૪. ચતુત્થનિબ્બાનપટિસંયુત્તસુત્તવણ્ણના

૭૪. ચતુત્થે અથ ખો ભગવા એતમત્થં વિદિત્વાતિ તદા કિર ભગવતા અનેકપરિયાયેન સન્દસ્સનાદિવસેન નિબ્બાનપટિસંયુત્તાય ધમ્મદેસનાય કતાય તેસં ભિક્ખૂનં એતદહોસિ – ‘‘અયં તાવ ભગવતા અમતમહાનિબ્બાનધાતુયા અનેકાકારવોકારં આનિસંસં દસ્સેન્તેન અનઞ્ઞસાધારણો આનુભાવો પકાસિતો, અધિગમૂપાયો પનસ્સા ન ભાસિતો, કથં નુ ખો પટિપજ્જન્તેહિ અમ્હેહિ અયં અધિગન્તબ્બા’’તિ. અથ ભગવા તેસં ભિક્ખૂનં એતં યથાવુત્તપરિવિતક્કસઙ્ખાતં અત્થં સબ્બાકારતો વિદિત્વા. ઇમં ઉદાનન્તિ તણ્હાવસેન કત્થચિ અનિસ્સિતસ્સ પસ્સદ્ધકાયચિત્તસ્સ વીથિપટિપન્નવિપસ્સનસ્સ અરિયમગ્ગેન અનવસેસતો તણ્હાપહાનેન નિબ્બાનાધિગમવિભાવનં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ નિસ્સિતસ્સ ચલિતન્તિ રૂપાદિસઙ્ખારે તણ્હાદિટ્ઠીહિ નિસ્સિતસ્સ ચલિતં ‘‘એતં મમ, એસો મે અત્તા’’તિ તણ્હાદિટ્ઠિવિપ્ફન્દિતં હોતિ. અપ્પહીનતણ્હાદિટ્ઠિકસ્સ હિ પુગ્ગલસ્સ સુખાદીસુ ઉપ્પન્નેસુ તાનિ અભિભુય્ય વિહરિતું અસક્કોન્તસ્સ ‘‘મમ વેદના, અહં વેદિયામી’’તિઆદિના તણ્હાદિટ્ઠિગાહવસેન કુસલપ્પવત્તિતો ચિત્તસન્તાનસ્સ ચલનં કમ્પનં, અવક્ખલિતં વા હોતીતિ અત્થો. અનિસ્સિતસ્સ ચલિતં નત્થીતિ યો પન વિસુદ્ધિપટિપદં પટિપજ્જન્તો સમથવિપસ્સનાહિ તણ્હાદિટ્ઠિયો વિક્ખમ્ભેત્વા અનિચ્ચાદિવસેન સઙ્ખારે સમ્મસન્તો વિહરતિ, તસ્સ તં અનિસ્સિતસ્સ યથાવુત્તં ચલિતં અવક્ખલિતં, વિપ્ફન્દિતં વા નત્થિ કારણસ્સ સુવિક્ખમ્ભિતત્તા.

ચલિતે અસતીતિ યથાવુત્તે ચલિતે અસતિ યથા તણ્હાદિટ્ઠિગાહા નપ્પવત્તન્તિ, તથા વીથિપટિપન્નાય વિપસ્સનાય તં ઉસ્સુક્કન્તસ્સ. પસ્સદ્ધીતિ વિપસ્સનાચિત્તસહજાતાનં કાયચિત્તાનં સારમ્ભકરકિલેસવૂપસમિની દુવિધાપિ પસ્સદ્ધિ હોતિ. પસ્સદ્ધિયા સતિ નતિ ન હોતીતિ પુબ્બેનાપરં વિસેસયુત્તાય પસ્સદ્ધિયા સતિ અનવજ્જસુખાધિટ્ઠાનં સમાધિં વડ્ઢેત્વા તં પઞ્ઞાય સમવાયકરણેન સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં યોજેત્વા મગ્ગપરમ્પરાય કિલેસે ખેપેન્તસ્સ કામભવાદીસુ નમનતો ‘‘નતી’’તિ લદ્ધનામા તણ્હા અરહત્તમગ્ગક્ખણે અનવસેસતો ન હોતિ, અનુપ્પત્તિધમ્મતં આપાદિતત્તા ન ઉપ્પજ્જતીતિ અત્થો.

નતિયા અસતીતિ અરહત્તમગ્ગેન તણ્હાય સુપ્પહીનત્તા ભવાદિઅત્થાય આલયનિકન્તિ પરિયુટ્ઠાને અસતિ. આગતિગતિ ન હોતીતિ પટિસન્ધિવસેન ઇધ આગતિ આગમનં ચુતિવસેન ગતિ ઇતો પરલોકગમનં પેચ્ચભાવો ન હોતિ ન પવત્તતિ. આગતિગતિયા અસતીતિ વુત્તનયેન આગતિયા ચ ગતિયા ચ અસતિ. ચુતૂપપાતો ન હોતીતિ અપરાપરં ચવનુપપજ્જનં ન હોતિ ન પવત્તતિ. અસતિ હિ કિલેસવટ્ટે કમ્મવટ્ટં પચ્છિન્નમેવ, પચ્છિન્ને ચ તસ્મિં કુતો વિપાકવટ્ટસ્સ સમ્ભવો. તેનાહ – ‘‘ચુતૂપપાતે અસતિ નેવિધ ન હુર’’ન્તિઆદિ. તત્થ યં વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા બાહિયસુત્તે વિત્થારતો વુત્તમેવ. તસ્મા તત્થ વુત્તનયેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો.

ઇતિ ભગવા ઇધાપિ તેસં ભિક્ખૂનં અનવસેસતો વટ્ટદુક્ખવૂપસમહેતુભૂતં અમતમહાનિબ્બાનસ્સ આનુભાવં સમ્માપટિપત્તિયા પકાસેતિ.

ચતુત્થસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.