૧૦. ઉતેનસુત્તવણ્ણના

૭૦. દસમે રઞ્ઞો ઉતેનસ્સાતિ ઉતેનસ્સ નામ રઞ્ઞો, યો ‘‘વજ્જિરાજા’’તિપિ વુચ્ચતિ. ઉય્યાનગતસ્સાતિ ઉય્યાનકીળનત્થં ઉય્યાનં ગતસ્સ. અનાદરે હિ ઇદં સામિવચનં, ‘‘અન્તેપુર’’ન્તિ પન પદં અપેક્ખિત્વા સમ્બન્ધેપેતં સામિવચનં હોતિ. કાલઙ્કતાનીતિ અગ્ગિદડ્ઢાનિ હુત્વા મતાનિ હોન્તિ. સામાવતીપમુખાનીતિ એત્થ કા પનાયં સામાવતી, કથઞ્ચ દડ્ઢાતિ? વુચ્ચતે, ભદ્દવતિયં સેટ્ઠિનો ધીતા ઘોસકસેટ્ઠિના ધીતુટ્ઠાને ઠપિતા પઞ્ચસતઇત્થિપરિવારા રઞ્ઞો ઉતેનસ્સ અગ્ગમહેસી મેત્તાવિહારબહુલા અરિયસાવિકા સામાવતી નામ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારતો પન આદિતો પટ્ઠાય સામાવતિયા ઉપ્પત્તિકથા ધમ્મપદવત્થુમ્હિ (ધ. પ. અટ્ઠ. ૧.૨૦ સામાવતીવત્થુ) વુત્તનયેન વેદિતબ્બા. માગણ્ડિયસ્સ નામ બ્રાહ્મણસ્સ ધીતા અત્તનો માતાપિતૂનં –

‘‘દિસ્વાન તણ્હં અરતિં રગઞ્ચ,

નાહોસિ છન્દો અપિ મેથુનસ્મિં;

કિમેવિદં મુત્તકરીસપુણ્ણં,

પાદાપિ નં સમ્ફુસિતું ન ઇચ્છે’’તિ. (સુ. નિ. ૮૪૧) –

ભગવતા દેસિતં ઇમં ગાથં સુત્વા સત્થરિ બદ્ધાઘાતા માગણ્ડિયા અપરભાગે રઞ્ઞા ઉતેનેન મહેસિટ્ઠાને ઠપિતા ભગવતો કોસમ્બિં ઉપગતભાવં, સામાવતીપમુખાનઞ્ચ પઞ્ચન્નં ઇત્થિસતાનં ઉપાસિકાભાવં ઞત્વા ‘‘આગતો નામ સમણો ગોતમો ઇમં નગરં, દાનિસ્સ કત્તબ્બં જાનિસ્સામિ, ઇમાપિ તસ્સ ઉપટ્ઠાયિકા, ઇમાસમ્પિ સામાવતીપમુખાનઞ્ચ કત્તબ્બં જાનિસ્સામી’’તિ અનેકપરિયાયેહિ તથાગતસ્સ તાસઞ્ચ અનત્થં કાતું વાયમિત્વાપિ અસક્કોન્તી પુનેકદિવસં રઞ્ઞા સદ્ધિં ઉય્યાનકીળં ગચ્છન્તી ચૂળપિતુ સાસનં પહિણિ ‘‘સામાવતિયા પાસાદં ગન્ત્વા દુસ્સકોટ્ઠાગારતેલકોટ્ઠાગારાનિ વિવરાપેત્વા દુસ્સાનિ તેલચાટીસુ તેમેત્વા થમ્ભે વેઠેત્વા તા સબ્બા એકતો કત્વા દ્વારં પિદહિત્વા બહિ યન્તં દત્વા દણ્ડદીપિકાહિ ગેહે અગ્ગિં દદમાનો ઓતરિત્વા ગચ્છતૂ’’તિ.

તં સુત્વા સો પાસાદં અભિરુય્હ કોટ્ઠાગારાનિ વિવરિત્વા વત્થાનિ તેલચાટીસુ તેમેત્વા થમ્ભે વેઠેતું આરભિ. અથ નં સામાવતીપમુખા ઇત્થિયો ‘‘કિં એતં ચૂળપિતા’’તિ વદન્તિયો ઉપસઙ્કમિંસુ. ‘‘અમ્મા, રાજા દળ્હિકમ્મત્થાય ઇમે થમ્ભે તેલપિલોતિકાહિ બન્ધાપેતિ, રાજગેહે નામ સુયુત્તદુયુત્તં દુજ્જાનં, મા મે સન્તિકે હોથા’’તિ વત્વા તા આગતા ગબ્ભેસુ પવેસેત્વા દ્વારાનિ પિદહિત્વા બહિ યન્તકં દત્વા આદિતો પટ્ઠાય અગ્ગિં દેન્તો ઓતરિ. સામાવતી તાસં ઓવાદં અદાસિ, ‘‘અમ્મા, અનમતગ્ગે સંસારે વિચરન્તીનં એવમેવ અગ્ગિના ઝામત્તભાવાનં બુદ્ધઞાણેનપિ પરિચ્છેદો ન સુકરો, અપ્પમત્તા હોથા’’તિ. તા સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા અધિગતફલાય વિઞ્ઞાતસાસનાય ખુજ્જુત્તરાય અરિયસાવિકાય સેક્ખપટિસમ્ભિદાપત્તાય સત્થારા દેસિતનિયામેનેવ ધમ્મં દેસેન્તિયા સન્તિકે સોતાપત્તિફલસ્સ અધિગતા અન્તરન્તરા કમ્મટ્ઠાનમનસિકારેન યુત્તપ્પયુત્તા ગેહે ઝાયન્તે વેદનાપરિગ્ગહકમ્મટ્ઠાનં મનસિ કરોન્તિયો કાચિ દુતિયફલં, કાચિ તતિયફલં પાપુણિત્વા કાલમકંસુ. અથ ભિક્ખૂ કોસમ્બિયં પિણ્ડાય ચરન્તા તં પવત્તિં ઞત્વા પચ્છાભત્તં ભગવતો આરોચેત્વા તાસં અભિસમ્પરાયં પુચ્છિંસુ. ભગવા ચ તાસં અરિયફલાધિગમં ભિક્ખૂનં અભાસિ. તેન વુત્તં – ‘‘તેન ખો પન સમયેન રઞ્ઞો ઉતેનસ્સ…પે… અનિપ્ફલા કાલઙ્કતા’’તિ.

તત્થ અનિપ્ફલાતિ ન નિપ્ફલા, સમ્પત્તસામઞ્ઞફલા એવ કાલઙ્કતા. તા પન ફલાનિ પટિલભન્તિયો સામાવતિયા –

‘‘આરમ્ભથ નિક્કમથ, યુઞ્જથ બુદ્ધસાસને;

ધુનાથ મચ્ચુનો સેનં, નળાગારંવ કુઞ્જરો.

‘‘યો ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે, અપ્પમત્તો વિહસ્સતિ;

પહાય જાતિસંસારં, દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સતી’’તિ. (સં. નિ. ૧.૧૮૫; નેત્તિ. ૨૯) –

ગાથાહિ ઓવદિયમાના વેદનાપરિગ્ગહકમ્મટ્ઠાનં મનસિ કરોન્તિયો વિપસ્સિત્વા દુતિયતતિયફલાનિ પટિલભિંસુ. ખુજ્જુત્તરા પન આયુસેસસ્સ અત્થિતાય, પુબ્બે તાદિસસ્સ કમ્મસ્સ અકતત્તા ચ તતો પાસાદતો બહિ અહોસિ. ‘‘દસયોજનન્તરે પક્કામી’’તિ ચ વદન્તિ. અથ ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું, ‘‘આવુસો, અનનુચ્છવિકં વત અરિયસાવિકાનં એવરૂપં મરણ’’ન્તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે, ‘‘ભિક્ખવે, યદિપિ તાસં ઇમસ્મિં અત્તભાવે અયુત્તં, પુબ્બે કતકમ્મસ્સ પન યુત્તમેવ તાહિ લદ્ધ’’ન્તિ વત્વા તેહિ યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે અટ્ઠ પચ્ચેકબુદ્ધા રઞ્ઞો નિવેસને નિબદ્ધં ભુઞ્જન્તિ. પઞ્ચસતા ઇત્થિયો તે ઉપટ્ઠહન્તિ. તેસુ સત્ત જના હિમવન્તં ગચ્છન્તિ, એકો નદીતીરસમીપે એકસ્મિં તિણગહને સમાપત્તિયા નિસીદતિ. અથેકદિવસં રાજા પચ્ચેકબુદ્ધેસુ ગતેસુ તાહિ ઇત્થીહિ સદ્ધિં ઉદકકીળં કીળિતુકામો તત્થ ગતો. તા ઇત્થિયો દિવસભાગં ઉદકે કીળિત્વા સીતપીળિતા વિસિબ્બિતુકામા તં તિણગહનં ઉપરિ વિસુક્ખતિણસઞ્છન્નં ‘‘તિણરાસી’’તિ સઞ્ઞાય પરિવારેત્વા અગ્ગિં દત્વા તિણેસુ ઝાયિત્વા પતન્તેસુ પચ્ચેકબુદ્ધં દિસ્વા ‘‘રઞ્ઞો પચ્ચેકબુદ્ધો ઝાયતિ, તં રાજા ઞત્વા અમ્હે નાસેસ્સતિ, સુદડ્ઢં નં કરિસ્સામા’’તિ સબ્બા ઇતો ચિતો ચ દારુઆદીનિ આહરિત્વા તસ્સ ઉપરિ રાસિં કત્વા આલિમ્પેત્વા ‘‘ઇદાનિ ઝાયિસ્સતી’’તિ પક્કમિંસુ. તા પઠમં અસઞ્ચેતનિકા હુત્વા ઇદાનિ કમ્મુના બજ્ઝિંસુ. પચ્ચેકબુદ્ધં પન અન્તોસમાપત્તિયં સચે દારૂનં સકટસહસ્સમ્પિ આહરિત્વા આલિમ્પેન્તા ઉસુમાકારમત્તમ્પિ ગાહેતું ન સક્કોન્તિ, તસ્મા સો સત્તમે દિવસે ઉટ્ઠાય યથાસુખં અગમાસિ. તા તસ્સ કમ્મસ્સ કતત્તા બહૂનિ વસ્સસહસ્સાનિ બહૂનિ વસ્સસતસહસ્સાનિ નિરયે પચ્ચિત્વા તસ્સેવ કમ્મસ્સ વિપાકાવસેસેન અત્તભાવસતે ઇમિનાવ નિયામેન ગેહે ઝાયમાને ઝાયિંસુ. ઇદં તાસં પુબ્બકમ્મં.

યસ્મા પન તે ઇમસ્મિં અત્તભાવે અરિયફલાનિ સચ્છાકંસુ, રતનત્તયં પયિરુપાસિંસુ, તસ્મા તત્થ અનાગામિનિયો સુદ્ધાવાસેસુ ઉપપન્ના, ઇતરા કાચિ તાવતિંસેસુ, કાચિ યામેસુ, કાચિ તુસિતેસુ, કાચિ નિમ્માનરતીસુ, કાચિ પરનિમ્મિતવસવત્તીસુ ઉપપન્ના.

રાજાપિ ખો ઉતેનો ‘‘સામાવતિયા ગેહં કિર ઝાયતી’’તિ સુત્વા વેગેન આગચ્છન્તોપિ તં પદેસં તાસુ દડ્ઢાસુયેવ સમ્પાપુણિ. આગન્ત્વા પન ગેહં નિબ્બાપેત્વા ઉપ્પન્નબલવદોમનસ્સો માગણ્ડિયાય તથા કારિતભાવં ઉપાયેન ઞત્વા અરિયસાવિકાસુ કતાપરાધકમ્મુના ચોદિયમાનો તસ્સા રાજાણં કારેસિ સદ્ધિં ઞાતકેહિ. એવં સા સપરિજના સમિત્તબન્ધવા અનયબ્યસનં પાપુણિ.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ એતં સામાવતીપમુખાનં તાસં ઇત્થીનં અગ્ગિમ્હિ અનયબ્યસનાપત્તિહેતું, માગણ્ડિયાય ચ સમિત્તબન્ધવાય રાજાણાય અનયબ્યસનાપત્તિનિમિત્તં સબ્બાકારતો વિદિત્વા તદત્થદીપનં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ મોહસમ્બન્ધનો લોકો, ભબ્બરૂપોવ દિસ્સતીતિ યો ઇધ સત્તલોકો ભબ્બરૂપોવ હેતુસમ્પન્નો વિય હુત્વા દિસ્સતિ, સોપિ મોહસમ્બન્ધનો મોહેન પલિગુણ્ઠિતો અત્તહિતાહિતં અજાનન્તો હિતે ન પટિપજ્જતિ, અહિતં દુક્ખાવહં બહુઞ્ચ અપુઞ્ઞં આચિનાતિ. ‘‘ભવરૂપોવ દિસ્સતી’’તિપિ પાઠો. તસ્સત્થો – અયં લોકો મોહસમ્બન્ધનો મોહેન પલિગુણ્ઠિતો, તતો એવ ભવરૂપોવ સસ્સતસભાવો વિયસ્સ અત્તા દિસ્સતિ, અજરામરો વિય ઉપટ્ઠાતિ, યેન પાણાતિપાતાદીનિ અકત્તબ્બાનિ કરોતિ.

ઉપધિબન્ધનો બાલો, તમસા પરિવારિતો. સસ્સતોરિવ ખાયતીતિ ન કેવલઞ્ચ મોહસમ્બન્ધનો એવ, અપિચ ખો ઉપધિબન્ધનોપિ અયં અન્ધબાલલોકો અવિજ્જાતમસા પરિવારિતો. ઇદં વુત્તં હોતિ – યેન ઞાણેન અવિપરીતં કામે ચ ખન્ધે ચ ‘‘અનિચ્ચા દુક્ખા વિપરિણામધમ્મા’’તિ પસ્સેય્ય, તસ્સ અભાવતો યસ્મા બાલો અન્ધપુથુજ્જનો અઞ્ઞાણતમસા સમન્તતો પરિવારિતો નિવુતો, તસ્મા સો કામૂપધિ કિલેસૂપધિ ખન્ધૂપધીતિ ઇમેસં ઉપધીનં વસેન ચ ઉપધિબન્ધનો, તતો એવ ચસ્સ સોપધિસ્સ પસ્સતો સસ્સતો વિય નિચ્ચો સબ્બકાલભાવી વિય ખાયતિ. ‘‘અસસ્સતિરિવ ખાયતી’’તિપિ પાઠો. તસ્સત્થો – અત્તા સબ્બકાલં વિજ્જતિ ઉપલબ્ભતીતિ અઞ્ઞો અસસ્સતિ અનિચ્ચોતિ લોકસ્સ સો ઉપધિ મિચ્છાભિનિવેસવસેન એકદેસો વિય ખાયતિ, ઉપટ્ઠહતીતિ અત્થો. રકારો હિ પદસન્ધિકરો. પસ્સતો નત્થિ કિઞ્ચનન્તિ યો પન સઙ્ખારે પરિગ્ગહેત્વા અનિચ્ચાદિવસેન વિપસ્સતિ, તસ્સેવ વિપસ્સનાપઞ્ઞાસહિતાય મગ્ગપઞ્ઞાય યથાભૂતં પસ્સતો જાનતો પટિવિજ્ઝતો રાગાદિકિઞ્ચનં નત્થિ, યેન સંસારે બજ્ઝેય્ય. તથા અપસ્સન્તો એવ હિ અવિજ્જાતણ્હાદિટ્ઠિઆદિબન્ધનેહિ સંસારે બદ્ધો સિયાતિ અધિપ્પાયો.

દસમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિટ્ઠિતા ચ ચૂળવગ્ગવણ્ણના.