૬. પાટલિગામિયસુત્તવણ્ણના

૭૬. છટ્ઠે મગધેસૂતિ મગધરટ્ઠે. મહતાતિ ઇધાપિ ગુણમહત્તેનપિ અપરિચ્છિન્નસઙ્ખ્યત્તા ગણનમહત્તેનપિ મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન. પાટલિગામોતિ એવંનામકો મગધરટ્ઠે એકો ગામો. તસ્સ કિર ગામસ્સ માપનદિવસે ગામગ્ગહણટ્ઠાને દ્વે તયો પાટલઙ્કુરા પથવિતો ઉબ્ભિજ્જિત્વા નિક્ખમિંસુ. તેન તં ‘‘પાટલિગામો’’ત્વેવ વોહરિંસુ. તદવસરીતિ તં પાટલિગામં અવસરિ અનુપાપુણિ. કદા પન ભગવા પાટલિગામં અનુપાપુણિ? હેટ્ઠા વુત્તનયેન સાવત્થિયં ધમ્મસેનાપતિનો ચેતિયં કારાપેત્વા તતો નિક્ખમિત્વા રાજગહે વસન્તો તત્થ આયસ્મતો મહામોગ્ગલ્લાનસ્સ ચ ચેતિયં કારાપેત્વા તતો નિક્ખમિત્વા અમ્બલટ્ઠિકાયં વસિત્વા અતુરિતચારિકાવસેન જનપદચારિકં ચરન્તો તત્થ તત્થ એકરત્તિવાસેન વસિત્વા લોકં અનુગ્ગણ્હન્તો અનુક્કમેન પાટલિગામં અનુપાપુણિ.

પાટલિગામિયાતિ પાટલિગામવાસિનો ઉપાસકા. તે કિર ભગવતો પઠમદસ્સનેન કેચિ સરણેસુ, કેચિ સીલેસુ, કેચિ સરણેસુ ચ સીલેસુ ચ પતિટ્ઠિતા. તેન વુત્તં ‘‘ઉપાસકા’’તિ. યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસૂતિ પાટલિગામે કિર અજાતસત્તુનો લિચ્છવિરાજૂનઞ્ચ મનુસ્સા કાલેન કાલં ગન્ત્વા ગેહસામિકે ગેહતો નીહરિત્વા માસમ્પિ અડ્ઢમાસમ્પિ વસન્તિ. તેન પાટલિગામવાસિનો મનુસ્સા નિચ્ચુપદ્દુતા ‘‘એતેસઞ્ચેવ આગતકાલે વસનટ્ઠાનં ભવિસ્સતી’’તિ એકપસ્સે ઇસ્સરાનં ભણ્ડપ્પટિસામનટ્ઠાનં, એકપસ્સે વસનટ્ઠાનં, એકપસ્સે આગન્તુકાનં અદ્ધિકમનુસ્સાનં, એકપસ્સે દલિદ્દાનં કપણમનુસ્સાનં, એકપસ્સે ગિલાનાનં વસનટ્ઠાનં ભવિસ્સતીતિ સબ્બેસં અઞ્ઞમઞ્ઞં અઘટ્ટેત્વા વસનપ્પહોનકં નગરમજ્ઝે મહાસાલં કારેસું, તસ્સા નામં આવસથાગારન્તિ. તં દિવસઞ્ચ નિટ્ઠાનં અગમાસિ. તે તત્થ ગન્ત્વા હત્થકમ્મસુધાકમ્મચિત્તકમ્માદિવસેન સુપરિનિટ્ઠિતં સુસજ્જિતં દેવવિમાનસદિસં તં દ્વારકોટ્ઠકતો પટ્ઠાય ઓલોકેત્વા ‘‘ઇદં આવસથાગારં અતિવિય મનોરમં સસ્સિરિકં, કેન નુ ખો પઠમં પરિભુત્તં અમ્હાકં દીઘરત્તં હિતાય સુખાય અસ્સા’’તિ ચિન્તેસું, તસ્મિંયેવ ચ ખણે ‘‘ભગવા તં ગામં અનુપ્પત્તો’’તિ અસ્સોસું. તેન તે ઉપ્પન્નપીતિસોમનસ્સા ‘‘અમ્હેહિ ભગવા ગન્ત્વાપિ આનેતબ્બો સિયા, સો પન સયમેવ અમ્હાકં વસનટ્ઠાનં સમ્પત્તો, અજ્જ મયં ભગવન્તં ઇધ વસાપેત્વા પઠમં પરિભુઞ્જાપેસ્સામ તથા ભિક્ખુસઙ્ઘં, ભિક્ખુસઙ્ઘે આગતે તેપિટકં બુદ્ધવચનં આગતમેવ ભવિસ્સતિ, સત્થારં મઙ્ગલં વદાપેસ્સામ, ધમ્મં કથાપેસ્સામ. ઇતિ તીહિ રતનેહિ પરિભુત્તે પચ્છા અમ્હાકઞ્ચ પરેસઞ્ચ પરિભોગો ભવિસ્સતિ, એવં નો દીઘરત્તં હિતાય સુખાય ભવિસ્સતી’’તિ સન્નિટ્ઠાનં કત્વા એતદત્થમેવ ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિંસુ. તસ્મા એવમાહંસુ – ‘‘અધિવાસેતુ નો, ભન્તે ભગવા, આવસથાગાર’’ન્તિ.

યેન આવસથાગારં તેનુપસઙ્કમિંસૂતિ કિઞ્ચાપિ તં તં દિવસમેવ પરિનિટ્ઠિતત્તા દેવવિમાનં વિય સુસજ્જિતં સુપટિજગ્ગિતં, બુદ્ધારહં પન કત્વા ન પઞ્ઞત્તં, ‘‘બુદ્ધા નામ અરઞ્ઞજ્ઝાસયા અરઞ્ઞારામા, અન્તોગામે વસેય્યું વા નો વા, તસ્મા ભગવતો રુચિં જાનિત્વાવ પઞ્ઞાપેસ્સામા’’તિ ચિન્તેત્વા તે ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિંસુ, ઇદાનિ ભગવતો રુચિં જાનિત્વા તથા પઞ્ઞાપેતુકામા યેન આવસથાગારં તેનુપસઙ્કમિંસુ. સબ્બસન્થરિં આવસથાગારં સન્થરિત્વાતિ યથા સબ્બમેવ સન્થતં હોતિ, એવં તં સન્થરિત્વા સબ્બપઠમં તાવ ‘‘ગોમયં નામ સબ્બમઙ્ગલેસુ વત્તતી’’તિ સુધાપરિકમ્મકતમ્પિ ભૂમિં અલ્લગોમયેન ઓપુઞ્જાપેત્વા પરિસુક્ખભાવં ઞત્વા યથા અક્કન્તટ્ઠાને પદં ન પઞ્ઞાયતિ, એવં ચતુજ્જાતિયગન્ધેહિ લિમ્પેત્વા ઉપરિ નાનાવણ્ણકટસારકે સન્થરિત્વા તેસં ઉપરિ મહાપિટ્ઠિકકોજવાદિં કત્વા હત્થત્થરણાદીહિ નાનાવણ્ણેહિ અત્થરણેહિ સન્થરિતબ્બયુત્તકં સબ્બોકાસં સન્થરાપેસું. તેન વુત્તં – ‘‘સબ્બસન્થરિં આવસથાગારં સન્થરિત્વા’’તિ.

આસનાનઞ્હિ મજ્ઝટ્ઠાને તાવ મઙ્ગલથમ્ભં નિસ્સાય મહારહં બુદ્ધાસનં પઞ્ઞાપેત્વા તત્થ યં યં મુદુકઞ્ચ મનોરમઞ્ચ પચ્ચત્થરણં, તં તં પચ્ચત્થરિત્વા ઉભતોલોહિતકં મનુઞ્ઞદસ્સનં ઉપધાનં ઉપદહિત્વા ઉપરિ સુવણ્ણરજતતારકાવિચિત્તં વિતાનં બન્ધિત્વા ગન્ધદામપુપ્ફદામાદીહિ અલઙ્કરિત્વા સમન્તા દ્વાદસહત્થે ઠાને પુપ્ફજાલં કારેત્વા તિંસહત્થમત્તટ્ઠાનં પટસાણિયા પરિક્ખિપાપેત્વા પચ્છિમભિત્તિં નિસ્સાય ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ પલ્લઙ્કઅપસ્સયમઞ્ચપીઠાદીનિ પઞ્ઞાપેત્વા ઉપરિ સેતપચ્ચત્થરણેહિ પચ્ચત્થરાપેત્વા સાલાય પાચીનપસ્સં અત્તનો નિસજ્જાયોગ્ગં કારેસું. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘આસનાનિ પઞ્ઞાપેત્વા’’તિ.

ઉદકમણિકન્તિ મહાકુચ્છિકં ઉદકચાટિં. એવં ભગવા ભિક્ખુસઙ્ઘો ચ યથારુચિયા હત્થપાદે ધોવિસ્સન્તિ, મુખં વિક્ખાલેસ્સન્તીતિ તેસુ તેસુ ઠાનેસુ મણિવણ્ણસ્સ ઉદકસ્સ પૂરેત્વા વાસત્થાય નાનાપુપ્ફાનિ ચેવ ઉદકવાસચુણ્ણાનિ ચ પક્ખિપિત્વા કદલિપણ્ણેહિ પિદહિત્વા પતિટ્ઠપેસું. તેન વુત્તં ‘‘ઉદકમણિકં પતિટ્ઠાપેત્વા’’તિ.

તેલપ્પદીપં આરોપેત્વાતિ રજતસુવણ્ણાદિમયદણ્ડદીપિકાસુ યોધકરૂપવિલાસખચિતરૂપકાદીનં હત્થે ઠપિતસુવણ્ણરજતાદિમયકપલ્લિકાસુ તેલપ્પદીપં જાલયિત્વા. યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસૂતિ એત્થ પન તે પાટલિગામિયા ઉપાસકા ન કેવલં આવસથાગારમેવ, અથ ખો સકલસ્મિમ્પિ ગામે વીથિયો સજ્જાપેત્વા ધજે ઉસ્સાપેત્વા ગેહદ્વારેસુ પુણ્ણઘટે કદલિયો ચ ઠપાપેત્વા સકલગામં દીપમાલાહિ વિપ્પકિણ્ણતારકં વિય કત્વા ‘‘ખીરપકે દારકે ખીરં પાયેથ, દહરકુમારે લહું લહું ભોજેત્વા સયાપેથ, ઉચ્ચાસદ્દં મા કરિત્થ, અજ્જ એકરત્તિં સત્થા અન્તોગામે વસિસ્સતિ, બુદ્ધા નામ અપ્પસદ્દકામા હોન્તી’’તિ ભેરિં ચરાપેત્વા સયં દણ્ડદીપિકા આદાય યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ.

અથ ખો ભગવા નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેન યેન આવસથાગારં તેનુપસઙ્કમીતિ ‘‘યસ્સ દાનિ, ભન્તે, ભગવા કાલં મઞ્ઞતી’’તિ એવં કિર તેહિ કાલે આરોચિતે ભગવા લાખારસેન તિન્તરત્તકોવિળારપુપ્ફવણ્ણં રત્તદુપટ્ટં કત્તરિયા પદુમં કન્તેન્તો વિય, સંવિધાય તિમણ્ડલં પટિચ્છાદેન્તો નિવાસેત્વા સુવણ્ણપામઙ્ગેન પદુમકલાપં પરિક્ખિપન્તો વિય, વિજ્જુલતાસસ્સિરિકં કાયબન્ધનં બન્ધિત્વા રત્તકમ્બલેન ગજકુમ્ભં પરિયોનન્ધન્તો વિય, રતનસતુબ્બેધે સુવણ્ણગ્ઘિકે પવાળજાલં ખિપમાનો વિય, મહતિ સુવણ્ણચેતિયે રત્તકમ્બલકઞ્ચુકં પટિમુઞ્ચન્તો વિય, ગચ્છન્તં પુણ્ણચન્દં રત્તવલાહકેન પટિચ્છાદેન્તો વિય, કઞ્ચનગિરિમત્થકે સુપક્કલાખારસં પરિસિઞ્ચન્તો વિય, ચિત્તકૂટપબ્બતમત્થકં વિજ્જુલતાજાલેન પરિક્ખિપન્તો વિય, સકલચક્કવાળસિનેરુયુગન્ધરમહાપથવિં ચાલેત્વા ગહિતનિગ્રોધપલ્લવસમાનવણ્ણં સુરત્તવરપંસુકૂલં પારુપિત્વા વનગહનતો નિક્ખન્તકેસરસીહો વિય, સમન્તતો ઉદયપબ્બતકૂટતો પુણ્ણચન્દો વિય, બાલસૂરિયો વિય ચ અત્તના નિસિન્નચારુમણ્ડપતો નિક્ખમિ.

અથસ્સ કાયતો મેઘમુખતો વિજ્જુકલાપા વિય રસ્મિયો નિક્ખમિત્વા સુવણ્ણરસધારાપરિસેકપિઞ્જરપત્તપુપ્ફફલસાખાવિટપે વિય સમન્તતો રુક્ખે કરિંસુ. તાવદેવ અત્તનો અત્તનો પત્તચીવરમાદાય મહાભિક્ખુસઙ્ઘો ભગવન્તં પરિવારેસિ. તે ચ નં પરિવારેત્વા ઠિતા ભિક્ખૂ એવરૂપા અહેસું અપ્પિચ્છા સન્તુટ્ઠા પવિવિત્તા અસંસટ્ઠા આરદ્ધવીરિયા વત્તારો વચનક્ખમા ચોદકા પાપગરહિનો સીલસમ્પન્ના સમાધિસમ્પન્ના પઞ્ઞાસમ્પન્ના વિમુત્તિસમ્પન્ના વિમુત્તિઞાણદસ્સનસમ્પન્ના. તેહિ પરિવુતો ભગવા રત્તકમ્બલપરિક્ખિત્તો વિય સુવણ્ણક્ખન્ધો, નક્ખત્તપરિવારિતો વિય પુણ્ણચન્દો, રત્તપદુમવનસણ્ડમજ્ઝગતા વિય સુવણ્ણનાવા, પવાળવેદિકપરિક્ખિત્તો વિય સુવણ્ણપાસાદો વિરોચિત્થ. મહાકસ્સપપ્પમુખા પન મહાથેરા મેઘવણ્ણં પંસુકૂલચીવરં પારુપિત્વા મણિવમ્મવમ્મિતા વિય મહાનાગા પરિવારયિંસુ વન્તરાગા ભિન્નકિલેસા વિજટિતજટા છિન્નબન્ધના કુલે વા ગણે વા અલગ્ગા.

ઇતિ ભગવા સયં વીતરાગો વીતરાગેહિ, વીતદોસો વીતદોસેહિ, વીતમોહો વીતમોહેહિ, નિત્તણ્હો નિત્તણ્હેહિ, નિક્કિલેસો નિક્કિલેસેહિ, સયં બુદ્ધો અનુબુદ્ધેહિ પરિવારિતો પત્તપરિવારિતં વિય કેસરં, કેસરપરિવારિતા વિય કણ્ણિકા, અટ્ઠનાગસહસ્સપરિવારિતો વિય છદ્દન્તો નાગરાજા, નવુતિહંસસહસ્સપરિવારિતો વિય ધતરટ્ઠો હંસરાજા, સેનઙ્ગપરિવારિતો વિય ચક્કવત્તિરાજા, મરુગણપરિવારિતો વિય સક્કો દેવરાજા, બ્રહ્મગણપરિવારિતો વિય હારિતમહાબ્રહ્મા, તારાગણપરિવારિતો વિય પુણ્ણચન્દો, અનુપમેન બુદ્ધવેસેન અપરિમાણેન બુદ્ધવિલાસેન પાટલિગામિનં મગ્ગં પટિપજ્જિ.

અથસ્સ પુરત્થિમકાયતો સુવણ્ણવણ્ણા ઘનબુદ્ધરસ્મિયો ઉટ્ઠહિત્વા અસીતિહત્થટ્ઠાનં અગ્ગહેસું, તથા પચ્છિમકાયતો દક્ખિણપસ્સતો વામપસ્સતો સુવણ્ણવણ્ણા ઘનબુદ્ધરસ્મિયો ઉટ્ઠહિત્વા અસીતિહત્થટ્ઠાનં અગ્ગહેસું, ઉપરિકેસન્તતો પટ્ઠાય સબ્બકેસાવટ્ટેહિ મોરગીવરાજવણ્ણા અસિતા ઘનબુદ્ધરસ્મિયો ઉટ્ઠહિત્વા ગગનતલે અસીતિહત્થટ્ઠાનં અગ્ગહેસું, હેટ્ઠાપાદતલેહિ પવાળવણ્ણા રસ્મિયો ઉટ્ઠહિત્વા ઘનપથવિયં અસીતિહત્થટ્ઠાનં અગ્ગહેસું, દન્તતો અક્ખીનં સેતટ્ઠાનતો, નખાનં મંસવિમુત્તટ્ઠાનતો ઓદાતા ઘનબુદ્ધરસ્મિયો ઉટ્ઠહિત્વા અસીતિહત્થટ્ઠાનં અગ્ગહેસું, રત્તપીતવણ્ણાનં સમ્ભિન્નટ્ઠાનતો મઞ્જેટ્ઠવણ્ણા રસ્મિયો ઉટ્ઠહિત્વા અસીતિહત્થટ્ઠાનં અગ્ગહેસું, સબ્બત્થકમેવ પભસ્સરા રસ્મિયો ઉટ્ઠહિંસુ. એવં સમન્તા અસીતિહત્થટ્ઠાનં છબ્બણ્ણા બુદ્ધરસ્મિયો વિજ્જોતમાના વિપ્ફન્દમાના વિધાવમાના કઞ્ચનદણ્ડદીપિકાદીહિ નિચ્છરિત્વા આકાસં પક્ખન્દમાના મહાપદીપજાલા વિય, ચાતુદ્દીપિકમહામેઘતો નિક્ખન્તવિજ્જુલતા વિય ચ દિસોદિસં પક્ખન્દિંસુ. યાહિ સબ્બે દિસાભાગા સુવણ્ણચમ્પકપુપ્ફેહિ વિકિરિયમાના વિય, સુવણ્ણઘટતો સુવણ્ણરસધારાહિ આસિઞ્ચિયમાના વિય, પસારિતસુવણ્ણપટપરિક્ખિત્તા વિય, વેરમ્ભવાતેન સમુદ્ધતકિંસુકકણિકારકોવિળારપુપ્ફચુણ્ણસમોકિણ્ણા વિય, ચીનપિટ્ઠચુણ્ણસમ્પરિરઞ્જિતા વિય ચ વિરોચિંસુ.

ભગવતોપિ અસીતિઅનુબ્યઞ્જનબ્યામપ્પભાપરિક્ખેપસમુજ્જલં દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણપ્પટિમણ્ડિતં સરીરં અબ્ભમહિકાદિઉપક્કિલેસવિમુત્તં સમુજ્જલન્તતારકાવભાસિતં વિય, ગગનતલં વિકસિતં વિય પદુમવનં, સબ્બપાલિફુલ્લો વિય યોજનસતિકો પારિચ્છત્તકો, પટિપાટિયા ઠપિતાનં દ્વત્તિંસસૂરિયાનં દ્વત્તિંસચન્દિમાનં દ્વત્તિંસચક્કવત્તીનં દ્વત્તિંસદેવરાજાનં દ્વત્તિંસમહાબ્રહ્માનં સિરિયા સિરિં અભિભવમાનં વિય વિરોચિત્થ, યથા તં દસહિ પારમીહિ દસહિ ઉપપારમીહિ દસહિ પરમત્થપારમીહીતિ સમ્મદેવ પરિપૂરિતાહિ સમતિંસપારમિતાહિ અલઙ્કતં કપ્પસતસહસ્સાધિકાનિ ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ દિન્નેન દાનેન રક્ખિતેન સીલેન કતેન કલ્યાણકમ્મેન એકસ્મિં અત્તભાવે સમોસરિત્વા વિપાકં દાતું ઓકાસં અલભમાનેન સમ્બાધપ્પત્તં વિય નિબ્બત્તિતં નાવાસહસ્સભણ્ડં એકં નાવં આરોપનકાલો વિય, સકટસહસ્સભણ્ડં એકં સકટં આરોપનકાલો વિય, પઞ્ચવીસતિયા ગઙ્ગાનં સમ્ભિન્નમુખદ્વારે એકતો રાસિભૂતકાલો વિય અહોસિ.

ઇમાય બુદ્ધસિરિયા ઓભાસમાનસ્સપિ ભગવતો પુરતો અનેકાનિ દણ્ડદીપિકાસહસ્સાનિ ઉક્ખિપિંસુ. તથા પચ્છતો વામપસ્સે દક્ખિણપસ્સે જાતિકુસુમચમ્પકવનમાલિકારત્તુપ્પલનીલુપ્પલબકુલસિન્દુવારાદિપુપ્ફાનિ ચેવ નીલપીતાદિવણ્ણસુગન્ધચુણ્ણાનિ ચ ચાતુદ્દીપિકમહામેઘવિસ્સટ્ઠા સલિલવુટ્ઠિયો વિય વિપ્પકિરિંસુ. પઞ્ચઙ્ગિકતૂરિયનિગ્ઘોસા ચ બુદ્ધધમ્મસઙ્ઘગુણાસંયુત્તા થુતિઘોસા ચ સબ્બા દિસા પૂરયમાના મુખસમ્ભાસા વિય અહેસું. દેવસુપણ્ણનાગયક્ખગન્ધબ્બમનુસ્સાનં અક્ખીનિ અમતપાનં વિય લભિંસુ. ઇમસ્મિં પન ઠાને ઠત્વા પદસહસ્સેહિ ગમનવણ્ણનં વત્તું વટ્ટતિ. તત્રિયં મુખમત્તં –

‘‘એવં સબ્બઙ્ગસમ્પન્નો, કમ્પયન્તો વસુન્ધરં;

અહેઠયન્તો પાણાનિ, યાતિ લોકવિનાયકો.

‘‘દક્ખિણં પઠમં પાદં, ઉદ્ધરન્તો નરાસભો;

ગચ્છન્તો સિરિસમ્પન્નો, સોભતે દ્વિપદુત્તમો.

‘‘ગચ્છતો બુદ્ધસેટ્ઠસ્સ, હેટ્ઠા પાદતલં મુદુ;

સમં સમ્ફુસતે ભૂમિં, રજસાનુપલિમ્પતિ.

‘‘નિન્નં ઠાનં ઉન્નમતિ, ગચ્છન્તે લોકનાયકે;

ઉન્નતઞ્ચ સમં હોતિ, પથવી ચ અચેતના.

‘‘પાસાણા સક્ખરા ચેવ, કથલા ખાણુકણ્ટકા;

સબ્બે મગ્ગા વિવજ્જન્તિ, ગચ્છન્તે લોકનાયકે.

‘‘નાતિદૂરે ઉદ્ધરતિ, નચ્ચાસન્ને ચ નિક્ખિપં;

અઘટ્ટયન્તો નિય્યાતિ, ઉભો જાણૂ ચ ગોપ્ફકે.

‘‘નાતિસીઘં પક્કમતિ, સમ્પન્નચરણો મુનિ;

ન ચાપિ સણિકં યાતિ, ગચ્છમાનો સમાહિતો.

‘‘ઉદ્ધં અધો ચ તિરિયં, દિસઞ્ચ વિદિસં તથા;

ન પેક્ખમાનો સો યાતિ, યુગમત્તંવપેક્ખતિ.

‘‘નાગવિક્કન્તચારો સો, ગમને સોભતે જિનો;

ચારું ગચ્છતિ લોકગ્ગો, હાસયન્તો સદેવકે.

‘‘ઉસભરાજાવ સોભન્તો, ચારુચારીવ કેસરી;

તોસયન્તો બહૂ સત્તે, ગામં સેટ્ઠો ઉપાગમી’’તિ. –

વણ્ણકાલો નામ કિરેસ. એવંવિધેસુ કાલેસુ ભગવતો સરીરવણ્ણે વા ગુણવણ્ણે વા ધમ્મકથિકસ્સ થામોયેવ પમાણં, ચુણ્ણિયપદેહિ ગાથાબન્ધેહિ યત્તકં સક્કોતિ, તત્તકં વત્તબ્બં. ‘‘દુક્કથિત’’ન્તિ વા ‘‘અતિત્થેન પક્ખન્દો’’તિ વા ન વત્તબ્બો. અપરિમાણવણ્ણા હિ બુદ્ધા ભગવન્તો, તેસં બુદ્ધાપિ અનવસેસતો વણ્ણં વત્તું અસમત્થા. સકલમ્પિ હિ કપ્પં વણ્ણેન્તા પરિયોસાપેતું ન સક્કોન્તિ, પગેવ ઇતરા પજાતિ. ઇમિના સિરિવિલાસેન અલઙ્કતપ્પટિયત્તં પાટલિગામં પાવિસિ, પવિસિત્વા ભગવા પસન્નચિત્તેન જનેન પુપ્ફગન્ધધૂમવાસચુણ્ણાદીહિ પૂજિયમાનો આવસથાગારં પાવિસિ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો ભગવા નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેન યેન આવસથાગારં તેનુપસઙ્કમી’’તિ.

પાદે પક્ખાલેત્વાતિ યદિપિ ભગવતો પાદે રજોજલ્લં ન ઉપલિમ્પતિ, તેસં પન ઉપાસકાનં કુસલાભિવુદ્ધિં આકઙ્ખન્તો પરેસં દિટ્ઠાનુગતિં આપજ્જનત્થઞ્ચ ભગવા પાદે પક્ખાલેતિ. અપિચ ઉપાદિન્નકસરીરં નામ સીતં કાતબ્બમ્પિ હોતીતિ એતદત્થમ્પિ ભગવા ન્હાનપાદધોવનાદીનિ કરોતિયેવ. ભગવન્તંયેવ પુરક્ખત્વાતિ ભગવન્તં પુરતો કત્વા. તત્થ ભગવા ભિક્ખૂનઞ્ચેવ ઉપાસકાનઞ્ચ મજ્ઝે નિસિન્નો ગન્ધોદકેન ન્હાપેત્વા દુકૂલચુમ્બટકેન વોદકં કત્વા જાતિહિઙ્ગુલકેન મજ્જિત્વા રત્તકમ્બલેન પલિવેઠેત્વા પીઠે ઠપિતા રત્તસુવણ્ણઘનપટિમા વિય અતિવિરોચિત્થ.

અયં પનેત્થ પોરાણાનં વણ્ણભણનમગ્ગો –

‘‘ગન્ત્વાન મણ્ડલમાળં, નાગવિક્કન્તચારણો;

ઓભાસયન્તો લોકગ્ગો, નિસીદિ વરમાસને.

‘‘તહિં નિસિન્નો નરદમ્મસારથિ,

દેવાતિદેવો સતપુઞ્ઞલક્ખણો;

બુદ્ધાસને મજ્ઝગતો વિરોચતિ,

સુવણ્ણનિક્ખં વિય પણ્ડુકમ્બલે.

‘‘નેક્ખં જમ્બોનદસ્સેવ, નિક્ખિત્તં પણ્ડુકમ્બલે;

વિરોચતિ વીતમલો, મણિવેરોચનો યથા.

‘‘મહાસાલોવ સમ્ફુલ્લો, મેરુરાજાવલઙ્કતો;

સુવણ્ણયૂપસઙ્કાસો, પદુમો કોકનદો યથા.

‘‘જલન્તો દીપરુક્ખોવ, પબ્બતગ્ગે યથા સિખી;

દેવાનં પારિછત્તોવ, સબ્બફુલ્લો વિરોચતી’’તિ.

પાટલિગામિયે ઉપાસકે આમન્તેસીતિ યસ્મા તેસુ ઉપાસકેસુ બહૂ જના સીલેસુ પતિટ્ઠિતા, તસ્મા પઠમં તાવ સીલવિપત્તિયા આદીનવં પકાસેત્વા પચ્છા સીલસમ્પદાય આનિસંસં દસ્સેતું, ‘‘પઞ્ચિમે ગહપતયો’’તિઆદિના ધમ્મદેસનત્થં આમન્તેસિ.

તત્થ દુસ્સીલોતિ નિસ્સીલો. સીલવિપન્નોતિ વિપન્નસીલો ભિન્નસંવરો. એત્થ ચ ‘‘દુસ્સીલો’’તિ પદેન પુગ્ગલસ્સ સીલાભાવો વુત્તો. સો પનસ્સ સીલાભાવો દુવિધો અસમાદાનેન વા સમાદિન્નસ્સ ભેદેન વાતિ. તેસુ પુરિમો ન તથા સાવજ્જો, યથા દુતિયો સાવજ્જતરો. યથાધિપ્પેતાદીનવનિમિત્તં સીલાભાવં પુગ્ગલાધિટ્ઠાનાય દેસનાય દસ્સેતું, ‘‘સીલવિપન્નો’’તિ વુત્તં. તેન ‘‘દુસ્સીલો’’તિ પદસ્સ અત્થં દસ્સેતિ. પમાદાધિકરણન્તિ પમાદકારણા. ઇદઞ્ચ સુત્તં ગહટ્ઠાનં વસેન આગતં, પબ્બજિતાનમ્પિ પન લબ્ભતેવ. ગહટ્ઠો હિ યેન સિપ્પટ્ઠાનેન જીવિકં કપ્પેતિ યદિ કસિયા યદિ વાણિજ્જાય યદિ ગોરક્ખેન, પાણાતિપાતાદિવસેન પમત્તો તં તં યથાકાલં સમ્પાદેતું ન સક્કોતિ, અથસ્સ કમ્મં વિનસ્સતિ. માઘાતકાલે પન પાણાતિપાતાદીનિ કરોન્તો દણ્ડવસેન મહતિં ભોગજાનિં નિગચ્છતિ. પબ્બજિતો દુસ્સીલો પમાદકારણા સીલતો બુદ્ધવચનતો ઝાનતો સત્તઅરિયધનતો ચ જાનિં નિગચ્છતિ.

પાપકો કિત્તિસદ્દોતિ ગહટ્ઠસ્સ ‘‘અસુકો અમુકકુલે જાતો દુસ્સીલો પાપધમ્મો પરિચ્ચત્તઇધલોકપરલોકો સલાકભત્તમત્તમ્પિ ન દેતી’’તિ પરિસમજ્ઝે પાપકો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગચ્છતિ. પબ્બજિતસ્સ ‘‘અસુકો નામ થેરો સત્થુ સાસને પબ્બજિત્વા નાસક્ખિ સીલાનિ રક્ખિતું, ન બુદ્ધવચનં ગહેતું, વેજ્જકમ્માદીહિ જીવતિ, છહિ અગારવેહિ સમન્નાગતો’’તિ એવં પાપકો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગચ્છતિ.

અવિસારદોતિ ગહટ્ઠો તાવ અવસ્સં બહૂનં સન્નિપાતટ્ઠાને ‘‘કોચિ મમ કમ્મં જાનિસ્સતિ, અથ મં નિન્દિસ્સતિ, રાજકુલસ્સ વા દસ્સેસ્સતી’’તિ સભયો ઉપસઙ્કમતિ, મઙ્કુભૂતો પત્તક્ખન્ધો અધોમુખો નિસીદતિ, વિસારદો હુત્વા કથેતું ન સક્કોતિ. પબ્બજિતોપિ બહુભિક્ખુસઙ્ઘે સન્નિપતિતે ‘‘અવસ્સં કોચિ મમ કમ્મં જાનિસ્સતિ, અથ મે ઉપોસથમ્પિ પવારણમ્પિ ઠપેત્વા સામઞ્ઞતો ચાવેત્વા નિક્કડ્ઢિસ્સતી’’તિ સભયો ઉપસઙ્કમતિ, વિસારદો હુત્વા કથેતું ન સક્કોતિ. એકચ્ચો પન દુસ્સીલોપિ સમાનો સુસીલો વિય ચરતિ, સોપિ અજ્ઝાસયેન મઙ્કુ હોતિયેવ.

સમ્મૂળ્હો કાલં કરોતીતિ દુસ્સીલસ્સ હિ મરણમઞ્ચે નિપન્નસ્સ દુસ્સીલકમ્માનિ સમાદાય પવત્તિતટ્ઠાનાનિ આપાથં આગચ્છન્તિ. સો ઉમ્મીલેત્વા ઇધલોકં, નિમીલેત્વા પરલોકં પસ્સતિ. તસ્સ ચત્તારો અપાયા કમ્માનુરૂપં ઉપટ્ઠહન્તિ, સત્તિસતેન પહરિયમાનો વિય અગ્ગિજાલાભિઘાતેન ઝાયમાનો વિય ચ હોતિ. સો ‘‘વારેથ, વારેથા’’તિ વિરવન્તોવ મરતિ. તેન વુત્તં – ‘‘સમ્મૂળ્હો કાલં કરોતી’’તિ.

કાયસ્સ ભેદાતિ ઉપાદિન્નક્ખન્ધપરિચ્ચાગા. પરં મરણાતિ તદનન્તરં અભિનિબ્બત્તક્ખન્ધગ્ગહણા. અથ વા કાયસ્સ ભેદાતિ જીવિતિન્દ્રિયસ્સ ઉપચ્છેદા. પરં મરણાતિ ચુતિતો ઉદ્ધં. અપાયન્તિઆદિ સબ્બં નિરયવેવચનં. નિરયો હિ સગ્ગમોક્ખહેતુભૂતા પુઞ્ઞસઙ્ખાતા અયા અપેતત્તા, સુખાનં વા અયસ્સ, આગમનસ્સ વા અભાવા અપાયો. દુક્ખસ્સ ગતિ પટિસરણન્તિ દુગ્ગતિ, દોસબહુલતાય વા દુટ્ઠેન કમ્મુના નિબ્બત્તા ગતીતિ દુગ્ગતિ. વિવસા નિપતન્તિ એત્થ દુક્કતકારિનોતિ વિનિપાતો, વિનસ્સન્તા વા એત્થ નિપતન્તિ સમ્ભિજ્જમાનઙ્ગપચ્ચઙ્ગાતિ વિનિપાતો. નત્થિ એત્થ અસ્સાદસઞ્ઞિતો અયોતિ નિરયો.

અથ વા અપાયગ્ગહણેન તિરચ્છાનયોનિં દીપેતિ. તિરચ્છાનયોનિ હિ અપાયો સુગતિતો અપેતત્તા, ન દુગ્ગતિ મહેસક્ખાનં નાગરાજાદીનં સમ્ભવતો. દુગ્ગતિગ્ગહણેન પેત્તિવિસયં દીપેતિ. સો હિ અપાયો ચેવ દુગ્ગતિ ચ સુગતિતો અપેતત્તા, દુક્ખસ્સ ચ ગતિભૂતત્તા, ન તુ વિનિપાતો અસુરસદિસં અવિનિપતિતત્તા પેતમહિદ્ધિકાનમ્પિ વિજ્જમાનત્તા. વિનિપાતગ્ગહણેન અસુરકાયં દીપેતિ. સો હિ યથાવુત્તેનટ્ઠેન ‘‘અપાયો’’ ચેવ ‘‘દુગ્ગતિ’’ ચ સબ્બસમ્પત્તિસમુસ્સયેહિ વિનિપતિતત્તા ‘‘વિનિપાતો’’તિ ચ વુચ્ચતિ. નિરયગ્ગહણેન અવીચિઆદિકં અનેકપ્પકારં નિરયમેવ દીપેતિ. ઉપપજ્જતીતિ નિબ્બત્તતિ.

આનિસંસકથા વુત્તવિપરિયાયેન વેદિતબ્બા. અયં પન વિસેસો – સીલવાતિ સમાદાનવસેન સીલવા. સીલસમ્પન્નોતિ પરિસુદ્ધં પરિપુણ્ણઞ્ચ કત્વા સીલસ્સ સમાદાનેન સીલસમ્પન્નો. ભોગક્ખન્ધન્તિ ભોગરાસિં. સુગતિં સગ્ગં લોકન્તિ એત્થ સુગતિગ્ગહણેન મનુસ્સગતિપિ સઙ્ગય્હતિ, સગ્ગગ્ગહણેન દેવગતિ એવ. તત્થ સુન્દરા ગતિ સુગતિ, રૂપાદીહિ વિસયેહિ સુટ્ઠુ અગ્ગોતિ સગ્ગો, સો સબ્બોપિ લુજ્જનપલુજ્જનટ્ઠેન લોકોતિ.

પાટલિગામિયે ઉપાસકે બહુદેવ રત્તિં ધમ્મિયા કથાયાતિ અઞ્ઞાયપિ પાળિમુત્તાય ધમ્મકથાય ચેવ આવસથાનુમોદનકથાય ચ. તદા હિ ભગવા યસ્મા અજાતસત્તુના તત્થ પાટલિપુત્તનગરં માપેન્તેન અઞ્ઞેસુ ગામનિગમજનપદરાજધાનીસુ યે સીલાચારસમ્પન્ના કુટુમ્બિકા, તે આનેત્વા ધનધઞ્ઞઘરવત્થુખેત્તવત્થાદીનિ ચેવ પરિહારઞ્ચ દાપેત્વા નિવેસિયન્તિ. તસ્મા પાટલિગામિયા ઉપાસકા આનિસંસદસ્સાવિતાય વિસેસતો સીલગરુકા સબ્બગુણાનઞ્ચ સીલસ્સ અધિટ્ઠાનભાવતો તેસં પઠમં સીલાનિસંસે પકાસેત્વા તતો પરં આકાસગઙ્ગં ઓતારેન્તો વિય, પથવોજં આકડ્ઢન્તો વિય, મહાજમ્બું મત્થકે ગહેત્વા ચાલેન્તો વિય, યોજનિકમધુકણ્ડં ચક્કયન્તેન પીળેત્વા મધુરસં પાયમાનો વિય પાટલિગામિકાનં ઉપાસકાનં હિતસુખાવહં પકિણ્ણકકથં કથેન્તો ‘‘આવાસદાનં નામેતં ગહપતયો મહન્તં પુઞ્ઞં, તુમ્હાકં આવાસો મયા પરિભુત્તો, ભિક્ખુસઙ્ઘેન ચ પરિભુત્તો, મયા ચ ભિક્ખુસઙ્ઘેન ચ પરિભુત્તે પન ધમ્મરતનેનપિ પરિભુત્તોયેવ હોતિ. એવં તીહિ રતનેહિ પરિભુત્તે અપરિમેય્યો ચ વિપાકો, અપિચ આવાસદાનસ્મિં દિન્ને સબ્બદાનં દિન્નમેવ હોતિ, ભૂમટ્ઠકપણ્ણસાલાય વા સાખામણ્ડપસ્સ વા સઙ્ઘં ઉદ્દિસ્સ કતસ્સ આનિસંસો પરિચ્છિન્દિતું ન સક્કા. આવાસદાનાનુભાવેન હિ ભવે નિબ્બત્તમાનસ્સપિ સમ્પીળિતગબ્ભવાસો નામ ન હોતિ, દ્વાદસહત્થો ઓવરકો વિયસ્સ માતુકુચ્છિ અસમ્બાધોવ હોતી’’તિ એવં નાનાનયેહિ વિચિત્તં બહું ધમ્મકથં કથેત્વા –

‘‘સીતં ઉણ્હં પટિહન્તિ, તતો વાળમિગાનિ ચ;

સરીસપે ચ મકસે, સિસિરે ચાપિ વુટ્ઠિયો.

‘‘તતો વાતાતપો ઘોરો, સઞ્જાતો પટિહઞ્ઞતિ;

લેણત્થઞ્ચ સુખત્થઞ્ચ, ઝાયિતુઞ્ચ વિપસ્સિતું.

‘‘વિહારદાનં સઙ્ઘસ્સ, અગ્ગં બુદ્ધેન વણ્ણિતં;

તસ્મા હિ પણ્ડિતો પોસો, સમ્પસ્સં અત્થમત્તનો.

‘‘વિહારે કારયે રમ્મે, વાસયેત્થ બહુસ્સુતે;

તેસં અન્નઞ્ચ પાનઞ્ચ, વત્થસેનાસનાનિ ચ.

‘‘દદેય્ય ઉજુભૂતેસુ, વિપ્પસન્નેન ચેતસા;

તે તસ્સ ધમ્મં દેસેન્તિ, સબ્બદુક્ખાપનૂદનં;

યં સો ધમ્મં ઇધઞ્ઞાય, પરિનિબ્બાતિ અનાસવો’’તિ. (ચૂળવ. ૨૯૫) –

એવં અયમ્પિ આવાસદાને આનિસંસોતિ બહુદેવ રત્તિં અતિરેકતરં દિયડ્ઢયામં આવાસદાનાનિસંસકથં કથેસિ. તત્થ ઇમા ગાથા તાવ સઙ્ગહં આરુળ્હા, પકિણ્ણકધમ્મદેસના પન સઙ્ગહં નારોહતિ. સન્દસ્સેત્વાતિઆદીનિ વુત્તત્થાનેવ.

અભિક્કન્તાતિ અતિક્કન્તા દ્વે યામા ગતા. યસ્સ દાનિ કાલં મઞ્ઞથાતિ યસ્સ ગમનસ્સ તુમ્હે કાલં મઞ્ઞથ, ગમનકાલો તુમ્હાકં, ગચ્છથાતિ વુત્તં હોતિ. કસ્મા પન ભગવા તે ઉય્યોજેસીતિ? અનુકમ્પાય. તિયામરત્તિઞ્હિ તત્થ નિસીદિત્વા વીતિનામેન્તાનં તેસં સરીરે આબાધો ઉપ્પજ્જેય્યાતિ, ભિક્ખુસઙ્ઘેપિ ચ વિપ્પભાતસયનનિસજ્જાય ઓકાસો લદ્ધું વટ્ટતિ, ઇતિ ઉભયાનુકમ્પાય ઉય્યોજેસીતિ. સુઞ્ઞાગારન્તિ પાટિયેક્કં સુઞ્ઞાગારં નામ તત્થ નત્થિ. તેન કિર ગહપતયો તસ્સેવ આવસથાગારસ્સ એકપસ્સે પટસાણિયા પરિક્ખિપાપેત્વા કપ્પિયમઞ્ચં પઞ્ઞાપેત્વા તત્થ કપ્પિયપચ્ચત્થરણં અત્થરિત્વા ઉપરિ સુવણ્ણરજતતારકાગન્ધમાલાદિપટિમણ્ડિતં વિતાનં બન્ધિત્વા તેલપ્પદીપં આરોપેસું ‘‘અપ્પેવ નામ સત્થા ધમ્માસનતો વુટ્ઠાય થોકં વિસ્સમિતુકામો ઇધ નિપજ્જેય્ય, એવં નો ઇદં આવસથાગારં ભગવતા ચતૂહિ ઇરિયાપથેહિ પરિભુત્તં દીઘરત્તં હિતાય સુખાય ભવિસ્સતી’’તિ. સત્થાપિ તદેવ સન્ધાય તત્થ સઙ્ઘાટિં પઞ્ઞાપેત્વા સીહસેય્યં કપ્પેસિ. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘સુઞ્ઞાગારં પાવિસી’’તિ. તત્થ પાદધોવનટ્ઠાનતો પટ્ઠાય યાવ ધમ્માસના અગમાસિ, એત્તકે ઠાને ગમનં નિપ્ફન્નં. ધમ્માસનં પત્વા થોકં અટ્ઠાસિ, ઇદં તત્થ ઠાનં. ભગવા દ્વે યામે ધમ્માસને નિસીદિ, એત્તકે ઠાને નિસજ્જા નિપ્ફન્ના. ઉપાસકે ઉય્યોજેત્વા ધમ્માસનતો ઓરુય્હ યથાવુત્તે ઠાને સીહસેય્યં કપ્પેસિ. એવં તં ઠાનં ભગવતા ચતૂહિ ઇરિયાપથેહિ પરિભુત્તં અહોસીતિ.

સુનિધવસ્સકારાતિ સુનિધો ચ વસ્સકારો ચ દ્વે બ્રાહ્મણા. મગધમહામત્તાતિ મગધરઞ્ઞો મહાઅમચ્ચા, મગધરટ્ઠે વા મહામત્તા મહતિયા ઇસ્સરિયમત્તાય સમન્નાગતાતિ મહામત્તા. પાટલિગામે નગરં માપેન્તીતિ પાટલિગામસઙ્ખાતે ભૂમિપદેસે નગરં માપેન્તિ. વજ્જીનં પટિબાહાયાતિ લિચ્છવિરાજૂનં આયમુખપ્પચ્છિન્દનત્થં. સહસ્સસહસ્સેવાતિ એકેકવગ્ગવસેન સહસ્સં સહસ્સં હુત્વા. વત્થૂનીતિ ઘરવત્થૂનિ. ચિત્તાનિ નમન્તિ નિવેસનાનિ માપેતુન્તિ રઞ્ઞો રાજમહામત્તાનઞ્ચ નિવેસનાનિ માપેતું વત્થુવિજ્જાપાઠકાનં ચિત્તાનિ નમન્તિ. તે કિર અત્તનો સિપ્પાનુભાવેન હેટ્ઠાપથવિયં તિંસહત્થમત્તે ઠાને ‘‘ઇધ નાગગ્ગાહો, ઇધ યક્ખગ્ગાહો, ઇધ ભૂતગ્ગાહો, ઇધ પાસાણો વા ખાણુકો વા અત્થી’’તિ જાનન્તિ. તે તદા સિપ્પં જપ્પેત્વા દેવતાહિ સદ્ધિં સમ્મન્તયમાના વિય માપેન્તિ.

અથ વા નેસં સરીરે દેવતા અધિમુચ્ચિત્વા તત્થ તત્થ નિવેસનાનિ માપેતું ચિત્તં નામેન્તિ. તા ચતૂસુ કોણેસુ ખાણુકે કોટ્ટેત્વા વત્થુમ્હિ ગહિતમત્તે પટિવિગચ્છન્તિ. સદ્ધકુલાનં સદ્ધા દેવતા તથા કરોન્તિ, અસ્સદ્ધકુલાનં અસ્સદ્ધા દેવતા. કિંકારણા? સદ્ધાનઞ્હિ એવં હોતિ ‘‘ઇધ મનુસ્સા નિવેસનં માપેન્તા પઠમં ભિક્ખુસઙ્ઘં નિસીદાપેત્વા મઙ્ગલં વદાપેસ્સન્તિ, અથ મયં સીલવન્તાનં દસ્સનં ધમ્મકથં પઞ્હવિસ્સજ્જનં અનુમોદનં સોતું લભિસ્સામ, મનુસ્સા ચ દાનં દત્વા અમ્હાકં પત્તિં દસ્સન્તી’’તિ. અસ્સદ્ધા દેવતાપિ ‘‘અત્તનો ઇચ્છાનુરૂપં તેસં પટિપત્તિં પસ્સિતું, કથઞ્ચ સોતું લભિસ્સામા’’તિ તથા કરોન્તિ.

તાવતિંસેહીતિ યથા હિ એકસ્મિં કુલે એકં પણ્ડિતમનુસ્સં, એકસ્મિઞ્ચ વિહારે એકં બહુસ્સુતં ભિક્ખું ઉપાદાય ‘‘અસુકકુલે મનુસ્સા પણ્ડિતા, અસુકવિહારે ભિક્ખૂ બહુસ્સુતા’’તિ સદ્દો અબ્ભુગ્ગચ્છતિ, એવમેવ સક્કં દેવરાજાનં, વિસ્સકમ્મઞ્ચ દેવપુત્તં ઉપાદાય ‘‘તાવતિંસા પણ્ડિતા’’તિ સદ્દો અબ્ભુગ્ગતો. તેનાહ ‘‘તાવતિંસેહી’’તિ. સેય્યથાપીતિઆદિના દેવેહિ તાવતિંસેહિ સદ્ધિં મન્તેત્વા વિય સુનિધવસ્સકારા નગરં માપેન્તીતિ દસ્સેતિ.

યાવતા, આનન્દ, અરિયં આયતનન્તિ યત્તકં અરિયમનુસ્સાનં ઓસરણટ્ઠાનં નામ અત્થિ. યાવતા વણિપ્પથોતિ યત્તકં વાણિજાનં આહટભણ્ડસ્સ રાસિવસેન કયવિક્કયટ્ઠાનં નામ, વાણિજાનં વસનટ્ઠાનં વા અત્થિ. ઇદં અગ્ગનગરન્તિ તેસં અરિયાયતનવણિપ્પથાનં ઇદં નગરં અગ્ગં ભવિસ્સતિ જેટ્ઠકં પામોક્ખં. પુટભેદનન્તિ ભણ્ડપુટભેદનટ્ઠાનં, ભણ્ડભણ્ડિકાનં મોચનટ્ઠાનન્તિ વુત્તં હોતિ. સકલજમ્બુદીપે અલદ્ધભણ્ડમ્પિ હિ ઇધેવ લભિસ્સન્તિ, અઞ્ઞત્થ વિક્કયં અગચ્છન્તાપિ ઇધેવ વિક્કયં ગચ્છિસ્સન્તિ, તસ્મા ઇધેવ પુટં ભિન્દિસ્સન્તીતિ અત્થો. આયાનમ્પિ હિ ચતૂસુ દ્વારેસુ ચત્તારિ, સભાયં એકન્તિ એવં દિવસે દિવસે પઞ્ચસતસહસ્સાનિ તત્થ ઉટ્ઠહિસ્સન્તિ. તાનિ સભાવાનિ આયાનીતિ દસ્સેતિ.

અગ્ગિતો વાતિઆદીસુ સમુચ્ચયત્થો વાસદ્દો, અગ્ગિના ચ ઉદકેન ચ મિથુભેદેન ચ નસ્સિસ્સતીતિ અત્થો. તસ્સ હિ એકો કોટ્ઠાસો અગ્ગિના નસ્સિસ્સતિ, નિબ્બાપેતું ન સક્ખિસ્સન્તિ, એકં કોટ્ઠાસં ગઙ્ગા ગહેત્વા ગમિસ્સતિ, એકો ઇમિના અકથિતં અમુસ્સ, અમુના અકથિતં ઇમસ્સ વદન્તાનં પિસુણવાચાનં વસેન ભિન્નાનં મનુસ્સાનં અઞ્ઞમઞ્ઞભેદેન વિનસ્સિસ્સતિ. એવં વત્વા ભગવા પચ્ચૂસકાલે ગઙ્ગાતીરં ગન્ત્વા કતમુખધોવનો ભિક્ખાચારવેલં આગમયમાનો નિસીદિ.

સુનિધવસ્સકારાપિ ‘‘અમ્હાકં રાજા સમણસ્સ ગોતમસ્સ ઉપટ્ઠાકો, સો અમ્હે ઉપગતે પુચ્છિસ્સતિ ‘સત્થા કિર પાટલિગામં અગમાસિ, કિં તસ્સ સન્તિકં ઉપસઙ્કમિત્થ, ન ઉપસઙ્કમિત્થા’તિ. ‘ઉપસઙ્કમિમ્હા’તિ ચ વુત્તે ‘નિમન્તયિત્થ, ન નિમન્તયિત્થા’તિ પુચ્છિસ્સતિ. ‘ન નિમન્તયિમ્હા’તિ ચ વુત્તે અમ્હાકં દોસં આરોપેત્વા નિગ્ગણ્હિસ્સતિ, ઇદઞ્ચાપિ મયં અકતટ્ઠાને નગરં માપેમ, સમણસ્સ ખો પન ગોતમસ્સ ગતગતટ્ઠાને કાળકણ્ણિસત્તા પટિક્કમન્તિ, તં મયં નગરમઙ્ગલં વાચાપેસ્સામા’’તિ ચિન્તેત્વા સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા નિમન્તયિંસુ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો સુનિધવસ્સકારા’’તિઆદિ.

પુબ્બણ્હસમયન્તિ પુબ્બણ્હે કાલે. નિવાસેત્વાતિ ગામપવેસનનીહારેન નિવાસનં નિવાસેત્વા કાયબન્ધનં બન્ધિત્વા. પત્તચીવરમાદાયાતિ ચીવરં પારુપિત્વા પત્તં હત્થેન ગહેત્વા.

સીલવન્તેત્થાતિ સીલવન્તો એત્થ અત્તનો વસનટ્ઠાને. સઞ્ઞતેતિ કાયવાચાચિત્તેહિ સઞ્ઞતે. તાસં દક્ખિણમાદિસેતિ સઙ્ઘસ્સ દિન્ને ચત્તારો પચ્ચયે તાસં ઘરદેવતાનં આદિસેય્ય પત્તિં દદેય્ય. પૂજિતા પૂજયન્તીતિ ‘‘ઇમે મનુસ્સા અમ્હાકં ઞાતકાપિ ન હોન્તિ, એવમ્પિ નો પત્તિં દેન્તી’’તિ આરક્ખં સુસંવિહિતં કરોન્તિ સુટ્ઠુ આરક્ખં કરોન્તિ. માનિતા માનયન્તીતિ કાલાનુકાલં બલિકમ્મકરણેન માનિતા ‘‘એતે મનુસ્સા અમ્હાકં ઞાતકાપિ ન હોન્તિ, તથાપિ ચતુપઞ્ચછમાસન્તરં નો બલિકમ્મં કરોન્તી’’તિ માનેન્તિ ઉપ્પન્નપરિસ્સયં હરન્તિ. તતો નન્તિ તતો તં પણ્ડિતજાતિકં પુરિસં. ઓરસન્તિ ઉરે ઠપેત્વા વડ્ઢિતં, યથા માતા ઓરસં પુત્તં અનુકમ્પતિ, ઉપ્પન્નપરિસ્સયહરણત્થમેવસ્સ યથા વાયમતિ, એવં અનુકમ્પન્તીતિ અત્થો. ભદ્રાનિ પસ્સતીતિ સુન્દરાનિ પસ્સતિ.

અનુમોદિત્વાતિ તેહિ તદા પસુતપુઞ્ઞસ્સ અનુમોદનવસેન તેસં ધમ્મકથં કત્વા. સુનિધવસ્સકારાપિ ‘‘યા તત્થ દેવતા આસું, તાસં દક્ખિણમાદિસે’’તિ ભગવતો વચનં સુત્વા દેવતાનં પત્તિં અદંસુ. તં ગોતમદ્વારં નામ અહોસીતિ તસ્સ નગરસ્સ યેન દ્વારેન ભગવા નિક્ખમિ, તં ગોતમદ્વારં નામ અહોસિ. ગઙ્ગાય પન ઉત્તરણત્થં અનોતિણ્ણત્તા ગોતમતિત્થં નામ નાહોસિ. પૂરાતિ પુણ્ણા. સમતિત્તિકાતિ તટસમં ઉદકસ્સ તિત્તા ભરિતા. કાકપેય્યાતિ તીરે ઠિતકાકેહિ પાતું સક્કુણેય્યઉદકા. દ્વીહિપિ પદેહિ ઉભતોકૂલસમં પરિપુણ્ણભાવમેવ દસ્સેતિ. ઉળુમ્પન્તિ પારગમનત્થાય દારૂનિ સઙ્ઘાટેત્વા આણિયો કોટ્ટેત્વા કતં. કુલ્લન્તિ વેળુદણ્ડાદિકે વલ્લિઆદીહિ બન્ધિત્વા કતં.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ એતં મહાજનસ્સ ગઙ્ગોદકમત્તસ્સપિ કેવલં તરિતું અસમત્થતં, અત્તનો પન ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ અતિગમ્ભીરવિત્થતં સંસારમહણ્ણવં તરિત્વા ઠિતભાવઞ્ચ સબ્બાકારતો વિદિત્વા તદત્થપરિદીપનં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ અણ્ણવન્તિ સબ્બન્તિમેન પરિચ્છેદેન યોજનમત્તં ગમ્ભીરસ્સ ચ વિત્થતસ્સ ચ ઉદકટ્ઠાનસ્સેતં અધિવચનં. સરન્તિ સરિત્વા ગમનતો ઇધ નદી અધિપ્પેતા. ઇદં વુત્તં હોતિ – યે ગમ્ભીરવિત્થતં સંસારણ્ણવં તણ્હાસરિતઞ્ચ તરન્તિ, તે અરિયમગ્ગસઙ્ખાતં સેતું કત્વાન વિસજ્જ પલ્લલાનિ અનામસિત્વાવ ઉદકભરિતાનિ નિન્નટ્ઠાનાનિ, અયં પન ઇદં અપ્પમત્તકં ઉદકં તરિતુકામો કુલ્લઞ્હિ જનો પબન્ધતિ કુલ્લં બન્ધિતું આયાસં આપજ્જતિ. તિણ્ણા મેધાવિનો જનાતિ અરિયમગ્ગઞાણસઙ્ખાતાય મેધાય સમન્નાગતત્તા મેધાવિનો બુદ્ધા ચ બુદ્ધસાવકા ચ વિના એવ કુલ્લેન તિણ્ણા પરતીરે પતિટ્ઠિતાતિ.

છટ્ઠસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.