તે ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિંસુ, ઇદાનિ ભગવતો રુચિં જાનિત્વા તથા પઞ્ઞાપેતુકામા યેન આવસથાગારં તેનુપસઙ્કમિંસુ. સબ્બસન્થરિં આવસથાગારં સન્થરિત્વાતિ યથા સબ્બમેવ સન્થતં હોતિ, એવં તં સન્થરિત્વા સબ્બપઠમં તાવ ‘‘ગોમયં નામ સબ્બમઙ્ગલેસુ વત્તતી’’તિ સુધાપરિકમ્મકતમ્પિ ભૂમિં અલ્લગોમયેન ઓપુઞ્જાપેત્વા પરિસુક્ખભાવં ઞત્વા યથા અક્કન્તટ્ઠાને પદં ન પઞ્ઞાયતિ, એવં ચતુજ્જાતિયગન્ધેહિ લિમ્પેત્વા ઉપરિ નાનાવણ્ણકટસારકે સન્થરિત્વા તેસં ઉપરિ મહાપિટ્ઠિકકોજવાદિં કત્વા હત્થત્થરણાદીહિ નાનાવણ્ણેહિ અત્થરણેહિ સન્થરિતબ્બયુત્તકં સબ્બોકાસં સન્થરાપેસું. તેન વુત્તં – ‘‘સબ્બસન્થરિં આવસથાગારં સન્થરિત્વા’’તિ.

આસનાનઞ્હિ મજ્ઝટ્ઠાને તાવ મઙ્ગલથમ્ભં નિસ્સાય મહારહં બુદ્ધાસનં પઞ્ઞાપેત્વા તત્થ યં યં મુદુકઞ્ચ મનોરમઞ્ચ પચ્ચત્થરણં, તં તં પચ્ચત્થરિત્વા ઉભતોલોહિતકં મનુઞ્ઞદસ્સનં ઉપધાનં ઉપદહિત્વા ઉપરિ સુવણ્ણરજતતારકાવિચિત્તં વિતાનં બન્ધિત્વા ગન્ધદામપુપ્ફદામાદીહિ અલઙ્કરિત્વા સમન્તા દ્વાદસહત્થે ઠાને પુપ્ફજાલં કારેત્વા તિંસહત્થમત્તટ્ઠાનં પટસાણિયા પરિક્ખિપાપેત્વા પચ્છિમભિત્તિં નિસ્સાય ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ પલ્લઙ્કઅપસ્સયમઞ્ચપીઠાદીનિ પઞ્ઞાપેત્વા ઉપરિ સેતપચ્ચત્થરણેહિ પચ્ચત્થરાપેત્વા સાલાય પાચીનપસ્સં અત્તનો નિસજ્જાયોગ્ગં કારેસું. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘આસનાનિ પઞ્ઞાપેત્વા’’તિ.

ઉદકમણિકન્તિ મહાકુચ્છિકં ઉદકચાટિં. એવં ભગવા ભિક્ખુસઙ્ઘો ચ યથારુચિયા હત્થપાદે ધોવિસ્સન્તિ, મુખં વિક્ખાલેસ્સન્તીતિ તેસુ તેસુ ઠાનેસુ મણિવણ્ણસ્સ ઉદકસ્સ પૂરેત્વા વાસત્થાય નાનાપુપ્ફાનિ ચેવ ઉદકવાસચુણ્ણાનિ ચ પક્ખિપિત્વા કદલિપણ્ણેહિ પિદહિત્વા પતિટ્ઠપેસું. તેન વુત્તં ‘‘ઉદકમણિકં પતિટ્ઠાપેત્વા’’તિ.

તેલપ્પદીપં આરોપેત્વાતિ રજતસુવણ્ણાદિમયદણ્ડદીપિકાસુ યોધકરૂપવિલાસખચિતરૂપકાદીનં હત્થે ઠપિતસુવણ્ણરજતાદિમયકપલ્લિકાસુ તેલપ્પદીપં જાલયિત્વા. યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસૂતિ એત્થ પન તે પાટલિગામિયા ઉપાસકા ન કેવલં આવસથાગારમેવ, અથ ખો સકલસ્મિમ્પિ ગામે વીથિયો સજ્જાપેત્વા ધજે ઉસ્સાપેત્વા ગેહદ્વારેસુ પુણ્ણઘટે કદલિયો ચ ઠપાપેત્વા સકલગામં દીપમાલાહિ વિપ્પકિણ્ણતારકં વિય કત્વા ‘‘ખીરપકે દારકે ખીરં પાયેથ, દહરકુમારે લહું લહું ભોજેત્વા સયાપેથ, ઉચ્ચાસદ્દં મા કરિત્થ, અજ્જ એકરત્તિં સત્થા અન્તોગામે વસિસ્સતિ, બુદ્ધા નામ અપ્પસદ્દકામા હોન્તી’’તિ ભેરિં ચરાપેત્વા સયં દણ્ડદીપિકા આદાય યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ.

અથ ખો ભગવા નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેન યેન આવસથાગારં તેનુપસઙ્કમીતિ ‘‘યસ્સ દાનિ, ભન્તે, ભગવા કાલં મઞ્ઞતી’’તિ એવં કિર તેહિ કાલે આરોચિતે ભગવા લાખારસેન તિન્તરત્તકોવિળારપુપ્ફવણ્ણં રત્તદુપટ્ટં કત્તરિયા પદુમં કન્તેન્તો વિય, સંવિધાય તિમણ્ડલં પટિચ્છાદેન્તો નિવાસેત્વા સુવણ્ણપામઙ્ગેન પદુમકલાપં પરિક્ખિપન્તો વિય, વિજ્જુલતાસસ્સિરિકં કાયબન્ધનં બન્ધિત્વા રત્તકમ્બલેન ગજકુમ્ભં પરિયોનન્ધન્તો વિય, રતનસતુબ્બેધે સુવણ્ણગ્ઘિકે પવાળજાલં ખિપમાનો વિય, મહતિ સુવણ્ણચેતિયે રત્તકમ્બલકઞ્ચુકં પટિમુઞ્ચન્તો વિય, ગચ્છન્તં પુણ્ણચન્દં રત્તવલાહકેન પટિચ્છાદેન્તો વિય, કઞ્ચનગિરિમત્થકે સુપક્કલાખારસં પરિસિઞ્ચન્તો વિય, ચિત્તકૂટપબ્બતમત્થકં વિજ્જુલતાજાલેન પરિક્ખિપન્તો વિય, સકલચક્કવાળસિનેરુયુગન્ધરમહાપથવિં ચાલેત્વા ગહિતનિગ્રોધપલ્લવસમાનવણ્ણં સુરત્તવરપંસુકૂલં પારુપિત્વા વનગહનતો નિક્ખન્તકેસરસીહો વિય, સમન્તતો ઉદયપબ્બતકૂટતો પુણ્ણચન્દો વિય, બાલસૂરિયો વિય ચ અત્તના નિસિન્નચારુમણ્ડપતો નિક્ખમિ.

અથસ્સ કાયતો મેઘમુખતો વિજ્જુકલાપા વિય રસ્મિયો નિક્ખમિત્વા સુવણ્ણરસધારાપરિસેકપિઞ્જરપત્તપુપ્ફફલસાખાવિટપે વિય સમન્તતો રુક્ખે કરિંસુ. તાવદેવ અત્તનો અત્તનો પત્તચીવરમાદાય મહાભિક્ખુસઙ્ઘો ભગવન્તં પરિવારેસિ. તે ચ નં પરિવારેત્વા ઠિતા ભિક્ખૂ એવરૂપા અહેસું અપ્પિચ્છા સન્તુટ્ઠા પવિવિત્તા અસંસટ્ઠા આરદ્ધવીરિયા વત્તારો વચનક્ખમા ચોદકા પાપગરહિનો સીલસમ્પન્ના સમાધિસમ્પન્ના પઞ્ઞાસમ્પન્ના વિમુત્તિસમ્પન્ના વિમુત્તિઞાણદસ્સનસમ્પન્ના. તેહિ પરિવુતો ભગવા રત્તકમ્બલપરિક્ખિત્તો વિય સુવણ્ણક્ખન્ધો, નક્ખત્તપરિવારિતો વિય પુણ્ણચન્દો, રત્તપદુમવનસણ્ડમજ્ઝગતા વિય સુવણ્ણનાવા, પવાળવેદિકપરિક્ખિત્તો વિય સુવણ્ણપાસાદો વિરોચિત્થ. મહાકસ્સપપ્પમુખા પન મહાથેરા મેઘવણ્ણં પંસુકૂલચીવરં પારુપિત્વા મણિવમ્મવમ્મિતા વિય મહાનાગા પરિવારયિંસુ વન્તરાગા ભિન્નકિલેસા વિજટિતજટા છિન્નબન્ધના કુલે વા ગણે વા અલગ્ગા.

ઇતિ ભગવા સયં વીતરાગો વીતરાગેહિ, વીતદોસો વીતદોસેહિ, વીતમોહો વીતમોહેહિ, નિત્તણ્હો નિત્તણ્હેહિ, નિક્કિલેસો નિક્કિલેસેહિ, સયં બુદ્ધો અનુબુદ્ધેહિ પરિવારિતો પત્તપરિવારિતં વિય કેસરં, કેસરપરિવારિતા વિય કણ્ણિકા, અટ્ઠનાગસહસ્સપરિવારિતો વિય છદ્દન્તો નાગરાજા, નવુતિહંસસહસ્સપરિવારિતો વિય ધતરટ્ઠો હંસરાજા, સેનઙ્ગપરિવારિતો વિય ચક્કવત્તિરાજા, મરુગણપરિવારિતો વિય સક્કો દેવરાજા, બ્રહ્મગણપરિવારિતો વિય હારિતમહાબ્રહ્મા, તારાગણપરિવારિતો વિય પુણ્ણચન્દો, અનુપમેન બુદ્ધવેસેન અપરિમાણેન બુદ્ધવિલાસેન પાટલિગામિનં મગ્ગં પટિપજ્જિ.

અથસ્સ પુરત્થિમકાયતો સુવણ્ણવણ્ણા ઘનબુદ્ધરસ્મિયો ઉટ્ઠહિત્વા અસીતિહત્થટ્ઠાનં અગ્ગહેસું, તથા પચ્છિમકાયતો દક્ખિણપસ્સતો વામપસ્સતો સુવણ્ણવણ્ણા ઘનબુદ્ધરસ્મિયો ઉટ્ઠહિત્વા અસીતિહત્થટ્ઠાનં અગ્ગહેસું, ઉપરિકેસન્તતો પટ્ઠાય સબ્બકેસાવટ્ટેહિ મોરગીવરાજવણ્ણા અસિતા ઘનબુદ્ધરસ્મિયો ઉટ્ઠહિત્વા ગગનતલે અસીતિહત્થટ્ઠાનં અગ્ગહેસું, હેટ્ઠાપાદતલેહિ પવાળવણ્ણા રસ્મિયો ઉટ્ઠહિત્વા ઘનપથવિયં અસીતિહત્થટ્ઠાનં અગ્ગહેસું, દન્તતો અક્ખીનં સેતટ્ઠાનતો, નખાનં મંસવિમુત્તટ્ઠાનતો ઓદાતા ઘનબુદ્ધરસ્મિયો ઉટ્ઠહિત્વા અસીતિહત્થટ્ઠાનં અગ્ગહેસું, રત્તપીતવણ્ણાનં સમ્ભિન્નટ્ઠાનતો મઞ્જેટ્ઠવણ્ણા રસ્મિયો ઉટ્ઠહિત્વા અસીતિહત્થટ્ઠાનં અગ્ગહેસું, સબ્બત્થકમેવ પભસ્સરા રસ્મિયો ઉટ્ઠહિંસુ. એવં સમન્તા અસીતિહત્થટ્ઠાનં છબ્બણ્ણા બુદ્ધરસ્મિયો વિજ્જોતમાના વિપ્ફન્દમાના વિધાવમાના કઞ્ચનદણ્ડદીપિકાદીહિ નિચ્છરિત્વા આકાસં પક્ખન્દમાના મહાપદીપજાલા વિય, ચાતુદ્દીપિકમહામેઘતો નિક્ખન્તવિજ્જુલતા વિય ચ દિસોદિસં પક્ખન્દિંસુ. યાહિ સબ્બે દિસાભાગા સુવણ્ણચમ્પકપુપ્ફેહિ વિકિરિયમાના વિય, સુવણ્ણઘટતો સુવણ્ણરસધારાહિ આસિઞ્ચિયમાના વિય, પસારિતસુવણ્ણપટપરિક્ખિત્તા વિય, વેરમ્ભવાતેન સમુદ્ધતકિંસુકકણિકારકોવિળારપુપ્ફચુણ્ણસમોકિણ્ણા વિય, ચીનપિટ્ઠચુણ્ણસમ્પરિરઞ્જિતા વિય ચ વિરોચિંસુ.

ભગવતોપિ અસીતિઅનુબ્યઞ્જનબ્યામપ્પભાપરિક્ખેપસમુજ્જલં દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણપ્પટિમણ્ડિતં સરીરં અબ્ભમહિકાદિઉપક્કિલેસવિમુત્તં સમુજ્જલન્તતારકાવભાસિતં વિય, ગગનતલં વિકસિતં વિય પદુમવનં, સબ્બપાલિફુલ્લો વિય યોજનસતિકો પારિચ્છત્તકો, પટિપાટિયા ઠપિતાનં દ્વત્તિંસસૂરિયાનં દ્વત્તિંસચન્દિમાનં દ્વત્તિંસચક્કવત્તીનં દ્વત્તિંસદેવરાજાનં દ્વત્તિંસમહાબ્રહ્માનં સિરિયા સિરિં અભિભવમાનં વિય વિરોચિત્થ, યથા તં દસહિ પારમીહિ દસહિ ઉપપારમીહિ દસહિ પરમત્થપારમીહીતિ સમ્મદેવ પરિપૂરિતાહિ સમતિંસપારમિતાહિ અલઙ્કતં કપ્પસતસહસ્સાધિકાનિ ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ દિન્નેન દાનેન રક્ખિતેન સીલેન કતેન કલ્યાણકમ્મેન એકસ્મિં અત્તભાવે સમોસરિત્વા વિપાકં દાતું ઓકાસં અલભમાનેન સમ્બાધપ્પત્તં વિય નિબ્બત્તિતં નાવાસહસ્સભણ્ડં એકં નાવં આરોપનકાલો વિય, સકટસહસ્સભણ્ડં એકં સકટં આરોપનકાલો વિય, પઞ્ચવીસતિયા ગઙ્ગાનં સમ્ભિન્નમુખદ્વારે એકતો રાસિભૂતકાલો વિય અહોસિ.

ઇમાય બુદ્ધસિરિયા ઓભાસમાનસ્સપિ ભગવતો પુરતો અનેકાનિ દણ્ડદીપિકાસહસ્સાનિ ઉક્ખિપિંસુ. તથા પચ્છતો વામપસ્સે દક્ખિણપસ્સે જાતિકુસુમચમ્પકવનમાલિકારત્તુપ્પલનીલુપ્પલબકુલસિન્દુવારાદિપુપ્ફાનિ ચેવ નીલપીતાદિવણ્ણસુગન્ધચુણ્ણાનિ ચ ચાતુદ્દીપિકમહામેઘવિસ્સટ્ઠા સલિલવુટ્ઠિયો વિય વિપ્પકિરિંસુ. પઞ્ચઙ્ગિકતૂરિયનિગ્ઘોસા ચ બુદ્ધધમ્મસઙ્ઘગુણાસંયુત્તા થુતિઘોસા ચ સબ્બા દિસા પૂરયમાના મુખસમ્ભાસા વિય અહેસું. દેવસુપણ્ણનાગયક્ખગન્ધબ્બમનુસ્સાનં અક્ખીનિ અમતપાનં વિય લભિંસુ. ઇમસ્મિં પન ઠાને ઠત્વા પદસહસ્સેહિ ગમનવણ્ણનં વત્તું વટ્ટતિ. તત્રિયં મુખમત્તં –

‘‘એવં સબ્બઙ્ગસમ્પન્નો, કમ્પયન્તો વસુન્ધરં;

અહેઠયન્તો પાણાનિ, યાતિ લોકવિનાયકો.

‘‘દક્ખિણં પઠમં પાદં, ઉદ્ધરન્તો નરાસભો;

ગચ્છન્તો સિરિસમ્પન્નો, સોભતે દ્વિપદુત્તમો.

‘‘ગચ્છતો બુદ્ધસેટ્ઠસ્સ, હેટ્ઠા પાદતલં મુદુ;

સમં સમ્ફુસતે ભૂમિં, રજસાનુપલિમ્પતિ.

‘‘નિન્નં ઠાનં ઉન્નમતિ, ગચ્છન્તે લોકનાયકે;

ઉન્નતઞ્ચ સમં હોતિ, પથવી ચ અચેતના.

‘‘પાસાણા સક્ખરા ચેવ, કથલા ખાણુકણ્ટકા;

સબ્બે મગ્ગા વિવજ્જન્તિ, ગચ્છન્તે લોકનાયકે.

‘‘નાતિદૂરે ઉદ્ધરતિ, નચ્ચાસન્ને ચ નિક્ખિપં;

અઘટ્ટયન્તો નિય્યાતિ, ઉભો જાણૂ ચ ગોપ્ફકે.

‘‘નાતિસીઘં પક્કમતિ, સમ્પન્નચરણો મુનિ;

ન ચાપિ સણિકં યાતિ, ગચ્છમાનો સમાહિતો.

‘‘ઉદ્ધં અધો ચ તિરિયં, દિસઞ્ચ વિદિસં તથા;

ન પેક્ખમાનો સો યાતિ, યુગમત્તંવપેક્ખતિ.

‘‘નાગવિક્કન્તચારો સો, ગમને સોભતે જિનો;

ચારું ગચ્છતિ લોકગ્ગો, હાસયન્તો સદેવકે.

‘‘ઉસભરાજાવ સોભન્તો, ચારુચારીવ કેસરી;

તોસયન્તો બહૂ સત્તે, ગામં સેટ્ઠો ઉપાગમી’’તિ. –

વણ્ણકાલો નામ કિરેસ. એવંવિધેસુ કાલેસુ ભગવતો સરીરવણ્ણે વા ગુણવણ્ણે વા ધમ્મકથિકસ્સ થામોયેવ પમાણં, ચુણ્ણિયપદેહિ ગાથાબન્ધેહિ યત્તકં સક્કોતિ, તત્તકં વત્તબ્બં. ‘‘દુક્કથિત’’ન્તિ વા ‘‘અતિત્થેન પક્ખન્દો’’તિ વા ન વત્તબ્બો. અપરિમાણવણ્ણા હિ બુદ્ધા ભગવન્તો, તેસં બુદ્ધાપિ અનવસેસતો વણ્ણં વત્તું અસમત્થા. સકલમ્પિ હિ કપ્પં વણ્ણેન્તા પરિયોસાપેતું ન સક્કોન્તિ, પગેવ ઇતરા પજાતિ. ઇમિના સિરિવિલાસેન અલઙ્કતપ્પટિયત્તં પાટલિગામં પાવિસિ, પવિસિત્વા ભગવા પસન્નચિત્તેન જનેન પુપ્ફગન્ધધૂમવાસચુણ્ણાદીહિ પૂજિયમાનો આવસથાગારં પાવિસિ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો ભગવા નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેન યેન આવસથાગારં તેનુપસઙ્કમી’’તિ.

પાદે પક્ખાલેત્વાતિ યદિપિ ભગવતો પાદે રજોજલ્લં ન ઉપલિમ્પતિ, તેસં પન ઉપાસકાનં કુસલાભિવુદ્ધિં આકઙ્ખન્તો પરેસં દિટ્ઠાનુગતિં આપજ્જનત્થઞ્ચ ભગવા પાદે પક્ખાલેતિ. અપિચ ઉપાદિન્નકસરીરં નામ સીતં કાતબ્બમ્પિ હોતીતિ એતદત્થમ્પિ ભગવા ન્હાનપાદધોવનાદીનિ કરોતિયેવ. ભગવન્તંયેવ પુરક્ખત્વાતિ ભગવન્તં પુરતો કત્વા. તત્થ ભગવા ભિક્ખૂનઞ્ચેવ ઉપાસકાનઞ્ચ મજ્ઝે નિસિન્નો ગન્ધોદકેન ન્હાપેત્વા દુકૂલચુમ્બટકેન વોદકં કત્વા જાતિહિઙ્ગુલકેન મજ્જિત્વા રત્તકમ્બલેન પલિવેઠેત્વા પીઠે ઠપિતા રત્તસુવણ્ણઘનપટિમા વિય અતિવિરોચિત્થ.

અયં પનેત્થ પોરાણાનં વણ્ણભણનમગ્ગો –

‘‘ગન્ત્વાન મણ્ડલમાળં, નાગવિક્કન્તચારણો;

ઓભાસયન્તો લોકગ્ગો, નિસીદિ વરમાસને.

‘‘તહિં નિસિન્નો નરદમ્મસારથિ,

દેવાતિદેવો સતપુઞ્ઞલક્ખણો;

બુદ્ધાસને મજ્ઝગતો વિરોચતિ,

સુવણ્ણનિક્ખં વિય પણ્ડુકમ્બલે.

‘‘નેક્ખં જમ્બોનદસ્સેવ, નિક્ખિત્તં પણ્ડુકમ્બલે;

વિરોચતિ વીતમલો, મણિવેરોચનો યથા.

‘‘મહાસાલોવ સમ્ફુલ્લો, મેરુરાજાવલઙ્કતો;

સુવણ્ણયૂપસઙ્કાસો, પદુમો કોકનદો યથા.

‘‘જલન્તો દીપરુક્ખોવ, પબ્બતગ્ગે યથા સિખી;

દેવાનં પારિછત્તોવ, સબ્બફુલ્લો વિરોચતી’’તિ.

પાટલિગામિયે ઉપાસકે આમન્તેસીતિ યસ્મા તેસુ ઉપાસકેસુ બહૂ જના સીલેસુ પતિટ્ઠિતા, તસ્મા પઠમં તાવ સીલવિપત્તિયા આદીનવં પકાસેત્વા પચ્છા સીલસમ્પદાય આનિસંસં દસ્સેતું, ‘‘પઞ્ચિમે ગહપતયો’’તિઆદિના ધમ્મદેસનત્થં આમન્તેસિ.

તત્થ દુસ્સીલોતિ નિસ્સીલો. સીલવિપન્નોતિ વિપન્નસીલો ભિન્નસંવરો. એત્થ ચ ‘‘દુસ્સીલો’’તિ પદેન પુગ્ગલસ્સ સીલાભાવો વુત્તો. સો પનસ્સ સીલાભાવો દુવિધો અસમાદાનેન વા સમાદિન્નસ્સ ભેદેન વાતિ. તેસુ પુરિમો ન તથા સાવજ્જો, યથા દુતિયો સાવજ્જતરો. યથાધિપ્પેતાદીનવનિમિત્તં સીલાભાવં પુગ્ગલાધિટ્ઠાનાય દેસનાય દસ્સેતું, ‘‘સીલવિપન્નો’’તિ વુત્તં. તેન ‘‘દુસ્સીલો’’તિ પદસ્સ અત્થં દસ્સેતિ. પમાદાધિકરણન્તિ પમાદકારણા. ઇદઞ્ચ સુત્તં ગહટ્ઠાનં વસેન આગતં, પબ્બજિતાનમ્પિ પન લબ્ભતેવ. ગહટ્ઠો હિ યેન સિપ્પટ્ઠાનેન જીવિકં કપ્પેતિ યદિ કસિયા યદિ વાણિજ્જાય યદિ ગોરક્ખેન, પાણાતિપાતાદિવસેન પમત્તો તં તં યથાકાલં સમ્પાદેતું ન સક્કોતિ, અથસ્સ કમ્મં વિનસ્સતિ. માઘાતકાલે પન પાણાતિપાતાદીનિ કરોન્તો દણ્ડવસેન મહતિં ભોગજાનિં નિગચ્છતિ. પબ્બજિતો દુસ્સીલો પમાદકારણા સીલતો બુદ્ધવચનતો ઝાનતો સત્તઅરિયધનતો ચ જાનિં નિગચ્છતિ.

પાપકો કિત્તિસદ્દોતિ ગહટ્ઠસ્સ ‘‘અસુકો અમુકકુલે જાતો દુસ્સીલો પાપધમ્મો પરિચ્ચત્તઇધલોકપરલોકો સલાકભત્તમત્તમ્પિ ન દેતી’’તિ પરિસમજ્ઝે પાપકો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગચ્છતિ. પબ્બજિતસ્સ ‘‘અસુકો નામ થેરો સત્થુ સાસને પબ્બજિત્વા નાસક્ખિ સીલાનિ રક્ખિતું, ન બુદ્ધવચનં ગહેતું, વેજ્જકમ્માદીહિ જીવતિ, છહિ અગારવેહિ સમન્નાગતો’’તિ એવં પાપકો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગચ્છતિ.

અવિસારદોતિ ગહટ્ઠો તાવ અવસ્સં બહૂનં સન્નિપાતટ્ઠાને ‘‘કોચિ મમ કમ્મં જાનિસ્સતિ, અથ મં નિન્દિસ્સતિ, રાજકુલસ્સ વા દસ્સેસ્સતી’’તિ સભયો ઉપસઙ્કમતિ, મઙ્કુભૂતો પત્તક્ખન્ધો અધોમુખો નિસીદતિ, વિસારદો હુત્વા કથેતું ન સક્કોતિ. પબ્બજિતોપિ બહુભિક્ખુસઙ્ઘે સન્નિપતિતે ‘‘અવસ્સં કોચિ મમ કમ્મં જાનિસ્સતિ, અથ મે ઉપોસથમ્પિ પવારણમ્પિ ઠપેત્વા સામઞ્ઞતો ચાવેત્વા નિક્કડ્ઢિસ્સતી’’તિ સભયો ઉપસઙ્કમતિ, વિસારદો હુત્વા કથેતું ન સક્કોતિ. એકચ્ચો પન દુસ્સીલોપિ સમાનો સુસીલો વિય ચરતિ, સોપિ અજ્ઝાસયેન મઙ્કુ હોતિયેવ.

સમ્મૂળ્હો કાલં કરોતીતિ દુસ્સીલસ્સ હિ મરણમઞ્ચે નિપન્નસ્સ દુસ્સીલકમ્માનિ સમાદાય પવત્તિતટ્ઠાનાનિ આપાથં આગચ્છન્તિ. સો ઉમ્મીલેત્વા ઇધલોકં, નિમીલેત્વા પરલોકં પસ્સતિ. તસ્સ ચત્તારો અપાયા કમ્માનુરૂપં ઉપટ્ઠહન્તિ, સત્તિસતેન પહરિયમાનો વિય અગ્ગિજાલાભિઘાતેન ઝાયમાનો વિય ચ હોતિ. સો ‘‘વારેથ, વારેથા’’તિ વિરવન્તોવ મરતિ. તેન વુત્તં – ‘‘સમ્મૂળ્હો કાલં કરોતી’’તિ.

કાયસ્સ ભેદાતિ ઉપાદિન્નક્ખન્ધપરિચ્ચાગા. પરં મરણાતિ તદનન્તરં અભિનિબ્બત્તક્ખન્ધગ્ગહણા. અથ વા કાયસ્સ ભેદાતિ જીવિતિન્દ્રિયસ્સ ઉપચ્છેદા. પરં મરણાતિ ચુતિતો ઉદ્ધં. અપાયન્તિઆદિ સબ્બં નિરયવેવચનં. નિરયો હિ સગ્ગમોક્ખહેતુભૂતા પુઞ્ઞસઙ્ખાતા અયા અપેતત્તા, સુખાનં વા અયસ્સ, આગમનસ્સ વા અભાવા અપાયો. દુક્ખસ્સ ગતિ પટિસરણન્તિ દુગ્ગતિ, દોસબહુલતાય વા દુટ્ઠેન કમ્મુના નિબ્બત્તા ગતીતિ દુગ્ગતિ. વિવસા નિપતન્તિ એત્થ દુક્કતકારિનોતિ વિનિપાતો, વિનસ્સન્તા વા એત્થ નિપતન્તિ સમ્ભિજ્જમાનઙ્ગપચ્ચઙ્ગાતિ વિનિપાતો. નત્થિ એત્થ અસ્સાદસઞ્ઞિતો અયોતિ નિરયો.

અથ વા અપાયગ્ગહણેન તિરચ્છાનયોનિં દીપેતિ. તિરચ્છાનયોનિ હિ અપાયો સુગતિતો અપેતત્તા, ન દુગ્ગતિ મહેસક્ખાનં નાગરાજાદીનં સમ્ભવતો. દુગ્ગતિગ્ગહણેન પેત્તિવિસયં દીપેતિ. સો હિ અપાયો ચેવ દુગ્ગતિ ચ સુગતિતો અપેતત્તા, દુક્ખસ્સ ચ ગતિભૂતત્તા, ન તુ વિનિપાતો અસુરસદિસં અવિનિપતિતત્તા પેતમહિદ્ધિકાનમ્પિ વિજ્જમાનત્તા. વિનિપાતગ્ગહણેન અસુરકાયં દીપેતિ. સો હિ યથાવુત્તેનટ્ઠેન ‘‘અપાયો’’ ચેવ ‘‘દુગ્ગતિ’’ ચ સબ્બસમ્પત્તિસમુસ્સયેહિ વિનિપતિતત્તા ‘‘વિનિપાતો’’તિ ચ વુચ્ચતિ. નિરયગ્ગહણેન અવીચિઆદિકં અનેકપ્પકારં નિરયમેવ દીપેતિ. ઉપપજ્જતીતિ નિબ્બત્તતિ.

આનિસંસકથા વુત્તવિપરિયાયેન વેદિતબ્બા. અયં પન વિસેસો – સીલવાતિ સમાદાનવસેન સીલવા. સીલસમ્પન્નોતિ પરિસુદ્ધં પરિપુણ્ણઞ્ચ કત્વા સીલસ્સ સમાદાનેન સીલસમ્પન્નો. ભોગક્ખન્ધન્તિ ભોગરાસિં. સુગતિં સગ્ગં લોકન્તિ એત્થ સુગતિગ્ગહણેન મનુસ્સગતિપિ સઙ્ગય્હતિ, સગ્ગગ્ગહણેન દેવગતિ એવ. તત્થ સુન્દરા ગતિ સુગતિ, રૂપાદીહિ વિસયેહિ સુટ્ઠુ અગ્ગોતિ સગ્ગો, સો સબ્બોપિ લુજ્જનપલુજ્જનટ્ઠેન લોકોતિ.

પાટલિગામિયે ઉપાસકે બહુદેવ રત્તિં ધમ્મિયા કથાયાતિ અઞ્ઞાયપિ પાળિમુત્તાય ધમ્મકથાય ચેવ આવસથાનુમોદનકથાય ચ. તદા હિ ભગવા યસ્મા અજાતસત્તુના તત્થ પાટલિપુત્તનગરં માપેન્તેન અઞ્ઞેસુ ગામનિગમજનપદરાજધાનીસુ યે સીલાચારસમ્પન્ના કુટુમ્બિકા, તે આનેત્વા ધનધઞ્ઞઘરવત્થુખેત્તવત્થાદીનિ ચેવ પરિહારઞ્ચ દાપેત્વા નિવેસિયન્તિ. તસ્મા પાટલિગામિયા ઉપાસકા આનિસંસદસ્સાવિતાય વિસેસતો સીલગરુકા સબ્બગુણાનઞ્ચ સીલસ્સ અધિટ્ઠાનભાવતો તેસં પઠમં સીલાનિસંસે પકાસેત્વા તતો પરં આકાસગઙ્ગં ઓતારેન્તો વિય, પથવોજં આકડ્ઢન્તો વિય, મહાજમ્બું મત્થકે ગહેત્વા ચાલેન્તો વિય, યોજનિકમધુકણ્ડં ચક્કયન્તેન પીળેત્વા મધુરસં પાયમાનો વિય પાટલિગામિકાનં ઉપાસકાનં હિતસુખાવહં પકિણ્ણકકથં કથેન્તો ‘‘આવાસદાનં નામેતં ગહપતયો મહન્તં પુઞ્ઞં, તુમ્હાકં આવાસો મયા પરિભુત્તો, ભિક્ખુસઙ્ઘેન ચ પરિભુત્તો, મયા ચ ભિક્ખુસઙ્ઘેન ચ પરિભુત્તે પન ધમ્મરતનેનપિ પરિભુત્તોયેવ હોતિ. એવં તીહિ રતનેહિ પરિભુત્તે અપરિમેય્યો ચ વિપાકો, અપિચ આવાસદાનસ્મિં દિન્ને સબ્બદાનં દિન્નમેવ હોતિ, ભૂમટ્ઠકપણ્ણસાલાય વા સાખામણ્ડપસ્સ વા સઙ્ઘં ઉદ્દિસ્સ કતસ્સ આનિસંસો પરિચ્છિન્દિતું ન સક્કા. આવાસદાનાનુભાવેન હિ ભવે નિબ્બત્તમાનસ્સપિ સમ્પીળિતગબ્ભવાસો નામ ન હોતિ, દ્વાદસહત્થો ઓવરકો વિયસ્સ માતુકુચ્છિ અસમ્બાધોવ હોતી’’તિ એવં નાનાનયેહિ વિચિત્તં બહું ધમ્મકથં કથેત્વા –

‘‘સીતં ઉણ્હં પટિહન્તિ, તતો વાળમિગાનિ ચ;

સરીસપે ચ મકસે, સિસિરે ચાપિ વુટ્ઠિયો.

‘‘તતો વાતાતપો ઘોરો, સઞ્જાતો પટિહઞ્ઞતિ;

લેણત્થઞ્ચ સુખત્થઞ્ચ, ઝાયિતુઞ્ચ વિપસ્સિતું.

‘‘વિહારદાનં સઙ્ઘસ્સ, અગ્ગં બુદ્ધેન વણ્ણિતં;

તસ્મા હિ પણ્ડિતો પોસો, સમ્પસ્સં અત્થમત્તનો.

‘‘વિહારે કારયે રમ્મે, વાસયેત્થ બહુસ્સુતે;

તેસં અન્નઞ્ચ પાનઞ્ચ, વત્થસેનાસનાનિ ચ.

‘‘દદેય્ય ઉજુભૂતેસુ, વિપ્પસન્નેન ચેતસા;

તે તસ્સ ધમ્મં દેસેન્તિ, સબ્બદુક્ખાપનૂદનં;

યં સો ધમ્મં ઇધઞ્ઞાય, પરિનિબ્બાતિ અનાસવો’’તિ. (ચૂળવ. ૨૯૫) –

એવં અયમ્પિ આવાસદાને આનિસંસોતિ બહુદેવ રત્તિં અતિરેકતરં દિયડ્ઢયામં આવાસદાનાનિસંસકથં કથેસિ. તત્થ ઇમા ગાથા તાવ સઙ્ગહં આરુળ્હા, પકિણ્ણકધમ્મદેસના પન સઙ્ગહં નારોહતિ. સન્દસ્સેત્વાતિઆદીનિ વુત્તત્થાનેવ.

અભિક્કન્તાતિ અતિક્કન્તા દ્વે યામા ગતા. યસ્સ દાનિ કાલં મઞ્ઞથાતિ યસ્સ ગમનસ્સ તુમ્હે કાલં મઞ્ઞથ, ગમનકાલો તુમ્હાકં, ગચ્છથાતિ વુત્તં હોતિ. કસ્મા પન ભગવા તે ઉય્યોજેસીતિ? અનુકમ્પાય. તિયામરત્તિઞ્હિ તત્થ નિસીદિત્વા વીતિનામેન્તાનં તેસં સરીરે આબાધો ઉપ્પજ્જેય્યાતિ, ભિક્ખુસઙ્ઘેપિ ચ વિપ્પભાતસયનનિસજ્જાય ઓકાસો લદ્ધું વટ્ટતિ, ઇતિ ઉભયાનુકમ્પાય ઉય્યોજેસીતિ. સુઞ્ઞાગારન્તિ પાટિયેક્કં સુઞ્ઞાગારં નામ તત્થ નત્થિ. તેન કિર ગહપતયો તસ્સેવ આવસથાગારસ્સ એકપસ્સે પટસાણિયા પરિક્ખિપાપેત્વા કપ્પિયમઞ્ચં પઞ્ઞાપેત્વા તત્થ કપ્પિયપચ્ચત્થરણં અત્થરિત્વા ઉપરિ સુવણ્ણરજતતારકાગન્ધમાલાદિપટિમણ્ડિતં વિતાનં બન્ધિત્વા તેલપ્પદીપં આરોપેસું ‘‘અપ્પેવ નામ સત્થા ધમ્માસનતો વુટ્ઠાય થોકં વિસ્સમિતુકામો ઇધ નિપજ્જેય્ય, એવં નો ઇદં આવસથાગારં ભગવતા ચતૂહિ ઇરિયાપથેહિ પરિભુત્તં દીઘરત્તં હિતાય સુખાય ભવિસ્સતી’’તિ. સત્થાપિ તદેવ સન્ધાય તત્થ સઙ્ઘાટિં પઞ્ઞાપેત્વા સીહસેય્યં કપ્પેસિ. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘સુઞ્ઞાગારં પાવિસી’’તિ. તત્થ પાદધોવનટ્ઠાનતો પટ્ઠાય યાવ ધમ્માસના અગમાસિ, એત્તકે ઠાને ગમનં નિપ્ફન્નં. ધમ્માસનં પત્વા થોકં અટ્ઠાસિ, ઇદં તત્થ ઠાનં. ભગવા દ્વે યામે ધમ્માસને નિસીદિ, એત્તકે ઠાને નિસજ્જા નિપ્ફન્ના. ઉપાસકે ઉય્યોજેત્વા ધમ્માસનતો ઓરુય્હ યથાવુત્તે ઠાને સીહસેય્યં કપ્પેસિ. એવં તં ઠાનં ભગવતા ચતૂહિ ઇરિયાપથેહિ પરિભુત્તં અહોસીતિ.

સુનિધવસ્સકારાતિ સુનિધો ચ વસ્સકારો ચ દ્વે બ્રાહ્મણા. મગધમહામત્તાતિ મગધરઞ્ઞો મહાઅમચ્ચા, મગધરટ્ઠે વા મહામત્તા મહતિયા ઇસ્સરિયમત્તાય સમન્નાગતાતિ મહામત્તા. પાટલિગામે નગરં માપેન્તીતિ પાટલિગામસઙ્ખાતે ભૂમિપદેસે નગરં માપેન્તિ. વજ્જીનં પટિબાહાયાતિ લિચ્છવિરાજૂનં આયમુખપ્પચ્છિન્દનત્થં. સહસ્સસહસ્સેવાતિ એકેકવગ્ગવસેન સહસ્સં સહસ્સં હુત્વા. વત્થૂનીતિ ઘરવત્થૂનિ. ચિત્તાનિ નમન્તિ નિવેસનાનિ માપેતુન્તિ રઞ્ઞો રાજમહામત્તાનઞ્ચ નિવેસનાનિ માપેતું વત્થુવિજ્જાપાઠકાનં ચિત્તાનિ નમન્તિ. તે કિર અત્તનો સિપ્પાનુભાવેન હેટ્ઠાપથવિયં તિંસહત્થમત્તે ઠાને ‘‘ઇધ નાગગ્ગાહો, ઇધ યક્ખગ્ગાહો, ઇધ ભૂતગ્ગાહો, ઇધ પાસાણો વા ખાણુકો વા અત્થી’’તિ જાનન્તિ. તે તદા સિપ્પં જપ્પેત્વા દેવતાહિ સદ્ધિં સમ્મન્તયમાના વિય માપેન્તિ.

અથ વા નેસં સરીરે દેવતા અધિમુચ્ચિત્વા તત્થ તત્થ નિવેસનાનિ માપેતું ચિત્તં નામેન્તિ. તા ચતૂસુ કોણેસુ ખાણુકે કોટ્ટેત્વા વત્થુમ્હિ ગહિતમત્તે પટિવિગચ્છન્તિ. સદ્ધકુલાનં સદ્ધા દેવતા તથા કરોન્તિ, અસ્સદ્ધકુલાનં અસ્સદ્ધા દેવતા. કિંકારણા? સદ્ધાનઞ્હિ એવં હોતિ ‘‘ઇધ મનુસ્સા નિવેસનં માપેન્તા પઠમં ભિક્ખુસઙ્ઘં નિસીદાપેત્વા મઙ્ગલં વદાપેસ્સન્તિ, અથ મયં સીલવન્તાનં દસ્સનં ધમ્મકથં પઞ્હવિસ્સજ્જનં અનુમોદનં સોતું લભિસ્સામ, મનુસ્સા ચ દાનં દત્વા અમ્હાકં પત્તિં દસ્સન્તી’’તિ. અસ્સદ્ધા દેવતાપિ ‘‘અત્તનો ઇચ્છાનુરૂપં તેસં પટિપત્તિં પસ્સિતું, કથઞ્ચ સોતું લભિસ્સામા’’તિ તથા કરોન્તિ.

તાવતિંસેહીતિ યથા હિ એકસ્મિં કુલે એકં પણ્ડિતમનુસ્સં, એકસ્મિઞ્ચ વિહારે એકં બહુસ્સુતં ભિક્ખું ઉપાદાય ‘‘અસુકકુલે મનુસ્સા પણ્ડિતા, અસુકવિહારે ભિક્ખૂ બહુસ્સુતા’’તિ સદ્દો અબ્ભુગ્ગચ્છતિ, એવમેવ સક્કં દેવરાજાનં, વિસ્સકમ્મઞ્ચ દેવપુત્તં ઉપાદાય ‘‘તાવતિંસા પણ્ડિતા’’તિ સદ્દો અબ્ભુગ્ગતો. તેનાહ ‘‘તાવતિંસેહી’’તિ. સેય્યથાપીતિઆદિના દેવેહિ તાવતિંસેહિ સદ્ધિં મન્તેત્વા વિય સુનિધવસ્સકારા નગરં માપેન્તીતિ દસ્સેતિ.

યાવતા, આનન્દ, અરિયં આયતનન્તિ યત્તકં અરિયમનુસ્સાનં ઓસરણટ્ઠાનં નામ અત્થિ. યાવતા વણિપ્પથોતિ યત્તકં વાણિજાનં આહટભણ્ડસ્સ રાસિવસેન કયવિક્કયટ્ઠાનં નામ, વાણિજાનં વસનટ્ઠાનં વા અત્થિ. ઇદં અગ્ગનગરન્તિ તેસં અરિયાયતનવણિપ્પથાનં ઇદં નગરં અગ્ગં ભવિસ્સતિ જેટ્ઠકં પામોક્ખં. પુટભેદનન્તિ ભણ્ડપુટભેદનટ્ઠાનં, ભણ્ડભણ્ડિકાનં મોચનટ્ઠાનન્તિ વુત્તં હોતિ. સકલજમ્બુદીપે અલદ્ધભણ્ડમ્પિ હિ ઇધેવ લભિસ્સન્તિ, અઞ્ઞત્થ વિક્કયં અગચ્છન્તાપિ ઇધેવ વિક્કયં ગચ્છિસ્સન્તિ, તસ્મા ઇધેવ પુટં ભિન્દિસ્સન્તીતિ અત્થો. આયાનમ્પિ હિ ચતૂસુ દ્વારેસુ ચત્તારિ, સભાયં એકન્તિ એવં દિવસે દિવસે પઞ્ચસતસહસ્સાનિ તત્થ ઉટ્ઠહિસ્સન્તિ. તાનિ સભાવાનિ આયાનીતિ દસ્સેતિ.

અગ્ગિતો વાતિઆદીસુ સમુચ્ચયત્થો વાસદ્દો, અગ્ગિના ચ ઉદકેન ચ મિથુભેદેન ચ નસ્સિસ્સતીતિ અત્થો. તસ્સ હિ એકો કોટ્ઠાસો અગ્ગિના નસ્સિસ્સતિ, નિબ્બાપેતું ન સક્ખિસ્સન્તિ, એકં કોટ્ઠાસં ગઙ્ગા ગહેત્વા ગમિસ્સતિ, એકો ઇમિના અકથિતં અમુસ્સ, અમુના અકથિતં ઇમસ્સ વદન્તાનં પિસુણવાચાનં વસેન ભિન્નાનં મનુસ્સાનં અઞ્ઞમઞ્ઞભેદેન વિનસ્સિસ્સતિ. એવં વત્વા ભગવા પચ્ચૂસકાલે ગઙ્ગાતીરં ગન્ત્વા કતમુખધોવનો ભિક્ખાચારવેલં આગમયમાનો નિસીદિ.

સુનિધવસ્સકારાપિ ‘‘અમ્હાકં રાજા સમણસ્સ ગોતમસ્સ ઉપટ્ઠાકો, સો અમ્હે ઉપગતે પુચ્છિસ્સતિ ‘સત્થા કિર પાટલિગામં અગમાસિ, કિં તસ્સ સન્તિકં ઉપસઙ્કમિત્થ, ન ઉપસઙ્કમિત્થા’તિ. ‘ઉપસઙ્કમિમ્હા’તિ ચ વુત્તે ‘નિમન્તયિત્થ, ન નિમન્તયિત્થા’તિ પુચ્છિસ્સતિ. ‘ન નિમન્તયિમ્હા’તિ ચ વુત્તે અમ્હાકં દોસં આરોપેત્વા નિગ્ગણ્હિસ્સતિ, ઇદઞ્ચાપિ મયં અકતટ્ઠાને નગરં માપેમ, સમણસ્સ ખો પન ગોતમસ્સ ગતગતટ્ઠાને કાળકણ્ણિસત્તા પટિક્કમન્તિ, તં મયં નગરમઙ્ગલં વાચાપેસ્સામા’’તિ ચિન્તેત્વા સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા નિમન્તયિંસુ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો સુનિધવસ્સકારા’’તિઆદિ.

પુબ્બણ્હસમયન્તિ પુબ્બણ્હે કાલે. નિવાસેત્વાતિ ગામપવેસનનીહારેન નિવાસનં નિવાસેત્વા કાયબન્ધનં બન્ધિત્વા. પત્તચીવરમાદાયાતિ ચીવરં પારુપિત્વા પત્તં હત્થેન ગહેત્વા.

સીલવન્તેત્થાતિ સીલવન્તો એત્થ અત્તનો વસનટ્ઠાને. સઞ્ઞતેતિ કાયવાચાચિત્તેહિ સઞ્ઞતે. તાસં દક્ખિણમાદિસેતિ સઙ્ઘસ્સ દિન્ને ચત્તારો પચ્ચયે તાસં ઘરદેવતાનં આદિસેય્ય પત્તિં દદેય્ય. પૂજિતા પૂજયન્તીતિ ‘‘ઇમે મનુસ્સા અમ્હાકં ઞાતકાપિ ન હોન્તિ, એવમ્પિ નો પત્તિં દેન્તી’’તિ આરક્ખં સુસંવિહિતં કરોન્તિ સુટ્ઠુ આરક્ખં કરોન્તિ. માનિતા માનયન્તીતિ કાલાનુકાલં બલિકમ્મકરણેન માનિતા ‘‘એતે મનુસ્સા અમ્હાકં ઞાતકાપિ ન હોન્તિ, તથાપિ ચતુપઞ્ચછમાસન્તરં નો બલિકમ્મં કરોન્તી’’તિ માનેન્તિ ઉપ્પન્નપરિસ્સયં હરન્તિ. તતો નન્તિ તતો તં પણ્ડિતજાતિકં પુરિસં. ઓરસન્તિ ઉરે ઠપેત્વા વડ્ઢિતં, યથા માતા ઓરસં પુત્તં અનુકમ્પતિ, ઉપ્પન્નપરિસ્સયહરણત્થમેવસ્સ યથા વાયમતિ, એવં અનુકમ્પન્તીતિ અત્થો. ભદ્રાનિ પસ્સતીતિ સુન્દરાનિ પસ્સતિ.

અનુમોદિત્વાતિ તેહિ તદા પસુતપુઞ્ઞસ્સ અનુમોદનવસેન તેસં ધમ્મકથં કત્વા. સુનિધવસ્સકારાપિ ‘‘યા તત્થ દેવતા આસું, તાસં દક્ખિણમાદિસે’’તિ ભગવતો વચનં સુત્વા દેવતાનં પત્તિં અદંસુ. તં ગોતમદ્વારં નામ અહોસીતિ તસ્સ નગરસ્સ યેન દ્વારેન ભગવા નિક્ખમિ, તં ગોતમદ્વારં નામ અહોસિ. ગઙ્ગાય પન ઉત્તરણત્થં અનોતિણ્ણત્તા ગોતમતિત્થં નામ નાહોસિ. પૂરાતિ પુણ્ણા. સમતિત્તિકાતિ તટસમં ઉદકસ્સ તિત્તા ભરિતા. કાકપેય્યાતિ તીરે ઠિતકાકેહિ પાતું સક્કુણેય્યઉદકા. દ્વીહિપિ પદેહિ ઉભતોકૂલસમં પરિપુણ્ણભાવમેવ દસ્સેતિ. ઉળુમ્પન્તિ પારગમનત્થાય દારૂનિ સઙ્ઘાટેત્વા આણિયો કોટ્ટેત્વા કતં. કુલ્લન્તિ વેળુદણ્ડાદિકે વલ્લિઆદીહિ બન્ધિત્વા કતં.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ એતં મહાજનસ્સ ગઙ્ગોદકમત્તસ્સપિ કેવલં તરિતું અસમત્થતં, અત્તનો પન ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ અતિગમ્ભીરવિત્થતં સંસારમહણ્ણવં તરિત્વા ઠિતભાવઞ્ચ સબ્બાકારતો વિદિત્વા તદત્થપરિદીપનં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ અણ્ણવન્તિ સબ્બન્તિમેન પરિચ્છેદેન યોજનમત્તં ગમ્ભીરસ્સ ચ વિત્થતસ્સ ચ ઉદકટ્ઠાનસ્સેતં અધિવચનં. સરન્તિ સરિત્વા ગમનતો ઇધ નદી અધિપ્પેતા. ઇદં વુત્તં હોતિ – યે ગમ્ભીરવિત્થતં સંસારણ્ણવં તણ્હાસરિતઞ્ચ તરન્તિ, તે અરિયમગ્ગસઙ્ખાતં સેતું કત્વાન વિસજ્જ પલ્લલાનિ અનામસિત્વાવ ઉદકભરિતાનિ નિન્નટ્ઠાનાનિ, અયં પન ઇદં અપ્પમત્તકં ઉદકં તરિતુકામો કુલ્લઞ્હિ જનો પબન્ધતિ કુલ્લં બન્ધિતું આયાસં આપજ્જતિ. તિણ્ણા મેધાવિનો જનાતિ અરિયમગ્ગઞાણસઙ્ખાતાય મેધાય સમન્નાગતત્તા મેધાવિનો બુદ્ધા ચ બુદ્ધસાવકા ચ વિના એવ કુલ્લેન તિણ્ણા પરતીરે પતિટ્ઠિતાતિ.

છટ્ઠસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. દ્વિધાપથસુત્તવણ્ણના

૭૭. સત્તમે અદ્ધાનમગ્ગપટિપન્નોતિ અદ્ધાનસઙ્ખાતં દીઘમગ્ગં પટિપન્નો ગચ્છન્તો હોતિ. નાગસમાલેનાતિ એવંનામકેન થેરેન. પચ્છાસમણેનાતિ અયં તદા ભગવતો ઉપટ્ઠાકો અહોસિ. તેન નં પચ્છાસમણં કત્વા મગ્ગં પટિપજ્જિ. ભગવતો હિ પઠમબોધિયં વીસતિવસ્સાનિ અનિબદ્ધા ઉપટ્ઠાકા અહેસું, તતો પરં યાવ પરિનિબ્બાના પઞ્ચવીસતિવસ્સાનિ આયસ્મા આનન્દો છાયાવ ઉપટ્ઠાસિ. અયં પન અનિબદ્ધુપટ્ઠાકકાલો. તેન વુત્તં – ‘‘આયસ્મતા નાગસમાલેન પચ્છાસમણેના’’તિ. દ્વિધાપથન્તિ દ્વિધાભૂતં મગ્ગં. ‘‘દ્વેધાપથ’’ન્તિપિ પઠન્તિ આયસ્મા નાગસમાલો અત્તના પુબ્બે તત્થ કતપરિચયત્તા ઉજુભાવઞ્ચસ્સ સન્ધાય વદતિ ‘‘અયં, ભન્તે ભગવા, પન્થો’’તિ.

ભગવા પન તદા તસ્સ સપરિસ્સયભાવં ઞત્વા તતો અઞ્ઞં મગ્ગં ગન્તુકામો ‘‘અયં, નાગસમાલ, પન્થો’’તિ આહ. ‘‘સપરિસ્સયો’’તિ ચ વુત્તે અસદ્દહિત્વા ‘‘ભગવા ન તત્થ પરિસ્સયો’’તિ વદેય્ય, તદસ્સ દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાયાતિ ‘‘સપરિસ્સયો’’તિ ન કથેસિ. તિક્ખત્તું ‘‘અયં પન્થો, ઇમિના ગચ્છામા’’તિ વત્વા ચતુત્થવારે ‘‘ન ભગવા ઇમિના મગ્ગેન ગન્તું ઇચ્છતિ, અયમેવ ચ ઉજુમગ્ગો, હન્દાહં ભગવતો પત્તચીવરં દત્વા ઇમિના મગ્ગેન ગમિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા સત્થુ પત્તચીવરં દાતું અસક્કોન્તો ભૂમિયં ઠપેત્વા પચ્ચુપટ્ઠિતેન દુક્ખસંવત્તનિકેન કમ્મુના ચોદિયમાનો ભગવતો વચનં અનાદિયિત્વાવ પક્કામિ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો આયસ્મા નાગસમાલો ભગવતો પત્તચીવરં તત્થેવ છમાયં નિક્ખિપિત્વા પક્કામી’’તિ. તત્થ ભગવતો પત્તચીવરન્તિ અત્તનો હત્થગતં ભગવતો પત્તચીવરં. તત્થેવાતિ તસ્મિંયેવ મગ્ગે છમાયં પથવિયં નિક્ખિપિત્વા પક્કામિ. ઇદં વો ભગવા પત્તચીવરં, સચે ઇચ્છથ, ગણ્હથ, યદિ અત્તના ઇચ્છિતમગ્ગંયેવ ગન્તુકામત્થાતિ અધિપ્પાયો. ભગવાપિ અત્તનો પત્તચીવરં સયમેવ ગહેત્વા યથાધિપ્પેતં મગ્ગં પટિપજ્જિ.

અન્તરામગ્ગે ચોરા નિક્ખમિત્વાતિ તદા કિર પઞ્ચસતા પુરિસા લુદ્દા લોહિતપાણિનો રાજાપરાધિનો હુત્વા અરઞ્ઞં પવિસિત્વા ચોરિકાય જીવિકં કપ્પેન્તા ‘‘પારિપન્થિકભાવેન રઞ્ઞો આયપથં પચ્છિન્દિસ્સામા’’તિ મગ્ગસમીપે અરઞ્ઞે તિટ્ઠન્તિ. તે થેરં તેન મગ્ગેન ગચ્છન્તં દિસ્વા ‘‘અયં સમણો ઇમિના મગ્ગેન આગચ્છતિ, અવળઞ્જિતબ્બં મગ્ગં વળઞ્જેતિ, અમ્હાકં અત્થિભાવં ન જાનાતિ, હન્દ નં જાનાપેસ્સામા’’તિ કુજ્ઝિત્વા ગહનટ્ઠાનતો વેગેન નિક્ખમિત્વા સહસા થેરં ભૂમિયં પાતેત્વા હત્થપાદેહિ કોટ્ટેત્વા મત્તિકાપત્તઞ્ચસ્સ ભિન્દિત્વા ચીવરં ખણ્ડાખણ્ડિકં છિન્દિત્વા પબ્બજિતત્તા ‘‘તં ન હનામ, ઇતો પટ્ઠાય ઇમસ્સ મગ્ગસ્સ પરિસ્સયભાવં જાનાહી’’તિ વિસ્સજ્જેસું. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો આયસ્મતો…પે… વિપ્ફાલેસુ’’ન્તિ.

ભગવાપિ ‘‘અયં તેન મગ્ગેન ગતો ચોરેહિ બાધિતો મં પરિયેસિત્વા ઇદાનેવ આગમિસ્સતી’’તિ ઞત્વા થોકં ગન્ત્વા મગ્ગા ઓક્કમ્મ અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે નિસીદિ. આયસ્માપિ ખો નાગસમાલો પચ્ચાગન્ત્વા સત્થારા ગતમગ્ગમેવ ગહેત્વા ગચ્છન્તો તસ્મિં રુક્ખમૂલે ભગવન્તં પસ્સિત્વા ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા તં પવત્તિં સબ્બં આરોચેસિ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો આયસ્મા નાગસમાલો…પે… સઙ્ઘાટિઞ્ચ વિપ્ફાલેસુ’’ન્તિ.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ એતં આયસ્મતો નાગસમાલસ્સ અત્તનો વચનં અનાદિયિત્વા અખેમન્તમગ્ગગમનં, અત્તનો ચ ખેમન્તમગ્ગગમનં વિદિત્વા તદત્થદીપનં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ સદ્ધિં ચરન્તિ સહ ચરન્તો. એકતો વસન્તિ ઇદં તસ્સેવ વેવચનં, સહ વસન્તોતિ અત્થો. મિસ્સો અઞ્ઞજનેન વેદગૂતિ વેદિતબ્બટ્ઠેન વેદસઙ્ખાતેન ચતુસચ્ચઅરિયમગ્ગઞાણેન ગતત્તા અધિગતત્તા, વેદસ્સ વા સકલસ્સ ઞેય્યસ્સ પારં ગતત્તા વેદગૂ. અત્તનો હિતાહિતં ન જાનાતીતિ અઞ્ઞો, અવિદ્વા બાલોતિ અત્થો. તેન અઞ્ઞેન જનેન મિસ્સો સહચરણમત્તેન મિસ્સો. વિદ્વા પજહાતિ પાપકન્તિ તેન વેદગૂભાવેન વિદ્વા જાનન્તો પાપકં અભદ્દકં અત્તનો દુક્ખાવહં પજહાતિ, પાપકં વા અકલ્યાણપુગ્ગલં પજહાતિ. યથા કિં? કોઞ્ચો ખીરપકોવ નિન્નગન્તિ યથા કોઞ્ચસકુણો ઉદકમિસ્સિતે ખીરે ઉપનીતે વિના તોયં ખીરમત્તસ્સેવ પિવનતો ખીરપકો નિન્નટ્ઠાનગમનેન નિન્નગસઙ્ખાતં ઉદકં પજહાતિ વજ્જેતિ, એવં પણ્ડિતો કિર દુપ્પઞ્ઞપુગ્ગલેહિ ઠાનનિસજ્જાદીસુ સહભૂતોપિ આચારેન તે પજહાતિ, ન કદાચિપિ સમ્મિસ્સો હોતિ.