૯. ઉદપાનસુત્તવણ્ણના

૬૯. નવમે મલ્લેસૂતિ મલ્લા નામ જાનપદિનો રાજકુમારા, તેસં નિવાસો એકોપિ જનપદો રુળ્હીવસેન ‘‘મલ્લા’’તિ વુચ્ચતિ, તેસુ મલ્લેસુ, યં લોકે ‘‘મલ્લો’’તિ વુચ્ચતિ. કેચિ પન ‘‘માલેસૂ’’તિ પઠન્તિ. ચારિયં ચરમાનોતિ અતુરિતચારિકાવસેન મહામણ્ડલજનપદચારિકં ચરમાનો. મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેનાતિ અપરિચ્છેદગુણેન મહન્તેન સમણગણેન. તદા હિ ભગવતો મહાભિક્ખુપરિવારો અહોસિ. થૂણં નામ મલ્લાનં બ્રાહ્મણગામોતિ પુરત્થિમદક્ખિણાય દિસાય મજ્ઝિમદેસસ્સ અવધિટ્ઠાને મલ્લદેસે થૂણનામકો બ્રાહ્મણબહુલતાય બ્રાહ્મણગામો. તદવસરીતિ તં અવસરિ, થૂણગામમગ્ગં પાપુણીતિ અત્થો. અસ્સોસુન્તિ સુણિંસુ, સોતદ્વારસમ્પત્તવચનનિગ્ઘોસાનુસારેન જાનિંસૂતિ અત્થો. ખોતિ પદપૂરણે, અવધારણત્થે વા નિપાતો. તત્થ અવધારણત્થેન અસ્સોસુંયેવ, ન તેસં સવનન્તરાયો અહોસીતિ વુત્તં હોતિ. પદપૂરણેન પદબ્યઞ્જનસિલિટ્ઠત્તમત્તમેવ. થૂણેય્યકાતિ થૂણગામવાસિનો. બ્રાહ્મણગહપતિકાતિ એત્થ બ્રહ્મં અણન્તીતિ બ્રાહ્મણા, મન્તે સજ્ઝાયન્તીતિ અત્થો. ઇદમેવ હિ જાતિબ્રાહ્મણાનં નિબ્બચનં, અરિયા પન બાહિતપાપત્તા ‘‘બ્રાહ્મણા’’તિ વુચ્ચન્તિ. ગહપતિકાતિ ખત્તિયબ્રાહ્મણે વજ્જેત્વા યે કેચિ અગારં અજ્ઝાવસન્તા વુચ્ચન્તિ, વિસેસતો વેસ્સા. બ્રાહ્મણા ચ ગહપતિકા ચ બ્રાહ્મણગહપતિકા.

ઇદાનિ યમત્થં તે અસ્સોસું, તં દસ્સેતું ‘‘સમણો ખલુ, ભો, ગોતમો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સમિતપાપત્તા ‘‘સમણો’’તિ વેદિતબ્બો. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘સમિતાસ્સ હોન્તિ પાપકા અકુસલા ધમ્મા’’તિઆદિ (મ. નિ. ૧.૪૩૪). ભગવા ચ અનુત્તરેન અરિયમગ્ગેન સબ્બસો સમિતપાપો. તેનસ્સ યથાભુચ્ચગુણાધિગતમેતં નામં, યદિદં સમણોતિ. ખલૂતિ અનુસ્સવત્થે નિપાતો. ભોતિ બ્રાહ્મણજાતિકાનં જાતિસમુદાગતં આલપનમત્તં. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘ભોવાદિ નામ સો હોતિ, સચે હોતિ સકિઞ્ચનો’’તિ (ધ. પ. ૩૯૬). ગોતમોતિ ગોત્તવસેન ભગવતો પરિકિત્તનં. તસ્મા ‘‘સમણો ખલુ, ભો, ગોતમો’’તિ સમણો કિર, ભો, ગોતમગોત્તોતિ અયમેત્થ અત્થો. સક્યપુત્તોતિ ઇદં પન ભગવતો ઉચ્ચાકુલપરિદીપનં. સક્યકુલા પબ્બજિતોતિ સદ્ધાપબ્બજિતભાવપરિદીપનં. કેનચિ પારિજુઞ્ઞેન અનભિભૂતો અપરિક્ખીણંયેવ તં કુલં પહાય નેક્ખમ્માધિગમસદ્ધાય પબ્બજિતોતિ વુત્તં હોતિ. ઉદપાનં તિણસ્સ ચ ભુસસ્સ ચ યાવ મુખતો પૂરેસુન્તિ પાનીયકૂપં તિણેન ચ ભુસેન ચ મુખપ્પમાણેન વડ્ઢેસું, તિણાદીનિ પક્ખિપિત્વા કૂપં પિદહિંસૂતિ અત્થો.

તસ્સ કિર ગામસ્સ બહિ ભગવતો આગમનમગ્ગે બ્રાહ્મણાનં પરિભોગભૂતો એકો ઉદપાનો અહોસિ. તં ઠપેત્વા તત્થ સબ્બાનિ કૂપતળાકાદીનિ ઉદકટ્ઠાનાનિ તદા વિસુક્ખાનિ નિરુદકાનિ અહેસું. અથ થૂણેય્યકા રતનત્તયે અપ્પસન્ના મચ્છેરપકતા ભગવતો આગમનં સુત્વા ‘‘સચે સમણો ગોતમો સસાવકો ઇમં ગામં પવિસિત્વા દ્વીહતીહં વસેય્ય, સબ્બં ઇમં જનં અત્તનો વચને ઠપેય્ય, તતો બ્રાહ્મણધમ્મો પતિટ્ઠં ન લભેય્યા’’તિ તત્થ ભગવતો અવાસાય પરિસક્કન્તા ‘‘ઇમસ્મિં ગામે અઞ્ઞત્થ ઉદકં નત્થિ, અમું ઉદપાનં અપરિભોગં કરિસ્સામ, એવં સમણો ગોતમો સસાવકો ઇમં ગામં ન પવિસિસ્સતી’’તિ સમ્મન્તયિત્વા સબ્બે ગામવાસિનો સત્તાહસ્સ ઉદકં ગહેત્વા ચાટિઆદીનિ પૂરેત્વા ઉદપાનં તિણેન ચ ભુસેન ચ પિદહિંસુ. તેન વુત્તં – ‘‘ઉદપાનં તિણસ્સ ચ ભુસસ્સ ચ યાવ મુખતો પૂરેસું, ‘મા તે મુણ્ડકા સમણકા પાનીયં અપંસૂ’’’તિ.

તત્થ મુણ્ડકા સમણકાતિ મુણ્ડે ‘‘મુણ્ડા’’તિ સમણે ‘‘સમણા’’તિ વત્તું વટ્ટેય્ય, તે પન ખુંસનાધિપ્પાયેન હીળેન્તા એવમાહંસુ. માતિ પટિસેધે, મા અપંસુ મા પિવિંસૂતિ અત્થો. મગ્ગા ઓક્કમ્માતિ મગ્ગતો અપસક્કિત્વા. એતમ્હાતિ યો ઉદપાનો તેહિ તથા કતો, તમેવ નિદ્દિસન્તો આહ. કિં પન ભગવા તેસં બ્રાહ્મણાનં વિપ્પકારં અનાવજ્જિત્વા એવમાહ – ‘‘એતમ્હા ઉદપાના પાનીયં આહરા’’તિ, ઉદાહુ આવજ્જિત્વા જાનન્તોતિ? જાનન્તો એવ ભગવા અત્તનો બુદ્ધાનુભાવં પકાસેત્વા તે દમેત્વા નિબ્બિસેવને કાતું એવમાહ, ન પાનીયં પાતુકામો. તેનેવેત્થ મહાપરિનિબ્બાનસુત્તે વિય ‘‘પિપાસિતોસ્મી’’તિ (દી. નિ. ૨.૧૯૧) ન વુત્તં. ધમ્મભણ્ડાગારિકો પન સત્થુ અજ્ઝાસયં અજાનન્તો થૂણેય્યકેહિ કતં વિપ્પકારં આચિક્ખન્તો ‘‘ઇદાનિ સો, ભન્તે’’તિઆદિમાહ.

તત્થ ઇદાનીતિ અધુના, અમ્હાકં આગમનવેલાયમેવાતિ અત્થો. એસો, ભન્તે, ઉદપાનોતિ પઠન્તિ. થેરો દ્વિક્ખત્તું પટિક્ખિપિત્વા તતિયવારે ‘‘ન ખો તથાગતા તિક્ખત્તું પચ્ચનીકા કાતબ્બા, કારણં દિટ્ઠં ભવિસ્સતિ દીઘદસ્સિના’’તિ મહારાજદત્તિયં ભગવતો પત્તં ગહેત્વા ઉદપાનં અગમાસિ. ગચ્છન્તે થેરે ઉદપાને ઉદકં પરિપુણ્ણં હુત્વા ઉત્તરિત્વા સમન્તતો સન્દતિ, સબ્બં તિણં ભુસઞ્ચ ઉપ્લવિત્વા સયમેવ અપગચ્છિ. તેન ચ સન્દમાનેન સલિલેન ઉપરૂપરિ વડ્ઢન્તેન તસ્મિં ગામે સબ્બેવ પોક્ખરણીઆદયો જલાસયા વિસુક્ખા પરિપૂરિંસુ, તથા પરિખાકુસુબ્ભનિન્નાદીનિ ચ. સબ્બો ગામપ્પદેસો મહોઘેન અજ્ઝોત્થટો મહાવસ્સકાલે વિય અહોસિ. કુમુદુપ્પલપદુમપુણ્ડરીકાદીનિ જલજપુપ્ફાનિ તત્થ તત્થ ઉબ્ભિજ્જિત્વા વિકસમાનાનિ ઉદકં સઞ્છાદિંસુ. સરેસુ હંસકોઞ્ચચક્કવાકકારણ્ડવબકાદયા એ ઉદકસકુણિકા વસ્સમાના તત્થ તત્થ વિચરિંસુ. થૂણેય્યકા તં મહોઘં તથા ઉત્તરન્તં સમન્તતો વીચિતરઙ્ગસમાકુલં પરિયન્તતો સમુટ્ઠહમાનં રુચિરં ફેણબુબ્બુળકં દિસ્વા અચ્છરિયબ્ભુતચિત્તજાતા એવં સમ્મન્તેસું ‘‘મયં સમણસ્સ ગોતમસ્સ ઉદકુપચ્છેદં કાતું વાયમિમ્હા, અયં પન મહોઘો તસ્સ આગમનકાલતો પટ્ઠાય એવં અભિવડ્ઢતિ, નિસ્સંસયં ખો અયં તસ્સ ઇદ્ધાનુભાવો. મહિદ્ધિકો હિ સો મહાનુભાવો. ઠાનં ખો પનેતં વિજ્જતિ, યથા યં મહોઘો ઉટ્ઠહિત્વા અમ્હાકં ગામમ્પિ ઓત્થરેય્ય. હન્દ મયં સમણં ગોતમં ઉપસઙ્કમિત્વા પયિરુપાસિત્વા અચ્ચયં દેસેન્તા ખમાપેય્યામા’’તિ.

તે સબ્બેવ એકજ્ઝાસયા હુત્વા સઙ્ઘસઙ્ઘી ગણીભૂતા ગામતો નિક્ખમિત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ. ઉપસઙ્કમિત્વા અપ્પેકચ્ચે ભગવતો પાદે સિરસા વન્દિંસુ, અપ્પેકચ્ચે અઞ્જલિં પણામેસું, અપ્પેકચ્ચે ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિંસુ, અપ્પેકચ્ચે તુણ્હીભૂતા નિસીદિંસુ, અપ્પેકચ્ચે નામગોત્તં સાવેસું. એવં પન કત્વા સબ્બેવ એકમન્તં નિસીદિત્વા ‘‘ઇધ મયં, ભો ગોતમ, ભોતો ચેવ ગોતમસ્સ ગોતમસાવકાનઞ્ચ ઉદકપ્પટિસેધં કારયિમ્હ, અમુકસ્મિં ઉદપાને તિણઞ્ચ ભુસઞ્ચ પક્ખિપિમ્હ. સો પન ઉદપાનો અચેતનોપિ સમાનો સચેતનો વિય ભોતો ગુણં જાનન્તો વિય સયમેવ સબ્બં તિણં ભુસં અપનેત્વા સુવિસુદ્ધો જાતો, સબ્બોપિ ચેત્થ નિન્નપ્પદેસો મહતા ઉદકોઘેન પરિપુણ્ણો રમણીયોવ જાતો, ઉદકૂપજીવિનો સત્તા પરિતુટ્ઠા. મયં પન મનુસ્સાપિ સમાના ભોતો ગુણે ન જાનિમ્હ, યે મયં એવં અકરિમ્હ, સાધુ નો ભવં ગોતમો તથા કરોતુ, યથાયં મહોઘો ઇમં ગામં ન ઓત્થરેય્ય, અચ્ચયો નો અચ્ચગમા યથાબાલં, તં નો ભવં ગોતમો અચ્ચયં પટિગ્ગણ્હાતુ અનુકમ્પં ઉપાદાયા’’તિ અચ્ચયં દેસેસું. ભગવાપિ ‘‘તગ્ઘ તુમ્હે અચ્ચયો અચ્ચગમા યથાબાલં, તં વો મયં પટિગ્ગણ્હામ આયતિં સંવરાયા’’તિ તેસં અચ્ચયં પટિગ્ગહેત્વા પસન્નચિત્તતં ઞત્વા ઉત્તરિ અજ્ઝાસયાનુરૂપં ધમ્મં દેસેસિ. તે ભગવતો ધમ્મદેસનં સુત્વા પસન્નચિત્તા સરણાદીસુ પતિટ્ઠિતા ભગવન્તં વન્દિત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કમિંસુ. તેસં પન આગમનતો પુરેતરંયેવ આયસ્મા આનન્દો તં પાટિહારિયં દિસ્વા અચ્છરિયબ્ભુતચિત્તજાતો પત્તેન પાનીયં આદાય ભગવતો ઉપનામેત્વા તં પવત્તિં આરોચેસિ. તેન વુત્તં – ‘‘એવં, ભન્તેતિ ખો આયસ્મા આનન્દો’’તિઆદિ.

તત્થ મુખતો ઓવમિત્વાતિ સબ્બં તં તિણાદિં મુખેન છડ્ડેત્વા. વિસ્સન્દન્તો મઞ્ઞેતિ પુબ્બે દીઘરજ્જુકેન ઉદપાનેન ઉસ્સિઞ્ચિત્વા ગહેતબ્બઉદકોઘો ભગવતો પત્તં ગહેત્વા થેરસ્સ ગતકાલે મુખેન વિસ્સન્દન્તો વિય સમતિત્તિકો કાકપેય્યો હુત્વા અટ્ઠાસિ. ઇદઞ્ચ થેરસ્સ ગતકાલે ઉદકપ્પવત્તિં સન્ધાય વુત્તં. તતો પરં પન પુબ્બે વુત્તનયેન તસ્મિં ગામે સકલં નિન્નટ્ઠાનં ઉદકેન પરિપુણ્ણં અહોસીતિ. અયં પનિદ્ધિ ન બુદ્ધાનં અધિટ્ઠાનેન, નાપિ દેવાનુભાવેન, અથ ખો ભગવતો પુઞ્ઞાનુભાવેન પરિત્તદેસનત્થં રાજગહતો વેસાલિગમને વિય. કેચિ પન ‘‘થૂણેય્યકાનં ભગવતિ પસાદજનનત્થં તેસં અત્થકામાહિ દેવતાહિ કત’’ન્તિ. અપરે ‘‘ઉદપાનસ્સ હેટ્ઠા વસનકનાગરાજા એવમકાસી’’તિ. સબ્બં તં અકારણં, યથા ભગવતો પુઞ્ઞાનુભાવેનયેવ તથા ઉદકુપ્પત્તિયા પરિદીપિતત્તા.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ એતં અધિટ્ઠાનેન વિના અત્તના ઇચ્છિતનિપ્ફત્તિસઙ્ખાતં અત્થં સબ્બાકારતો વિદિત્વા તદત્થદીપનં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ કિં કયિરા ઉદપાનેન, આપા ચે સબ્બદા સિયુન્તિ યસ્સ સબ્બકાલં સબ્બત્થ ચ આપા ચે યદિ સિયું યદિ ઉપલબ્ભેય્યું યદિ આકઙ્ખામત્તપટિબદ્ધો, તેસં લાભો, તેન ઉદપાનેન કિં કયિરા કિં કરેય્ય, કિં પયોજનન્તિ અત્થો. તણ્હાય મૂલતો છેત્વા, કિસ્સ પરિયેસનં ચરેતિ યાય તણ્હાય વિનિબદ્ધા સત્તા અકતપુઞ્ઞા હુત્વા ઇચ્છિતાલાભદુક્ખેન વિહઞ્ઞન્તિ, તસ્સા તણ્હાય મૂલં, મૂલે વા છિન્દિત્વા ઠિતો માદિસો સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધો કિસ્સ કેન કારણેન પાનીયપરિયેસનં, અઞ્ઞં વા પચ્ચયપરિયેસનં ચરેય્ય. ‘‘મૂલતો છેત્તા’’તિપિ પઠન્તિ, તણ્હાય મૂલં મૂલેયેવ વા છેદકોતિ અત્થો. અથ વા મૂલતો છેત્તાતિ મૂલતો પટ્ઠાય તણ્હાય છેદકો. ઇદં વુત્તં હોતિ – યો બોધિયા મૂલભૂતમહાપણિધાનતો પટ્ઠાય અપરિમિતં સકલં પુઞ્ઞસમ્ભારં અત્તનો અચિન્તેત્વા લોકહિતત્થમેવ પરિણામનવસેન પરિપૂરેન્તો મૂલતો પભુતિ તણ્હાય છેત્તા, સો તણ્હાહેતુકસ્સ ઇચ્છિતાલાભસ્સ અભાવતો કિસ્સ કેન કારણેન ઉદકપરિયેસનં ચરેય્ય, ઇમે પન થૂણેય્યકા અન્ધબાલા ઇમં કારણં અજાનન્તા એવમકંસૂતિ.

નવમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.