૮. વિસાખાસુત્તવણ્ણના

૭૮. અટ્ઠમે વિસાખાય મિગારમાતુયા નત્તા કાલઙ્કતા હોતીતિ વિસાખાય મહાઉપાસિકાય પુત્તસ્સ ધીતા કુમારિકા કાલઙ્કતા હોતિ. સા કિર વત્તસમ્પન્ના સાસને અભિપ્પસન્ના મહાઉપાસિકાય ગેહં પવિટ્ઠાનં ભિક્ખૂનં ભિક્ખુનીનઞ્ચ અત્તના કાતબ્બવેય્યાવચ્ચં પુરેભત્તં પચ્છાભત્તઞ્ચ અપ્પમત્તા અકાસિ, અત્તનો પિતામહિયા ચિત્તાનુકૂલં પટિપજ્જિ. તેન વિસાખા ગેહતો બહિ ગચ્છન્તી સબ્બં તસ્સાયેવ ભારં કત્વા ગચ્છતિ, રૂપેન ચ દસ્સનીયા પાસાદિકા, ઇતિ સા તસ્સા વિસેસતો પિયા મનાપા અહોસિ. સા રોગાભિભૂતા કાલમકાસિ. તેન વુત્તં – ‘‘તેન ખો પન સમયેન વિસાખાય મિગારમાતુયા નત્તા કાલઙ્કતા હોતિ પિયા મનાપા’’તિ. અથ મહાઉપાસિકા તસ્સા મરણેન સોકં સન્ધારેતું અસક્કોન્તી દુક્ખી દુમ્મના સરીરનિક્ખેપં કારેત્વા ‘‘અપિ નામ સત્થુ સન્તિકં ગતકાલે ચિત્તસ્સાદં લભેય્ય’’ન્તિ ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો વિસાખા મિગારમાતા’’તિઆદિ. તત્થ દિવા દિવસ્સાતિ દિવસસ્સાપિ દિવા, મજ્ઝન્હિકે કાલેતિ અત્થો.

ભગવા વિસાખાય વટ્ટાભિરતિં જાનન્તો ઉપાયેન સોકતનુકરણત્થં ‘‘ઇચ્છેય્યાસિ ત્વં વિસાખે’’તિઆદિમાહ. તત્થ યાવતિકાતિ યત્તકા. તદા કિર સત્ત જનકોટિયો સાવત્થિયં પટિવસન્તિ. તં સન્ધાય ભગવા ‘‘કીવબહુકા પન વિસાખે સાવત્થિયા મનુસ્સા દેવસિકં કાલં કરોન્તી’’તિ પુચ્છિ. વિસાખા ‘‘દસપિ, ભન્તે’’તિઆદિમાહ. તત્થ તીણીતિ તયો. અયમેવ વા પાઠો. અવિવિત્તાતિ અસુઞ્ઞા.

અથ ભગવા અત્તનો અધિપ્પાયં પકાસેન્તો ‘‘અપિ નુ ત્વં કદાચિ કરહચિ અનલ્લવત્થા વા ભવેય્યાસિ અનલ્લકેસા વા’’તિ આહ. નનુ એવં સન્તે તયા સબ્બકાલં સોકાભિભૂતાય મતાનં પુત્તાદીનં અમઙ્ગલૂપચારવસેન ઉદકોરોહણેન અલ્લવત્થાય અલ્લકેસાય એવ ભવિતબ્બન્તિ દસ્સેતિ. તં સુત્વા ઉપાસિકા સંવેગજાતા ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’તિ પટિક્ખિપિત્વા પિયવત્થું વિપ્પટિસારતો અત્તનો ચિત્તસ્સ નિવત્તભાવં સત્થુ આરોચેન્તી ‘‘અલં મે, ભન્તે, તાવબહુકેહિ પુત્તેહિ ચ નત્તારેહિ ચા’’તિ આહ.

અથસ્સા ભગવા ‘‘દુક્ખં નામેતં પિયવત્થુનિમિત્તં, યત્તકાનિ પિયવત્થૂનિ, તત્તકાનિ દુક્ખાનિ. તસ્મા સુખકામેન દુક્ખપ્પટિકૂલેન સબ્બસો પિયવત્થુતો ચિત્તં વિવેચેતબ્બ’’ન્તિ ધમ્મં દેસેન્તો ‘‘યેસં ખો વિસાખે સતં પિયાનિ, સતં તેસં દુક્ખાની’’તિઆદિમાહ. તત્થ સતં પિયાનીતિ સતં પિયાયિતબ્બવત્થૂનિ. ‘‘સતં પિય’’ન્તિપિ કેચિ પઠન્તિ. એત્થ ચ યસ્મા એકતો પટ્ઠાય યાવ દસ, તાવ સઙ્ખ્યા સઙ્ખ્યેય્યપ્પધાના, તસ્મા ‘‘યેસં દસ પિયાનિ, દસ તેસં દુક્ખાની’’તિઆદિના પાળિ આગતા. કેચિ પન ‘‘યેસં દસ પિયાનં, દસ નેસં દુક્ખાન’’ન્તિઆદિના પઠન્તિ, તં ન સુન્દરં. યસ્મા પન વીસતિતો પટ્ઠાય યાવ સતં, તાવ સઙ્ખ્યા સઙ્ખ્યેય્યપ્પધાનાવ, તસ્મા તત્થાપિ સઙ્ખ્યેય્યપ્પધાનતંયેવ ગહેત્વા ‘‘યેસં ખો વિસાખે સતં પિયાનિ, સતં તેસં દુક્ખાની’’તિઆદિના પાળિ આગતા. સબ્બેસમ્પિ ચ ‘‘યેસં એકં પિયં, એકં તેસં દુક્ખ’’ન્તિ પાઠો, ન પન દુક્ખસ્સાતિ. એતસ્મિઞ્હિ પક્ખે એકરસા એકજ્ઝાસયા ચ ભગવતો દેસના હોતિ. તસ્મા યથાવુત્તનયાવ પાળિ વેદિતબ્બા.

એતમત્થં વિદિત્વા સોકપરિદેવાદિકં ચેતસિકં કાયિકઞ્ચ દુક્ખં પિયવત્થુનિમિત્તં પિયવત્થુમ્હિ સતિ હોતિ, અસતિ ન હોતીતિ એતમત્થં સબ્બાકારતો જાનિત્વા તદત્થપરિદીપનં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તસ્સત્થો – ઞાતિભોગરોગસીલદિટ્ઠિબ્યસનેહિ ફુટ્ઠસ્સ અન્તો નિજ્ઝાયન્તસ્સ બાલસ્સ ચિત્તસન્તાપલક્ખણા યે કેચિ મુદુમજ્ઝાદિભેદેન યાદિસા તાદિસા સોકા વા તેહિયેવ ફુટ્ઠસ્સ સોકુદ્દેહકસમુટ્ઠાપિતવચીવિપ્પલાપલક્ખણા પરિદેવિતા વા અનિટ્ઠફોટ્ઠબ્બપટિહતકાયસ્સ કાયપીળનલક્ખણા દુક્ખા વા તથા અવુત્તત્થસ્સ વિકપ્પનત્થેન વાસદ્દેન ગહિતા દોમનસ્સૂપાયાસાદયો વા નિસ્સયભેદેન ચ અનેકરૂપા નાનાવિધા ઇમસ્મિં સત્તલોકે દિસ્સન્તિ ઉપલબ્ભન્તિ, સબ્બેપિ એતે પિયં પિયજાતિકં સત્તં સઙ્ખારઞ્ચ પટિચ્ચ નિસ્સાય આગમ્મ પચ્ચયં કત્વા પભવન્તિ નિબ્બત્તન્તિ. તસ્મિં પન યથાવુત્તે પિયવત્થુમ્હિ પિયે અસન્તે પિયભાવકરે છન્દરાગે પહીને ન કદાચિપિ એતે ભવન્તિ. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘પિયતો જાયતી સોકો…પે… પેમતો જાયતી સોકો’’તિ ચ આદિ (ધ. પ. ૨૧૨-૨૧૩). તથા ‘‘પિયપ્પભૂતા કલહા વિવાદા, પરિદેવસોકા સહમચ્છરેહી’’તિ ચ આદિ (સુ. નિ. ૮૬૯). એત્થ ચ ‘‘પરિદેવિતા વા દુક્ખા વા’’તિ લિઙ્ગવિપલ્લાસેન વુત્તં, ‘‘પરિદેવિતાનિ વા દુક્ખાનિ વા’’તિ વત્તબ્બે વિભત્તિલોપો વા કતોતિ વેદિતબ્બો.

તસ્મા હિ તે સુખિનો વીતસોકાતિ યસ્મા પિયપ્પભૂતા સોકાદયો યેસં નત્થિ, તસ્મા તે એવ સુખિનો વીતસોકા નામ. કે પન તે? યેસં પિયં નત્થિ કુહિઞ્ચિ લોકે યેસં અરિયાનં સબ્બસો વીતરાગત્તા કત્થચિપિ સત્તલોકે સઙ્ખારલોકે ચ પિયં પિયભાવો ‘‘પુત્તો’’તિ વા ‘‘ભાતા’’તિ વા ‘‘ભગિની’’તિ વા ‘‘ભરિયા’’તિ વા પિયં પિયાયનં પિયભાવો નત્થિ, સઙ્ખારલોકેપિ ‘‘એતં મમ સન્તકં, ઇમિનાહં ઇમં નામ સુખં લભામિ લભિસ્સામી’’તિ પિયં પિયાયનં પિયભાવો નત્થિ. તસ્મા અસોકં વિરજં પત્થયાનો, પિયં ન કયિરાથ કુહિઞ્ચિ લોકેતિ યસ્મા ચ સુખિનો નામ વીતસોકા, વીતસોકત્તાવ કત્થચિપિ વિસયે પિયભાવો નત્થિ, તસ્મા અત્તનો યથાવુત્તસોકાભાવેન ચ અસોકં અસોકભાવં રાગરજાદિવિગમનેન વિરજં વિરજભાવં અરહત્તં, સોકસ્સ રાગરજાદીનઞ્ચ અભાવહેતુભાવતો વા ‘‘અસોકં વિરજ’’ન્તિ લદ્ધનામં નિબ્બાનં પત્થયાનો કત્તુકમ્યતાકુસલચ્છન્દસ્સ વસેન છન્દજાતો કત્થચિ લોકે રૂપાદિધમ્મે અન્તમસો સમથવિપસ્સનાધમ્મેપિ પિયં પિયભાવં વિયાયનં ન કયિરાથ ન ઉપ્પાદેય્ય. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘ધમ્માપિ વો, ભિક્ખવે, પહાતબ્બા, પગેવ અધમ્મા’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૪૦).

અટ્ઠમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.