૭. ચૂળવગ્ગો

૧. પઠમલકુણ્ડકભદ્દિયસુત્તવણ્ણના

૬૧. ચૂળવગ્ગસ્સ પઠમે લકુણ્ડકભદ્દિયન્તિ એત્થ ભદ્દિયોતિ તસ્સ આયસ્મતો નામં, કાયસ્સ પન રસ્સત્તા ‘‘લકુણ્ડકભદ્દિયો’’તિ નં સઞ્જાનન્તિ. સો કિર સાવત્થિવાસી કુલપુત્તો મહદ્ધનો મહાભોગો રૂપેન અપાસાદિકો દુબ્બણ્ણો દુદ્દસિકો ઓકોટિમકો. સો એકદિવસં સત્થરિ જેતવને વિહરન્તે ઉપાસકેહિ સદ્ધિં વિહારં ગન્ત્વા ધમ્મદેસનં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા લદ્ધૂપસમ્પદો સત્થુ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તો સોતાપત્તિફલં પાપુણિ. તદા સેક્ખા ભિક્ખૂ યેભુય્યેન આયસ્મન્તં સારિપુત્તં ઉપસઙ્કમિત્વા ઉપરિમગ્ગત્થાય કમ્મટ્ઠાનં યાચન્તિ, ધમ્મદેસનં યાચન્તિ, પઞ્હં પુચ્છન્તિ. સો તેસં અધિપ્પાયં પૂરેન્તો કમ્મટ્ઠાનં આચિક્ખતિ, ધમ્મં દેસેતિ, પઞ્હં વિસ્સજ્જેતિ. તે ઘટેન્તા વાયમન્તા અપ્પેકચ્ચે સકદાગામિફલં, અપ્પેકચ્ચે અનાગામિફલં, અપ્પેકચ્ચે અરહત્તં, અપ્પેકચ્ચે તિસ્સો વિજ્જા, અપ્પેકચ્ચે છળભિઞ્ઞા, અપ્પેકચ્ચે ચતસ્સો પટિસમ્ભિદા અધિગચ્છન્તિ. તે દિસ્વા લકુણ્ડકભદ્દિયોપિ સેખો સમાનો કાલં ઞત્વા અત્તનો ચિત્તકલ્લતઞ્ચ સલ્લેખઞ્ચ પચ્ચવેક્ખિત્વા ધમ્મસેનાપતિં ઉપસઙ્કમિત્વા કતપટિસન્થારો સમ્મોદમાનો ધમ્મદેસનં યાચિ. સોપિસ્સ અજ્ઝાસયસ્સ અનુરૂપં કથં કથેસિ. તેન વુત્તં – ‘‘તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા સારિપુત્તો આયસ્મન્તં લકુણ્ડકભદ્દિયં અનેકપરિયાયેન ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેતી’’તિઆદિ.

તત્થ અનેકપરિયાયેનાતિ ‘‘ઇતિપિ પઞ્ચક્ખન્ધા અનિચ્ચા, ઇતિપિ દુક્ખા, ઇતિપિ અનત્તા’’તિ એવં અનેકેહિ કારણેહિ. ધમ્મિયા કથાયાતિ પઞ્ચન્નં ઉપાદાનક્ખન્ધાનં ઉદયબ્બયાદિપકાસનિયા ધમ્મિયા કથાય. સન્દસ્સેતીતિ તાનિયેવ અનિચ્ચાદિલક્ખણાનિ ઉદયબ્બયાદિકે ચ સમ્મા દસ્સેતિ, હત્થેન ગહેત્વા વિય પચ્ચક્ખતો દસ્સેતિ. સમાદપેતીતિ તત્થ લક્ખણારમ્મણિકં વિપસ્સનં સમ્મા આદપેતિ, યથા વીથિપટિપન્ના હુત્વા પવત્તતિ, એવં ગણ્હાપેતિ. સમુત્તેજેતીતિ વિપસ્સનાય આરદ્ધાય સઙ્ખારાનં ઉદયબ્બયાદીસુ ઉપટ્ઠહન્તેસુ યથાકાલં પગ્ગહનિગ્ગહસમુપેક્ખણેહિ બોજ્ઝઙ્ગાનં અનુપવત્તનેન ભાવનં મજ્ઝિમં વીથિં ઓતારેત્વા યથા વિપસ્સનાઞાણં સૂરં પસન્નં હુત્વા વહતિ, એવં ઇન્દ્રિયાનં વિસદભાવકરણેન વિપસ્સનાચિત્તં સમ્મા ઉત્તેજેતિ, વિસદાપનવસેન વોદપેતિ. સમ્પહંસેતીતિ તથા પવત્તિયમાનાય વિપસ્સનાય સમપ્પવત્તભાવનાવસેન ચેવ ઉપરિલદ્ધબ્બભાવનાબલેન ચ ચિત્તં સમ્મા પહંસેતિ, લદ્ધસ્સાદવસેન વા સુટ્ઠુ તોસેતિ. અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુચ્ચીતિ યથા યથા ધમ્મસેનાપતિ ધમ્મં દેસેતિ, તથા તથા તથલક્ખણં વિપસ્સન્તસ્સ થેરસ્સ ચ દેસનાનુભાવેન, અત્તનો ચ ઉપનિસ્સયસમ્પત્તિયા ઞાણસ્સ પરિપાકં ગતત્તા દેસનાનુસારેન ઞાણે અનુપવત્તન્તે કામાસવાદીસુ કઞ્ચિ આસવં અગ્ગહેત્વા મગ્ગપટિપાટિયાવ અનવસેસતો ચિત્તં વિમુચ્ચિ, અરહત્તફલં સચ્છાકાસીતિ અત્થો.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ એતં આયસ્મતો લકુણ્ડકભદ્દિયસ્સ અઞ્ઞારાધનસઙ્ખાતં અત્થં સબ્બાકારતો વિદિત્વા તદત્થદીપનં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ ઉદ્ધન્તિ રૂપધાતુયા અરૂપધાતુયા ચ. અધોતિ કામધાતુયા. સબ્બધીતિ સબ્બસ્મિમ્પિ સઙ્ખારગતે. વિપ્પમુત્તોતિ પુબ્બભાગે વિક્ખમ્ભનવિમુત્તિયા અપરભાગે સમુચ્છેદપટિપસ્સદ્ધિવિમુત્તીહિ સબ્બપ્પકારેન વિમુત્તો. એત્થ ચ ઉદ્ધં વિપ્પમુત્તોતિ એતેન પઞ્ચુદ્ધમ્ભાગિયસંયોજનપહાનં દસ્સેતિ. અધો વિપ્પમુત્તોતિ એતેન પઞ્ચોરમ્ભાગિયસંયોજનપહાનં. સબ્બધિ વિપ્પમુત્તોતિ એતેન અવસિટ્ઠસબ્બાકુસલપહાનં દસ્સેતિ. અથ વા ઉદ્ધન્તિ અનાગતકાલગ્ગહણં. અધોતિ અતીતકાલગ્ગહણં. ઉભયગ્ગહણેનેવ તદુભયપટિસંયુત્તત્તા પચ્ચુપ્પન્નો અદ્ધા ગહિતો હોતિ, તત્થ અનાગતકાલગ્ગહણેન અનાગતક્ખન્ધાયતનધાતુયો ગહિતા. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. સબ્બધીતિ કામભેદાદિકે સબ્બસ્મિં ભવે. ઇદં વુત્તં હોતિ – અનાગતો અતીતો પચ્ચુપ્પન્નોતિ એવં તિયદ્ધસઙ્ગહિતે સબ્બસ્મિં ભવે વિપ્પમુત્તોતિ.

અયંહમસ્મીતિ અનાનુપસ્સીતિ યો એવં વિપ્પમુત્તો, સો રૂપવેદનાદીસુ ‘‘અયં નામ ધમ્મો અહમસ્મી’’તિ દિટ્ઠિમાનમઞ્ઞનાવસેન એવં નાનુપસ્સતિ. તસ્સ તથા દસ્સને કારણં નત્થીતિ અધિપ્પાયો. અથ વા અયંહમસ્મીતિ અનાનુપસ્સીતિ ઇદં યથાવુત્તાય વિમુત્તિયા અધિગમુપાયદીપનં. તિયદ્ધસઙ્ગહિતે તેભૂમકે સઙ્ખારે ‘‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’તિ પવત્તનસભાવાય મઞ્ઞનાય અનધિટ્ઠાનં કત્વા ‘‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મે સો અત્તા’’તિ એવં ઉપ્પજ્જમાના યા પુબ્બભાગવુટ્ઠાનગામિની વિપસ્સના, સા વિમુત્તિયા પદટ્ઠાનં. એવં વિમુત્તો ઉદતારિ ઓઘં, અતિણ્ણપુબ્બં અપુનબ્ભવાયાતિ એવં દસહિ સંયોજનેહિ સબ્બાકુસલેહિ ચ સબ્બથા વિમુત્તો અરહા અરિયમગ્ગાધિગમનતો પુબ્બે સુપિનન્તેપિ અતિણ્ણપુબ્બં કામોઘો ભવોઘો દિટ્ઠોઘો અવિજ્જોઘોતિ ઇમં ચતુબ્બિધં ઓઘં, સંસારમહોઘમેવ વા અપુનબ્ભવાય અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનાય ઉદતારિ ઉત્તિણ્ણો, ઉત્તરિત્વા પારે ઠિતોતિ અત્થો.

પઠમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. દુતિયલકુણ્ડકભદ્દિયસુત્તવણ્ણના

૬૨. દુતિયે સેખં મઞ્ઞમાનોતિ ‘‘સેખો અય’’ન્તિ મઞ્ઞમાનો. તત્રાયં વચનત્થો – સિક્ખતીતિ સેખો. કિં સિક્ખતિ? અધિસીલં અધિચિત્તં અધિપઞ્ઞઞ્ચ. અથ વા સિક્ખનં સિક્ખા, સા એતસ્સ સીલન્તિ સેખો. સો હિ અપરિયોસિતસિક્ખત્તા તદધિમુત્તત્તા ચ એકન્તેન સિક્ખનસીલો, ન પરિનિટ્ઠિતસિક્ખો અસેખો વિય તત્થ પટિપ્પસ્સદ્ધુસ્સુક્કો, નાપિ વિસ્સટ્ઠસિક્ખો પચુરજનો વિય તત્થ અનધિમુત્તો. અથ વા અરિયાય જાતિયા તીસુ સિક્ખાસુ જાતો, તત્થ વા ભવોતિ સેખો. ભિય્યોસોમત્તાયાતિ પમાણતો ઉત્તરિ, પમાણં અતિક્કમિત્વા અધિકતરન્તિ અત્થો. આયસ્મા હિ લકુણ્ડકભદ્દિયો પઠમસુત્તે વુત્તેન વિધિના પઠમોવાદેન યથાનિસિન્નોવ આસવક્ખયપ્પત્તો. ધમ્મસેનાપતિ પન તસ્સ તં અરહત્તપ્પત્તિં અનાવજ્જનેન અજાનિત્વા ‘‘સેખોયેવા’’તિ મઞ્ઞમાનો અપ્પં યાચિતો બહું દદમાનો ઉળારપુરિસો વિય ભિય્યો ભિય્યો અનેકપરિયાયેન આસવક્ખયાય ધમ્મં કથેતિયેવ. આયસ્માપિ લકુણ્ડકભદ્દિયો ‘‘કતકિચ્ચો દાનાહં, કિં ઇમિના ઓવાદેના’’તિ અચિન્તેત્વા સદ્ધમ્મગારવેન પુબ્બે વિય સક્કચ્ચં સુણાતિયેવ. તં દિસ્વા ભગવા ગન્ધકુટિયં નિસિન્નોયેવ બુદ્ધાનુભાવેન યથા ધમ્મસેનાપતિ તસ્સ કિલેસક્ખયં જાનાતિ, તથા કત્વા ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ. તેન વુત્તં ‘‘તેન ખો પન સમયેના’’તિઆદિ. તત્થ યં વત્તબ્બં, તં અનન્તરસુત્તે વુત્તમેવ.

ગાથાયં પન અચ્છેચ્છિ વટ્ટન્તિ અનવસેસતો કિલેસવટ્ટં સમુચ્છિન્દિ, છિન્ને ચ કિલેસવટ્ટે કમ્મવટ્ટમ્પિ છિન્નમેવ. બ્યગા નિરાસન્તિ આસા વુચ્ચતિ તણ્હા, નત્થિ એત્થ આસાતિ નિરાસં, નિબ્બાનં. તં નિરાસં વિસેસેન અગા અધિગતોતિ બ્યગા, અગ્ગમગ્ગસ્સ અધિગતત્તા પુન અધિગમકારણેન વિના અધિગતોતિ અત્થો. યસ્મા તણ્હા દુક્ખસમુદયભૂતા, તાય પહીનાય અપ્પહીનો નામ કિલેસો નત્થિ, તસ્માસ્સ તણ્હાપહાનં સવિસેસં કત્વા દસ્સેન્તો ‘‘વિસુક્ખા સરિતા ન સન્દતી’’તિ આહ. તસ્સત્થો – ચતુત્થસૂરિયપાતુભાવેન વિય મહાનદિયો ચતુત્થમગ્ગઞાણુપ્પાદેન અનવસેસતો વિસુક્ખા વિસોસિતા તણ્હાસરિતા નદી ન સન્દતિ, ઇતો પટ્ઠાય ન પવત્તતિ. તણ્હા હિ ‘‘સરિતા’’તિ વુચ્ચતિ. યથાહ – ‘‘સરિતાનિ સિનેહિતાનિ ચ, સોમનસ્સાનિ ભવન્તિ જન્તુનો’’તિ (ધ. પ. ૩૪૧), ‘‘સરિતા વિસત્તિકા’’તિ (ધ. સ. ૧૦૬૫; મહાનિ. ૩) ચ. છિન્નં વટ્ટં ન વત્તતીતિ એવં કિલેસવટ્ટસમુચ્છેદેન છિન્નં વટ્ટં અનુપ્પાદધમ્મતં અવિપાકધમ્મતઞ્ચ આપાદનેન ઉપચ્છિન્નં કમ્મવટ્ટં ન વત્તતિ ન પવત્તતિ. એસેવન્તો દુક્ખસ્સાતિ યદેતં સબ્બસો કિલેસવટ્ટાભાવતો કમ્મવટ્ટસ્સ અપ્પવત્તનં, સો આયતિં વિપાકવટ્ટસ્સ એકંસેનેવ અનુપ્પાદો એવ સકલસ્સાપિ સંસારદુક્ખસ્સ અન્તો પરિચ્છેદો પરિવટુમભાવોતિ.

દુતિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. પઠમસત્તસુત્તવણ્ણના

૬૩. તતિયે કામેસૂતિ વત્થુકામેસુ. અતિવેલન્તિ વેલં અતિક્કમિત્વા. સત્તાતિ અયોનિસોમનસિકારબહુલતાય વિજ્જમાનમ્પિ આદીનવં અનોલોકેત્વા અસ્સાદમેવ સરિત્વા સજ્જનવસેન સત્તા, આસત્તા લગ્ગાતિ અત્થો. રત્તાતિ વત્થં વિય રઙ્ગજાતેન ચિત્તસ્સ વિપરિણામકરણેન છન્દરાગેન રત્તા સારત્તા. ગિદ્ધાતિ અભિકઙ્ખનસભાવેન અભિજ્ઝનેન ગિદ્ધા ગેધં આપન્ના. ગધિતાતિ રાગમુચ્છિતા વિય દુમ્મોચનીયભાવેન તત્થ પટિબદ્ધા. મુચ્છિતાતિ કિલેસવસેન વિસઞ્ઞીભૂતા વિય અનઞ્ઞકિચ્ચા મુચ્છં મોહં આપન્ના. અજ્ઝોપન્નાતિ અનઞ્ઞસાધારણે વિય કત્વા ગિલિત્વા પરિનિટ્ઠપેત્વા ઠિતા. સમ્મત્તકજાતાતિ કામેસુ પાતબ્યતં આપજ્જન્તા અપ્પસુખવેદનાય સમ્મત્તકા સુટ્ઠુ મત્તકા જાતા. ‘‘સમ્મોદકજાતા’’તિપિ પાઠો, જાતસમ્મોદના ઉપ્પન્નપહંસાતિ અત્થો. સબ્બેહિપિ પદેહિ તેસં તણ્હાધિપન્નતંયેવ વદતિ. એત્થ ચ પઠમં ‘‘કામેસૂ’’તિ વત્વા પુનપિ ‘‘કામેસૂ’’તિ વચનં તેસં સત્તાનં તદધિમુત્તિદીપનત્થં. તેન સબ્બિરિયાપથેસુ કામગુણસમઙ્ગિનો હુત્વા તદા વિહરિંસૂતિ દસ્સેતિ.

તસ્મિઞ્હિ સમયે ઠપેત્વા અરિયસાવકે સબ્બે સાવત્થિવાસિનો ઉસ્સવં ઘોસેત્વા યથાવિભવં આપાનભૂમિં સજ્જેત્વા ભુઞ્જન્તા પિવન્તા આવિ ચેવ રહો ચ કામે પરિભુઞ્જન્તા ઇન્દ્રિયાનિ પરિચારેન્તા કામેસુ પાતબ્યતં આપજ્જિંસુ. ભિક્ખૂ સાવત્થિયં પિણ્ડાય ચરન્તા તત્થ તત્થ ગેહે આરામુય્યાનાદીસુ ચ મનુસ્સે ઉસ્સવં ઘોસેત્વા કામનિન્ને તથા પટિપજ્જન્તે દિસ્વા ‘‘વિહારં ગન્ત્વા સણ્હસુખુમં ધમ્મં લભિસ્સામા’’તિ ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો સમ્બહુલા ભિક્ખૂ…પે… કામેસુ વિહરન્તી’’તિ.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ એતં તેસં મનુસ્સાનં આપાનભૂમિરમણીયેસુ મહાપરિળાહેસુ અનેકાનત્થાનુબન્ધેસુ ઘોરાસય્હકટુકફલેસુ કામેસુ અનાદીનવદસ્સિતં સબ્બાકારતો વિદિત્વા કામાનઞ્ચેવ કિલેસાનઞ્ચ આદીનવવિભાવનં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ કામેસુ સત્તાતિ વત્થુકામેસુ કિલેસકામેન રત્તા મત્તા સત્તા વિસત્તા લગ્ગા લગ્ગિતા સંયુત્તા. કામસઙ્ગસત્તાતિ તાયેવ કામસત્તિયા વત્થુકામેસુ રાગસઙ્ગેન ચેવ દિટ્ઠિમાનદોસઅવિજ્જાસઙ્ગેહિ ચ સત્તા આસત્તા. સંયોજને વજ્જમપસ્સમાનાતિ કમ્મવટ્ટં વિપાકવટ્ટેન, ભવાદિકે વા ભવન્તરાદીહિ, સત્તે વા દુક્ખેહિ સંયોજનતો બન્ધનતો સંયોજનનામકે કામરાગાદિકિલેસજાતે સંયોજનીયેસુ ધમ્મેસુ અસ્સાદાનુપસ્સિતાય વટ્ટદુક્ખમૂલભાવાદિકં વજ્જં દોસં આદીનવં અપસ્સન્તા. ન હિ જાતુ સંયોજનસઙ્ગસત્તા, ઓઘં તરેય્યું વિપુલં મહન્તન્તિ એવં આદીનવદસ્સનાભાવેન સંયોજનસભાવેસુ સઙ્ગેસુ, સંયોજનસઙ્ખાતેહિ વા સઙ્ગેહિ તેસં વિસયેસુ તેભૂમકધમ્મેસુ સત્તા વિપુલવિસયતાય અનાદિકાલતાય ચ વિપુલં વિત્થિણ્ણં મહન્તઞ્ચ કામાદિઓઘં, સંસારોઘમેવ વા ન કદાચિ તરેય્યું, એકંસેનેવ તસ્સ ઓઘસ્સ પારં ન ગચ્છેય્યુન્તિ અત્થો.

તતિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. દુતિયસત્તસુત્તવણ્ણના

૬૪. ચતુત્થે અન્ધીકતાતિ કામા નામ અનન્ધમ્પિ અન્ધં કરોન્તિ.

યથાહ –

‘‘લુદ્ધો અત્થં ન જાનાતિ, લુદ્ધો ધમ્મં ન પસ્સતિ;

અન્ધતમં તદા હોતિ, યં લોભો સહતે નર’’ન્તિ. (ઇતિવુ. ૮૮; મહાનિ. ૫; ચૂળનિ. ખગ્ગવિસાણસુત્તનિદ્દેસ ૧૨૮) –

તસ્મા કામેન અનન્ધાપિ અન્ધા કતાતિ અન્ધીકતા. સેસં અનન્તરસુત્તે વુત્તનયમેવ. તત્થ હિ મનુસ્સાનં પવત્તિ ભિક્ખૂહિ દિસ્વા ભગવતો આરોચિતા, ઇધ ભગવતા સામંયેવ દિટ્ઠાતિ અયમેવ વિસેસો. સત્થા સાવત્થિતો નિક્ખમિત્વા જેતવનં ગચ્છન્તો અન્તરામગ્ગે અચિરવતિયં નદિયં મચ્છબન્ધેહિ ઓડ્ડિતં કુમિનં પવિસિત્વા નિક્ખન્તું અસક્કોન્તે બહૂ મચ્છે પસ્સિ, તતો અપરભાગે એકં ખીરપકં વચ્છં ગોરવં કત્વા અનુબન્ધિત્વા થઞ્ઞપિપાસાય ગીવં પસારેત્વા માતુ અન્તરસત્થિયં મુખં ઉપનેન્તં પસ્સિ. અથ ભગવા વિહારં પવિસિત્વા પાદે પક્ખાલેત્વા પઞ્ઞત્તવરબુદ્ધાસને નિસિન્નો પચ્છિમં વત્થુદ્વયં પુરિમસ્સ ઉપમાનભાવેન ગહેત્વા ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ કામન્ધાતિ વત્થુકામેસુ કિલેસકામેન અન્ધા વિચક્ખુકા કતા. જાલસઞ્છન્નાતિ સકત્તભાવપરત્તભાવેસુ અજ્ઝત્તિકબાહિરાયતનેસુ, તન્નિસ્સિતેસુ ચ ધમ્મેસુ અતીતાદિવસેન અનેકભેદભિન્નેસુ હેટ્ઠુપરિયવસેન અપરાપરં ઉપ્પત્તિયા અન્તોગધાનં અનત્થાવહતો ચ જાલભૂતાય તણ્હાય સુખુમચ્છિદ્દેન જાલેન પરિવુતો વિય ઉદકરહદો સઞ્છન્ના પલિગુણ્ઠિતા અજ્ઝોત્થટા. તણ્હાછદનછાદિતાતિ તણ્હાસઙ્ખાતેન છદનેન સેવાલપણકેન વિય ઉદકં છાદિતા, પટિચ્છન્ના પિહિતાતિ અત્થો. પદદ્વયેનાપિ કામચ્છન્દનીવરણનિવારિતકુસલચિત્તાચારતં દસ્સેતિ.

પમત્તબન્ધુના બદ્ધાતિ કિલેસમારેન દેવપુત્તમારેન ચ બદ્ધા. યદગ્ગેન હિ કિલેસમારેન બદ્ધા, તદગ્ગેન દેવપુત્તમારેનપિ બદ્ધા નામ હોન્તિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘અન્તલિક્ખચરો પાસો, ય્વાયં ચરતિ માનસો;

તેન તં બાધયિસ્સામિ, ન મે સમણ મોક્ખસી’’તિ. (સં. નિ. ૧.૧૫૧; મહાવ. ૩૩);

નમુચિ કણ્હો પમત્તબન્ધૂતિ તીણિ મારસ્સ નામાનિ. દેવપુત્તમારોપિ હિ કિલેસમારો વિય અનત્થેન પમત્તે સત્તે બન્ધતીતિ પમત્તબન્ધુ. ‘‘પમત્તા બન્ધને બદ્ધા’’તિપિ પઠન્તિ. તત્થ બન્ધનેતિ કામગુણબન્ધનેતિ અત્થો. બદ્ધાતિ નિયમિતા. યથા કિં? મચ્છાવ કુમિનામુખે યથા નામ મચ્છબન્ધકેન ઓડ્ડિતસ્સ કુમિનસ્સ મુખે પવિટ્ઠા મચ્છા તેન બદ્ધા હુત્વા મરણમન્વેન્તિ પાપુણન્તિ, એવમેવ મારેન ઓડ્ડિતેન કામગુણબન્ધનેન બદ્ધા ઇમે સત્તા જરામરણમન્વેન્તિ. વચ્છો ખીરપકોવ માતરં યથા ખીરપાયી તરુણવચ્છો અત્તનો માતરં અન્વેતિ અનુગચ્છતિ, ન અઞ્ઞં એવં મારબન્ધનબદ્ધા સત્તા સંસારે પરિબ્ભમન્તા મરણમેવ અન્વેન્તિ અનુગચ્છન્તિ, ન અજરં અમરણં નિબ્બાનન્તિ અધિપ્પાયો.

ચતુત્થસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. અપરલકુણ્ડકભદ્દિયસુત્તવણ્ણના

૬૫. પઞ્ચમે સમ્બહુલાનં ભિક્ખૂનં પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતોતિ આયસ્મા લકુણ્ડકભદ્દિયો એકદિવસં સમ્બહુલેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં ગામન્તરેન પિણ્ડાય ચરિત્વા કતભત્તકિચ્ચો પત્તં વોદકં કત્વા થવિકાય પક્ખિપિત્વા અંસે લગ્ગેત્વા ચીવરં સઙ્ઘરિત્વા તમ્પિ વામંસે ઠપેત્વા પાસાદિકેન અભિક્કન્તેન પટિક્કન્તેન આલોકિતેન વિલોકિતેન સમિઞ્જિતેન પસારિતેન ઓક્ખિત્તચક્ખુ ઇરિયાપથસમ્પન્નો અત્તનો સતિપઞ્ઞાવેપુલ્લં પકાસેન્તો વિય સતિસમ્પજઞ્ઞં સૂપટ્ઠિતં કત્વા સમાહિતેન ચિત્તેન પદે પદં નિક્ખિપન્તો ગચ્છતિ, ગચ્છન્તો ચ ભિક્ખૂનં પચ્છતો પચ્છતો ગચ્છતિ તેહિ ભિક્ખૂહિ અસંમિસ્સો. કસ્મા? અસંસટ્ઠવિહારિતાય. અપિચ તસ્સાયસ્મતો રૂપં પરિભૂતં પરિભવટ્ઠાનીયં પુથુજ્જના ઓહીળેન્તિ. થેરો તં જાનિત્વા પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો ગચ્છતિ ‘‘મા ઇમે મં નિસ્સાય અપુઞ્ઞં પસવિંસૂ’’તિ. એવં તે ભિક્ખૂ ચ થેરો ચ સાવત્થિં પત્વા વિહારં પવિસિત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમન્તિ. તેન વુત્તં – ‘‘તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા લકુણ્ડકભદ્દિયો’’તિઆદિ.

તત્થ દુબ્બણ્ણન્તિ વિરૂપં. તેનસ્સ વણ્ણસમ્પત્તિયા સણ્ઠાનસમ્પત્તિયા ચ અભાવં દસ્સેતિ. દુદ્દસિકન્તિ અપાસાદિકદસ્સનં. તેનસ્સ અનુબ્યઞ્જનસમ્પત્તિયા આકારસમ્પત્તિયા ચ અભાવં દસ્સેતિ. ઓકોટિમકન્તિ રસ્સં. ઇમિના આરોહસમ્પત્તિયા અભાવં દસ્સેતિ. યેભુય્યેન ભિક્ખૂનં પરિભૂતરૂપન્તિ પુથુજ્જનભિક્ખૂહિ ઓહીળિતરૂપં. પુથુજ્જના એકચ્ચે છબ્બગ્ગિયાદયો તસ્સાયસ્મતો ગુણં અજાનન્તા હત્થકણ્ણચૂળિકાદીસુ ગણ્હન્તા પરામસન્તા કીળન્તા પરિભવન્તિ, ન અરિયા, કલ્યાણપુથુજ્જના વા.

ભિક્ખૂ આમન્તેસીતિ કસ્મા આમન્તેસિ? થેરસ્સ ગુણં પકાસેતું. એવં કિર ભગવતો અહોસિ ‘‘ઇમે ભિક્ખૂ મમ પુત્તસ્સ મહાનુભાવતં ન જાનન્તિ, તેન તં પરિભવન્તિ, તં નેસં દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાય ભવિસ્સતિ, હન્દાહં ઇમસ્સ ગુણે ભિક્ખૂનં પકાસેત્વા પરિભવતો નં મોચેસ્સામી’’તિ.

પસ્સથ નોતિ પસ્સથ નુ. ન ચ સા સમાપત્તિ સુલભરૂપા, યા તેન ભિક્ખુના અસમાપન્નપુબ્બાતિ રૂપસમાપત્તિ અરૂપસમાપત્તિ બ્રહ્મવિહારસમાપત્તિ નિરોધસમાપત્તિ ફલસમાપત્તીતિ એવં પભેદા સાવકસાધારણા યા કાચિ સમાપત્તિયો નામ, તાસુ એકાપિ સમાપત્તિ ન સુલભરૂપા, દુલ્લભા, નત્થિયેવ સા તેન લકુણ્ડકભદ્દિયેન ભિક્ખુના અસમાપન્નપુબ્બા. એતેનસ્સ યં વુત્તં. ‘‘મહિદ્ધિકો મહાનુભાવો’’તિ, તત્થ મહિદ્ધિકતં પકાસેત્વા ઇદાનિ મહાનુભાવતં દસ્સેતું ‘‘યસ્સ ચત્થાયા’’તિઆદિમાહ. તં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ. એત્થ ચ ભગવા ‘‘એસો, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ’’તિઆદિના, ‘‘ભિક્ખવે, અયં ભિક્ખુ ન યો વા સો વા દુબ્બણ્ણો દુદ્દસિકો ઓકોટિમકોતિ ભિક્ખૂનં પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો આગચ્છતીતિ ચ એત્તકેન ન ઓઞ્ઞાતબ્બો, અથ ખો મહિદ્ધિકો મહાનુભાવો, યંકિઞ્ચિ સાવકેન પત્તબ્બં, સબ્બં તં તેન અનુપ્પત્તં, તસ્મા તં પાસાણચ્છત્તં વિય ગરું કત્વા ઓલોકેથ, તં વો દીઘરત્તં હિતાય સુખાય ભવિસ્સતી’’તિ દસ્સેતિ.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ એતં આયસ્મતો લકુણ્ડકભદ્દિયસ્સ મહિદ્ધિકતામહાનુભાવતાદિભેદં ગુણરાસિં સબ્બાકારતો જાનિત્વા તદત્થદીપનં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ નેલઙ્ગોતિ એલં વુચ્ચતિ દોસો, નાસ્સ એલન્તિ નેલં. કિં પન તં? સુપરિસુદ્ધસીલં. તઞ્હિ નિદ્દોસટ્ઠેન ઇધ ‘‘નેલ’’ન્તિ અધિપ્પેતં. તં નેલં પધાનભૂતં અઙ્ગં એતસ્સાતિ નેલઙ્ગો. સો યં ‘‘રથો’’તિ વક્ખતિ, તેન સમ્બન્ધો, તસ્મા સુપરિસુદ્ધસીલઙ્ગોતિ અત્થો. અરહત્તફલસીલઞ્હિ ઇધાધિપ્પેતં. સેતો પચ્છાદો એતસ્સાતિ સેતપચ્છાદો. પચ્છાદોતિ રથસ્સ ઉપરિ અત્થરિતબ્બકમ્બલાદિ. સો પન સુપરિસુદ્ધધવલભાવેન સેતો વા હોતિ રત્તનીલાદીસુ વા અઞ્ઞતરો. ઇધ પન અરહત્તફલવિમુત્તિયા અધિપ્પેતત્તા સુપરિસુદ્ધભાવં ઉપાદાય ‘‘સેતપચ્છાદો’’તિ વુત્તં યથા અઞ્ઞત્રાપિ ‘‘રથો સીલપરિક્ખારો’’તિ. એકો સતિસઙ્ખાતો અરો એતસ્સાતિ એકારો. વત્તતીતિ પવત્તતિ. રથોતિ થેરસ્સ અત્તભાવં સન્ધાય વદતિ.

અનીઘન્તિ નિદ્દુક્ખં, ખોભવિરહિતં યાનં વિય કિલેસપરિખોભવિરહિતન્તિ અત્થો. આયન્તન્તિ સમ્બહુલાનં ભિક્ખૂનં પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો આગચ્છન્તં. છિન્નસોતન્તિ પચ્છિન્નસોતં. પકતિરથસ્સ હિ સુખપવત્તનત્થં અક્ખસીસેસુ નાભિયઞ્ચ ઉપલિત્તાનં સપ્પિતેલાદીનં સોતો સવનં સન્દનં હોતિ, તેન સો અચ્છિન્નસોતો નામ હોતિ. અયં પન છત્તિંસતિયા સોતાનં અનવસેસતો પહીનત્તા છિન્નસોતો નામ હોતિ, તં છિન્નસોતં. નત્થિ એતસ્સ બન્ધનન્તિ અબન્ધનો. રથૂપત્થરસ્સ હિ અક્ખેન સદ્ધિં નિચ્ચલભાવકરણત્થં બહૂનિ બન્ધનાનિ હોન્તિ, તેન સો સબન્ધનો. અયં પન સબ્બસંયોજનબન્ધનાનં અનવસેસતો પરિક્ખીણત્તા અબન્ધનો, તં અબન્ધનં. પસ્સાતિ ભગવા થેરસ્સ ગુણેહિ સોમનસ્સપ્પત્તો હુત્વા અત્તાનં વદતિ.

ઇતિ સત્થા આયસ્મન્તં લકુણ્ડકભદ્દિયં અરહત્તફલસીસેન સુચક્કં, અરહત્તફલવિમુત્તિયા સુઉત્તરચ્છદં, સૂપટ્ઠિતાય સતિયા સ્વારં, કિલેસપરિખોભાભાવેન અપરિખોભં, તણ્હૂપલેપાભાવેન અનુપલેપં, સંયોજનાદીનં અભાવેન અબન્ધનં સુપરિક્ખિત્તં સુયુત્તં આજઞ્ઞરથં કત્વા દસ્સેતિ.

પઞ્ચમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. તણ્હાસઙ્ખયસુત્તવણ્ણના

૬૬. છટ્ઠે અઞ્ઞાસિકોણ્ડઞ્ઞોતિ એત્થ કોણ્ડઞ્ઞોતિ તસ્સાયસ્મતો ગોત્તતો આગતનામં. સાવકેસુ પન સબ્બપઠમં અરિયસચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝીતિ ભગવતા ‘‘અઞ્ઞાસિ વત, ભો, કોણ્ડઞ્ઞો’’તિ (મહાવ. ૧૭; સં. નિ. ૫.૧૦૮૧) વુત્તઉદાનવસેન થેરો સાસને ‘‘અઞ્ઞાસિકોણ્ડઞ્ઞો’’ત્વેવ પઞ્ઞાયિત્થ. તણ્હાસઙ્ખયવિમુત્તિન્તિ તણ્હા સઙ્ખીયતિ પહીયતિ એત્થાતિ તણ્હાસઙ્ખયો, નિબ્બાનં. તસ્મિં તણ્હાસઙ્ખયે વિમુત્તિ. તણ્હા વા સઙ્ખીયતિ પહીયતિ એતેનાતિ તણ્હાસઙ્ખયો, અરિયમગ્ગો. તસ્સ ફલભૂતા, પરિયોસાનભૂતા વા વિમુત્તીતિ તણ્હાસઙ્ખયવિમુત્તિ, નિપ્પરિયાયેન અરહત્તફલસમાપત્તિ. તં પચ્ચવેક્ખમાનો નિસિન્નો હોતિ. અયઞ્હિ આયસ્મા બહુલં ફલસમાપત્તિં સમાપજ્જતિ, તસ્મા ઇધાપિ એવમકાસિ.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ એતં અઞ્ઞાસિકોણ્ડઞ્ઞત્થેરસ્સ અગ્ગફલપચ્ચવેક્ખણં વિદિત્વા તદત્થદીપનં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ યસ્સ મૂલં છમા નત્થીતિ યસ્સ અરિયપુગ્ગલસ્સ અત્તભાવરુક્ખમૂલભૂતા અવિજ્જા, તસ્સાવ પતિટ્ઠા હેતુભૂતા આસવનીવરણઅયોનિસોમનસિકારસઙ્ખાતા છમા પથવી ચ નત્થિ અગ્ગમગ્ગેન સમુગ્ઘાતિતત્તા. પણ્ણા નત્થિ કુતો લતાતિ નત્થિ લતા કુતો પણ્ણાતિ પદસમ્બન્ધો. માનાતિમાનાદિપભેદા સાખાપસાખાદિસઙ્ખાતા લતાપિ નત્થિ, કુતો એવ મદપ્પમાદમાયાસાઠેય્યાદિપણ્ણાનીતિ અત્થો. અથ વા પણ્ણા નત્થિ કુતો લતાતિ રુક્ખઙ્કુરસ્સ વડ્ઢમાનસ્સ પઠમં પણ્ણાનિ નિબ્બત્તન્તિ. પચ્છા સાખાપસાખાસઙ્ખાતા લતાતિ કત્વા વુત્તં. તત્થ યસ્સ અરિયમગ્ગભાવનાય અસતિ ઉપ્પજ્જનારહસ્સ અત્તભાવરુક્ખસ્સ અરિયમગ્ગસ્સ ભાવિતત્તા યં અવિજ્જાસઙ્ખાતં મૂલં, તસ્સ પતિટ્ઠાનભૂતં આસવાદિ ચ નત્થિ. મૂલગ્ગહણેનેવ ચેત્થ મૂલકારણત્તા બીજટ્ઠાનિયં કમ્મં તદભાવોપિ ગહિતોયેવાતિ વેદિતબ્બો. અસતિ ચ કમ્મબીજે તંનિમિત્તો વિઞ્ઞાણઙ્કુરો, વિઞ્ઞાણઙ્કુરનિમિત્તા ચ નામરૂપસળાયતનપત્તસાખાદયો ન નિબ્બત્તિસ્સન્તિયેવ. તેન વુત્તં – ‘‘યસ્સ મૂલં છમા નત્થિ, પણ્ણા નત્થિ કુતો લતા’’તિ.

તં ધીરં બન્ધના મુત્તન્તિ તં ચતુબ્બિધસમ્મપ્પધાનવીરિયયોગેન વિજિતમારત્તા ધીરં, તતો એવ સબ્બકિલેસાભિસઙ્ખારબન્ધનતો મુત્તં. કો તં નિન્દિતુમરહતીતિ એત્થ ન્તિ નિપાતમત્તં. એવં સબ્બકિલેસવિપ્પમુત્તં સીલાદિઅનુત્તરગુણસમન્નાગતં કો નામ વિઞ્ઞુજાતિકો નિન્દિતું ગરહિતું અરહતિ નિન્દાનિમિત્તસ્સેવ અભાવતો. દેવાપિ નં પસંસન્તીતિ અઞ્ઞદત્થુ દેવા સક્કાદયો ગુણવિસેસવિદૂ, અપિસદ્દેન મનુસ્સાપિ ખત્તિયપણ્ડિતાદયો પસંસન્તિ. કિઞ્ચ ભિય્યો બ્રહ્મુનાપિ પસંસિતો મહાબ્રહ્મુનાપિ અઞ્ઞેહિપિ બ્રહ્મનાગયક્ખગન્ધબ્બાદીહિપિ પસંસિતો થોમિતોયેવાતિ.

છટ્ઠસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. પપઞ્ચખયસુત્તવણ્ણના

૬૭. સત્તમે પપઞ્ચસઞ્ઞાસઙ્ખાપહાનન્તિ પપઞ્ચેન્તિ યત્થ સયં ઉપ્પન્ના, તં સન્તાનં વિત્થારેન્તિ ચિરં ઠપેન્તીતિ પપઞ્ચા, કિલેસા. વિસેસતો રાગદોસમોહતણ્હાદિટ્ઠિમાના. તથા હિ વુત્તં –

‘‘રાગો પપઞ્ચો, દોસો પપઞ્ચો, મોહો પપઞ્ચો, તણ્હા પપઞ્ચો, દિટ્ઠિ પપઞ્ચો, માનો પપઞ્ચો’’તિ. –

અપિચ સંકિલેસટ્ઠો પપઞ્ચટ્ઠો, કચવરટ્ઠો પપઞ્ચટ્ઠો. તત્થ રાગપપઞ્ચસ્સ સુભસઞ્ઞા નિમિત્તં, દોસપપઞ્ચસ્સ આઘાતવત્થુ, મોહપપઞ્ચસ્સ આસવા, તણ્હાપપઞ્ચસ્સ વેદના, દિટ્ઠિપપઞ્ચસ્સ સઞ્ઞા, માનપપઞ્ચસ્સ વિતક્કો નિમિત્તં. તેહિ પપઞ્ચેહિ સહગતા સઞ્ઞા પપઞ્ચસઞ્ઞા. પપઞ્ચસઞ્ઞાનં સઙ્ખા ભાગા કોટ્ઠાસા પપઞ્ચસઞ્ઞાસઙ્ખા. અત્થતો સદ્ધિં નિમિત્તેહિ તંતંપપઞ્ચસ્સ પક્ખિયો કિલેસગણો. સઞ્ઞાગહણઞ્ચેત્થ તસ્સ નેસં સાધારણહેતુભાવેન. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘સઞ્ઞાનિદાના હિ પપઞ્ચસઙ્ખા’’તિ (સુ. નિ. ૮૮૦). તેસં પહાનં, તેન તેન મગ્ગેન રાગાદિકિલેસાનં સમુચ્છેદનન્તિ અત્થો.

તદા હિ ભગવા અતીતાસુ અનેકકોટિસતસહસ્સસઙ્ખાસુ અત્તનો જાતીસુ અનત્થસ્સ નિમિત્તભૂતે કિલેસે ઇમસ્મિં ચરિમભવે અરિયમગ્ગેન બોધિમણ્ડે સવાસને પહીને પચ્ચવેક્ખિત્વા સત્તસન્તાનઞ્ચ કિલેસચરિતં રાગાદિકિલેસસંકિલિટ્ઠં કઞ્જિયપુણ્ણલાબું વિય તક્કભરિતચાટિં વિય વસાપીતપિલોતિકં વિય ચ દુબ્બિનિમોચિયં દિસ્વા ‘‘એવં ગહનં નામિદં કિલેસવટ્ટં અનાદિકાલભાવિતં મય્હં અનવસેસં પહીનં, અહો સુપ્પહીન’’ન્તિ ઉપ્પન્નપીતિપામોજ્જો ઉદાનં ઉદાનેસિ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો ભગવા અત્તનો પપઞ્ચસઞ્ઞાસઙ્ખાપહાનં વિદિત્વા તાયં વેલાયં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસી’’તિ.

તત્થ યસ્સ પપઞ્ચા ઠિતિ ચ નત્થીતિ યસ્મા ભગવા અત્તાનમેવ પરં વિય કત્વા નિદ્દિસતિ તસ્મા યસ્સ અગ્ગપુગ્ગલસ્સ વુત્તલક્ખણા પપઞ્ચા, તેહિ કતા સંસારે ઠિતિ ચ નત્થિ. નેત્તિયં પન ‘‘ઠિતિ નામ અનુસયો’’તિ (નેત્તિ. ૨૭) વુત્તં. અનુસયો હિ ભવપવત્તિયા મૂલન્તિ. સત્તે સંસારે પપઞ્ચેન્તીતિ પપઞ્ચા. ‘‘પપઞ્ચટ્ઠિતી’’તિ ચ પાઠો. તસ્સત્થો – પપઞ્ચાનં ઠિતિ વિજ્જમાનતા મગ્ગેન અસમુચ્છેદો પપઞ્ચટ્ઠિતિ, પપઞ્ચા એવ વા અવસિટ્ઠકુસલાકુસલવિપાકાનં પવત્તિયા હેતુભાવતો વટ્ટસ્સ ઠિતિ પપઞ્ચટ્ઠિતિ, સા યસ્સ અગ્ગપુગ્ગલસ્સ નત્થિ. સન્દાનં પલિઘઞ્ચ વીતિવત્તોતિ યો બન્ધનટ્ઠેન સન્તાનસદિસત્તા ‘‘સન્દાન’’ન્તિ લદ્ધનામા તણ્હાદિટ્ઠિયો, નિબ્બાનનગરપવેસનિસેધનતો પલિઘસદિસત્તા પલિઘસઙ્ખાતં અવિજ્જઞ્ચ વીતિવત્તો સવાસનપહાનેન વિસેસતો અતિક્કન્તો. અપરે પન કોધં ‘‘સન્દાન’’ન્તિ વદન્તિ, તં ન ગહેતબ્બં. સો હિ ‘‘પરાભિસજ્જની’’તિ વુત્તોતિ.

તં નિત્તણ્હં મુનિં ચરન્તન્તિ તં સબ્બથાપિ તણ્હાભાવેન નિત્તણ્હં, ઉભયલોકમુનનતો અત્તહિતપરહિતમુનનતો ચ મુનિં, એકન્તેનેવ સબ્બસત્તહિતત્થં ચતૂહિ ઇરિયાપથેહિ નાનાસમાપત્તિચારેહિ અનઞ્ઞસાધારણેન ઞાણચારેન ચ ચરન્તં. નાવજાનાતિ સદેવકોપિ લોકોતિ સબ્બો સપઞ્ઞજાતિકો સત્તલોકો સદેવકોપિ સબ્રહ્મકોપિ ન કદાચિપિ અવજાનાતિ ન પરિભોતિ, અથ ખો અયમેવ લોકે અગ્ગો સેટ્ઠો ઉત્તમો પવરોતિ ગરું કરોન્તો સક્કચ્ચં પૂજાસક્કારનિરતો હોતીતિ.

સત્તમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. કચ્ચાનસુત્તવણ્ણના

૬૮. અટ્ઠમે અજ્ઝત્તન્તિ એત્થ અયં અજ્ઝત્તસદ્દો ‘‘છ અજ્ઝત્તિકાનિ આયતનાની’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૩૦૪) અજ્ઝત્તજ્ઝત્તે આગતો. ‘‘અજ્ઝત્તા ધમ્મા (ધ. સ. તિકમાતિકા ૨૦), અજ્ઝત્તં વા કાયે કાયાનુપસ્સી’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૩૭૩-૩૭૪) નિયકજ્ઝત્તે. ‘‘સબ્બનિમિત્તાનં અમનસિકારા અજ્ઝત્તં સુઞ્ઞતં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૧૮૭) વિસયજ્ઝત્તે, ઇસ્સરિયટ્ઠાનેતિ અત્થો. ફલસમાપત્તિ હિ બુદ્ધાનં ઇસ્સરિયટ્ઠાનં નામ. ‘‘તેનાનન્દ, ભિક્ખુના તસ્મિંયેવ પુરિમસ્મિં સમાધિનિમિત્તે અજ્ઝત્તમેવ ચિત્તં સણ્ઠપેતબ્બ’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૧૮૮) ગોચરજ્ઝત્તે. ઇધાપિ ગોચરજ્ઝત્તેયેવ દટ્ઠબ્બો. તસ્મા અજ્ઝત્તન્તિ ગોચરજ્ઝત્તભૂતે કમ્મટ્ઠાનારમ્મણેતિ વુત્તં હોતિ. પરિમુખન્તિ અભિમુખં. સૂપટ્ઠિતાયાતિ સુટ્ઠુ ઉપટ્ઠિતાય કાયગતાય સતિયા. સતિસીસેન ચેત્થ ઝાનં વુત્તં. ઇદં વુત્તં હોતિ ‘‘અજ્ઝત્તં કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનવસેન પટિલદ્ધં ઉળારં ઝાનં સમાપજ્જિત્વા’’તિ.

અયઞ્હિ થેરો ભગવતિ સાવત્થિયં વિહરન્તે એકદિવસં સાવત્થિયં પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપ્પટિક્કન્તો વિહારં પવિસિત્વા ભગવતો વત્તં દસ્સેત્વા દિવાટ્ઠાને દિવાવિહારં નિસિન્નો નાનાસમાપત્તીહિ દિવસભાગં વીતિનામેત્વા સાયન્હસમયં વિહારમજ્ઝં ઓતરિત્વા ભગવતિ ગન્ધકુટિયં નિસિન્ને ‘‘અકાલો તાવ ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિતુ’’ન્તિ ગન્ધકુટિયા અવિદૂરે, અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે કાલપરિચ્છેદં કત્વા યથાવુત્તં સમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા નિસીદિ. સત્થા તં તથાનિસિન્નં ગન્ધકુટિયં નિસિન્નોયેવ પસ્સિ. તેન વુત્તં – ‘‘તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા મહાકચ્ચાનો…પે… સૂપટ્ઠિતાયા’’તિ.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ એતં આયસ્મતો મહાકચ્ચાનત્થેરસ્સ સતિપટ્ઠાનભાવનાવસેન અધિગતં ઝાનં પાદકં કત્વા સમાપજ્જનં સબ્બાકારતો વિદિત્વા તદત્થદીપનં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ યસ્સ સિયા સબ્બદા સતિ, સતતં કાયગતા ઉપટ્ઠિતાતિ યસ્સ આરદ્ધવિપસ્સકસ્સ એકદિવસં છ કોટ્ઠાસે કત્વા સબ્બસ્મિમ્પિ કાલે નામરૂપભેદેન દુવિધેપિ કાયે ગતા કાયારમ્મણા પઞ્ચન્નં ઉપાદાનક્ખન્ધાનં અનિચ્ચાદિસમ્મસનવસેન સતતં નિરન્તરં સાતચ્ચાભિયોગવસેન સતિ ઉપટ્ઠિતા સિયા.

અયં કિરાયસ્મા પઠમં કાયગતાસતિકમ્મટ્ઠાનવસેન ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા તં પાદકં કત્વા કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનમુખેન વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા અરહત્તં પત્તો. સો અપરભાગેપિ યેભુય્યેન તમેવ ઝાનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય તથેવ ચ વિપસ્સિત્વા ફલસમાપત્તિં સમાપજ્જતિ. સ્વાયં યેન વિધિના અરહત્તં પત્તો, તં વિધિં દસ્સેન્તો સત્થા ‘‘યસ્સ સિયા સબ્બદા સતિ, સતતં કાયગતા ઉપટ્ઠિતા’’તિ વત્વા તસ્સા ઉપટ્ઠાનાકારં વિભાવેતું ‘‘નો ચસ્સ નો ચ મે સિયા, ન ભવિસ્સતિ ન ચ મે ભવિસ્સતી’’તિ આહ.

તસ્સત્થો દ્વિધા વેદિતબ્બો સમ્મસનતો પુબ્બભાગવસેન સમ્મસનકાલવસેન ચાતિ. તેસુ પુબ્બભાગવસેન તાવ નો ચસ્સ નો ચ મે સિયાતિ અતીતકાલે મમ કિલેસકમ્મં નો ચસ્સ ન ભવેય્ય ચે, ઇમસ્મિં પચ્ચુપ્પન્નકાલે અયં અત્તભાવો નો ચ મે સિયા ન મે ઉપ્પજ્જેય્ય. યસ્મા પન મે અતીતે કમ્મકિલેસા અહેસું, તસ્મા તંનિમિત્તો એતરહિ અયં મે અત્તભાવો પવત્તતિ. ન ભવિસ્સતિ ન ચ મે ભવિસ્સતીતિ ઇમસ્મિં અત્તભાવે પટિપક્ખાધિગમેન કિલેસકમ્મં ન ભવિસ્સતિ ન ઉપ્પજ્જિસ્સતિ મે, આયતિં વિપાકવટ્ટં ન ચ મે ભવિસ્સતિ ન મે પવત્તિસ્સતીતિ. એવં કાલત્તયે કમ્મકિલેસહેતુકં ઇદં મય્હં અત્તભાવસઙ્ખાતં ખન્ધપઞ્ચકં, ન ઇસ્સરાદિહેતુકં, યથા ચ મય્હં, એવં સબ્બસત્તાનન્તિ સપ્પચ્ચયનામરૂપદસ્સનં પકાસિતં હોતિ.

સમ્મસનકાલવસેન પન નો ચસ્સ નો ચ મે સિયાતિ યસ્મા ઇદં ખન્ધપઞ્ચકં હુત્વા અભાવટ્ઠેન અનિચ્ચં, અભિણ્હપટિપીળનટ્ઠેન દુક્ખં, અવસવત્તનટ્ઠેન અનત્તા, એવં યદિ અયં અત્તા નામ નાપિ ખન્ધપઞ્ચકવિનિમુત્તો કોચિ નો ચસ્સ નો ચ સિયા ન ભવેય્ય, એવં, ભન્તે, નો ચ મે સિયા મમ સન્તકં નામ કિઞ્ચિ ન ભવેય્ય. ન ભવિસ્સતીતિ અત્તનિ અત્તનિયે ભવિતબ્બં યથા ચિદં નામરૂપં એતરહિ ચ અતીતે ચ અત્તત્તનિયં સુઞ્ઞં, એવં ન ભવિસ્સતિ ન મે ભવિસ્સતિ, અનાગતેપિ ખન્ધવિનિમુત્તો અત્તા નામ ન કોચિ ન મે ભવિસ્સતિ ન પવત્તિસ્સતિ, તતો એવ કિઞ્ચિ પલિબોધટ્ઠાનિયં ન મે ભવિસ્સતિ આયતિમ્પિ અત્તનિયં નામ ન મે કિઞ્ચિ ભવિસ્સતીતિ. ઇમિના તીસુ કાલેસુ ‘‘અહ’’ન્તિ ગહેતબ્બસ્સ અભાવતો ‘‘મમ’’ન્તિ ગહેતબ્બસ્સ ચ અભાવં દસ્સેતિ. તેન ચતુક્કોટિકા સુઞ્ઞતા પકાસિતા હોતિ.

અનુપુબ્બવિહારિ તત્થ સોતિ એવં તીસુપિ કાલેસુ અત્તત્તનિયં સુઞ્ઞતં તત્થ સઙ્ખારગતે અનુપસ્સન્તો અનુક્કમેન ઉદયબ્બયઞાણાદિવિપસ્સનાઞાણેસુ ઉપ્પજ્જમાનેસુ અનુપુબ્બવિપસ્સનાવિહારવસેન અનુપુબ્બવિહારી સમાનો. કાલેનેવ તરે વિસત્તિકન્તિ સો એવં વિપસ્સનં મત્થકં પાપેત્વા ઠિતો યોગાવચરો ઇન્દ્રિયાનં પરિપાકગતકાલેન વુટ્ઠાનગામિનિયા વિપસ્સનાય મગ્ગેન ઘટિતકાલેન અરિયમગ્ગસ્સ ઉપ્પત્તિકાલેન સકલસ્સ ભવત્તયસ્સ સંતનનતો વિસત્તિકાસઙ્ખાતં તણ્હં તરેય્ય, વિતરિત્વા તસ્સા પરતીરે તિટ્ઠેય્યાતિ અધિપ્પાયો.

ઇતિ ભગવા અઞ્ઞાપદેસેન આયસ્મતો મહાકચ્ચાનસ્સ અરહત્તુપ્પત્તિદીપનં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

અટ્ઠમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. ઉદપાનસુત્તવણ્ણના

૬૯. નવમે મલ્લેસૂતિ મલ્લા નામ જાનપદિનો રાજકુમારા, તેસં નિવાસો એકોપિ જનપદો રુળ્હીવસેન ‘‘મલ્લા’’તિ વુચ્ચતિ, તેસુ મલ્લેસુ, યં લોકે ‘‘મલ્લો’’તિ વુચ્ચતિ. કેચિ પન ‘‘માલેસૂ’’તિ પઠન્તિ. ચારિયં ચરમાનોતિ અતુરિતચારિકાવસેન મહામણ્ડલજનપદચારિકં ચરમાનો. મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેનાતિ અપરિચ્છેદગુણેન મહન્તેન સમણગણેન. તદા હિ ભગવતો મહાભિક્ખુપરિવારો અહોસિ. થૂણં નામ મલ્લાનં બ્રાહ્મણગામોતિ પુરત્થિમદક્ખિણાય દિસાય મજ્ઝિમદેસસ્સ અવધિટ્ઠાને મલ્લદેસે થૂણનામકો બ્રાહ્મણબહુલતાય બ્રાહ્મણગામો. તદવસરીતિ તં અવસરિ, થૂણગામમગ્ગં પાપુણીતિ અત્થો. અસ્સોસુન્તિ સુણિંસુ, સોતદ્વારસમ્પત્તવચનનિગ્ઘોસાનુસારેન જાનિંસૂતિ અત્થો. ખોતિ પદપૂરણે, અવધારણત્થે વા નિપાતો. તત્થ અવધારણત્થેન અસ્સોસુંયેવ, ન તેસં સવનન્તરાયો અહોસીતિ વુત્તં હોતિ. પદપૂરણેન પદબ્યઞ્જનસિલિટ્ઠત્તમત્તમેવ. થૂણેય્યકાતિ થૂણગામવાસિનો. બ્રાહ્મણગહપતિકાતિ એત્થ બ્રહ્મં અણન્તીતિ બ્રાહ્મણા, મન્તે સજ્ઝાયન્તીતિ અત્થો. ઇદમેવ હિ જાતિબ્રાહ્મણાનં નિબ્બચનં, અરિયા પન બાહિતપાપત્તા ‘‘બ્રાહ્મણા’’તિ વુચ્ચન્તિ. ગહપતિકાતિ ખત્તિયબ્રાહ્મણે વજ્જેત્વા યે કેચિ અગારં અજ્ઝાવસન્તા વુચ્ચન્તિ, વિસેસતો વેસ્સા. બ્રાહ્મણા ચ ગહપતિકા ચ બ્રાહ્મણગહપતિકા.

ઇદાનિ યમત્થં તે અસ્સોસું, તં દસ્સેતું ‘‘સમણો ખલુ, ભો, ગોતમો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સમિતપાપત્તા ‘‘સમણો’’તિ વેદિતબ્બો. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘સમિતાસ્સ હોન્તિ પાપકા અકુસલા ધમ્મા’’તિઆદિ (મ. નિ. ૧.૪૩૪). ભગવા ચ અનુત્તરેન અરિયમગ્ગેન સબ્બસો સમિતપાપો. તેનસ્સ યથાભુચ્ચગુણાધિગતમેતં નામં, યદિદં સમણોતિ. ખલૂતિ અનુસ્સવત્થે નિપાતો. ભોતિ બ્રાહ્મણજાતિકાનં જાતિસમુદાગતં આલપનમત્તં. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘ભોવાદિ નામ સો હોતિ, સચે હોતિ સકિઞ્ચનો’’તિ (ધ. પ. ૩૯૬). ગોતમોતિ ગોત્તવસેન ભગવતો પરિકિત્તનં. તસ્મા ‘‘સમણો ખલુ, ભો, ગોતમો’’તિ સમણો કિર, ભો, ગોતમગોત્તોતિ અયમેત્થ અત્થો. સક્યપુત્તોતિ ઇદં પન ભગવતો ઉચ્ચાકુલપરિદીપનં. સક્યકુલા પબ્બજિતોતિ સદ્ધાપબ્બજિતભાવપરિદીપનં. કેનચિ પારિજુઞ્ઞેન અનભિભૂતો અપરિક્ખીણંયેવ તં કુલં પહાય નેક્ખમ્માધિગમસદ્ધાય પબ્બજિતોતિ વુત્તં હોતિ. ઉદપાનં તિણસ્સ ચ ભુસસ્સ ચ યાવ મુખતો પૂરેસુન્તિ પાનીયકૂપં તિણેન ચ ભુસેન ચ મુખપ્પમાણેન વડ્ઢેસું, તિણાદીનિ પક્ખિપિત્વા કૂપં પિદહિંસૂતિ અત્થો.

તસ્સ કિર ગામસ્સ બહિ ભગવતો આગમનમગ્ગે બ્રાહ્મણાનં પરિભોગભૂતો એકો ઉદપાનો અહોસિ. તં ઠપેત્વા તત્થ સબ્બાનિ કૂપતળાકાદીનિ ઉદકટ્ઠાનાનિ તદા વિસુક્ખાનિ નિરુદકાનિ અહેસું. અથ થૂણેય્યકા રતનત્તયે અપ્પસન્ના મચ્છેરપકતા ભગવતો આગમનં સુત્વા ‘‘સચે સમણો ગોતમો સસાવકો ઇમં ગામં પવિસિત્વા દ્વીહતીહં વસેય્ય, સબ્બં ઇમં જનં અત્તનો વચને ઠપેય્ય, તતો બ્રાહ્મણધમ્મો પતિટ્ઠં ન લભેય્યા’’તિ તત્થ ભગવતો અવાસાય પરિસક્કન્તા ‘‘ઇમસ્મિં ગામે અઞ્ઞત્થ ઉદકં નત્થિ, અમું ઉદપાનં અપરિભોગં કરિસ્સામ, એવં સમણો ગોતમો સસાવકો ઇમં ગામં ન પવિસિસ્સતી’’તિ સમ્મન્તયિત્વા સબ્બે ગામવાસિનો સત્તાહસ્સ ઉદકં ગહેત્વા ચાટિઆદીનિ પૂરેત્વા ઉદપાનં તિણેન ચ ભુસેન ચ પિદહિંસુ. તેન વુત્તં – ‘‘ઉદપાનં તિણસ્સ ચ ભુસસ્સ ચ યાવ મુખતો પૂરેસું, ‘મા તે મુણ્ડકા સમણકા પાનીયં અપંસૂ’’’તિ.

તત્થ મુણ્ડકા સમણકાતિ મુણ્ડે ‘‘મુણ્ડા’’તિ સમણે ‘‘સમણા’’તિ વત્તું વટ્ટેય્ય, તે પન ખુંસનાધિપ્પાયેન હીળેન્તા એવમાહંસુ. માતિ પટિસેધે, મા અપંસુ મા પિવિંસૂતિ અત્થો. મગ્ગા ઓક્કમ્માતિ મગ્ગતો અપસક્કિત્વા. એતમ્હાતિ યો ઉદપાનો તેહિ તથા કતો, તમેવ નિદ્દિસન્તો આહ. કિં પન ભગવા તેસં બ્રાહ્મણાનં વિપ્પકારં અનાવજ્જિત્વા એવમાહ – ‘‘એતમ્હા ઉદપાના પાનીયં આહરા’’તિ, ઉદાહુ આવજ્જિત્વા જાનન્તોતિ? જાનન્તો એવ ભગવા અત્તનો બુદ્ધાનુભાવં પકાસેત્વા તે દમેત્વા નિબ્બિસેવને કાતું એવમાહ, ન પાનીયં પાતુકામો. તેનેવેત્થ મહાપરિનિબ્બાનસુત્તે વિય ‘‘પિપાસિતોસ્મી’’તિ (દી. નિ. ૨.૧૯૧) ન વુત્તં. ધમ્મભણ્ડાગારિકો પન સત્થુ અજ્ઝાસયં અજાનન્તો થૂણેય્યકેહિ કતં વિપ્પકારં આચિક્ખન્તો ‘‘ઇદાનિ સો, ભન્તે’’તિઆદિમાહ.

તત્થ ઇદાનીતિ અધુના, અમ્હાકં આગમનવેલાયમેવાતિ અત્થો. એસો, ભન્તે, ઉદપાનોતિ પઠન્તિ. થેરો દ્વિક્ખત્તું પટિક્ખિપિત્વા તતિયવારે ‘‘ન ખો તથાગતા તિક્ખત્તું પચ્ચનીકા કાતબ્બા, કારણં દિટ્ઠં ભવિસ્સતિ દીઘદસ્સિના’’તિ મહારાજદત્તિયં ભગવતો પત્તં ગહેત્વા ઉદપાનં અગમાસિ. ગચ્છન્તે થેરે ઉદપાને ઉદકં પરિપુણ્ણં હુત્વા ઉત્તરિત્વા સમન્તતો સન્દતિ, સબ્બં તિણં ભુસઞ્ચ ઉપ્લવિત્વા સયમેવ અપગચ્છિ. તેન ચ સન્દમાનેન સલિલેન ઉપરૂપરિ વડ્ઢન્તેન તસ્મિં ગામે સબ્બેવ પોક્ખરણીઆદયો જલાસયા વિસુક્ખા પરિપૂરિંસુ, તથા પરિખાકુસુબ્ભનિન્નાદીનિ ચ. સબ્બો ગામપ્પદેસો મહોઘેન અજ્ઝોત્થટો મહાવસ્સકાલે વિય અહોસિ. કુમુદુપ્પલપદુમપુણ્ડરીકાદીનિ જલજપુપ્ફાનિ તત્થ તત્થ ઉબ્ભિજ્જિત્વા વિકસમાનાનિ ઉદકં સઞ્છાદિંસુ. સરેસુ હંસકોઞ્ચચક્કવાકકારણ્ડવબકાદયા એ ઉદકસકુણિકા વસ્સમાના તત્થ તત્થ વિચરિંસુ. થૂણેય્યકા તં મહોઘં તથા ઉત્તરન્તં સમન્તતો વીચિતરઙ્ગસમાકુલં પરિયન્તતો સમુટ્ઠહમાનં રુચિરં ફેણબુબ્બુળકં દિસ્વા અચ્છરિયબ્ભુતચિત્તજાતા એવં સમ્મન્તેસું ‘‘મયં સમણસ્સ ગોતમસ્સ ઉદકુપચ્છેદં કાતું વાયમિમ્હા, અયં પન મહોઘો તસ્સ આગમનકાલતો પટ્ઠાય એવં અભિવડ્ઢતિ, નિસ્સંસયં ખો અયં તસ્સ ઇદ્ધાનુભાવો. મહિદ્ધિકો હિ સો મહાનુભાવો. ઠાનં ખો પનેતં વિજ્જતિ, યથા યં મહોઘો ઉટ્ઠહિત્વા અમ્હાકં ગામમ્પિ ઓત્થરેય્ય. હન્દ મયં સમણં ગોતમં ઉપસઙ્કમિત્વા પયિરુપાસિત્વા અચ્ચયં દેસેન્તા ખમાપેય્યામા’’તિ.

તે સબ્બેવ એકજ્ઝાસયા હુત્વા સઙ્ઘસઙ્ઘી ગણીભૂતા ગામતો નિક્ખમિત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ. ઉપસઙ્કમિત્વા અપ્પેકચ્ચે ભગવતો પાદે સિરસા વન્દિંસુ, અપ્પેકચ્ચે અઞ્જલિં પણામેસું, અપ્પેકચ્ચે ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિંસુ, અપ્પેકચ્ચે તુણ્હીભૂતા નિસીદિંસુ, અપ્પેકચ્ચે નામગોત્તં સાવેસું. એવં પન કત્વા સબ્બેવ એકમન્તં નિસીદિત્વા ‘‘ઇધ મયં, ભો ગોતમ, ભોતો ચેવ ગોતમસ્સ ગોતમસાવકાનઞ્ચ ઉદકપ્પટિસેધં કારયિમ્હ, અમુકસ્મિં ઉદપાને તિણઞ્ચ ભુસઞ્ચ પક્ખિપિમ્હ. સો પન ઉદપાનો અચેતનોપિ સમાનો સચેતનો વિય ભોતો ગુણં જાનન્તો વિય સયમેવ સબ્બં તિણં ભુસં અપનેત્વા સુવિસુદ્ધો જાતો, સબ્બોપિ ચેત્થ નિન્નપ્પદેસો મહતા ઉદકોઘેન પરિપુણ્ણો રમણીયોવ જાતો, ઉદકૂપજીવિનો સત્તા પરિતુટ્ઠા. મયં પન મનુસ્સાપિ સમાના ભોતો ગુણે ન જાનિમ્હ, યે મયં એવં અકરિમ્હ, સાધુ નો ભવં ગોતમો તથા કરોતુ, યથાયં મહોઘો ઇમં ગામં ન ઓત્થરેય્ય, અચ્ચયો નો અચ્ચગમા યથાબાલં, તં નો ભવં ગોતમો અચ્ચયં પટિગ્ગણ્હાતુ અનુકમ્પં ઉપાદાયા’’તિ અચ્ચયં દેસેસું. ભગવાપિ ‘‘તગ્ઘ તુમ્હે અચ્ચયો અચ્ચગમા યથાબાલં, તં વો મયં પટિગ્ગણ્હામ આયતિં સંવરાયા’’તિ તેસં અચ્ચયં પટિગ્ગહેત્વા પસન્નચિત્તતં ઞત્વા ઉત્તરિ અજ્ઝાસયાનુરૂપં ધમ્મં દેસેસિ. તે ભગવતો ધમ્મદેસનં સુત્વા પસન્નચિત્તા સરણાદીસુ પતિટ્ઠિતા ભગવન્તં વન્દિત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કમિંસુ. તેસં પન આગમનતો પુરેતરંયેવ આયસ્મા આનન્દો તં પાટિહારિયં દિસ્વા અચ્છરિયબ્ભુતચિત્તજાતો પત્તેન પાનીયં આદાય ભગવતો ઉપનામેત્વા તં પવત્તિં આરોચેસિ. તેન વુત્તં – ‘‘એવં, ભન્તેતિ ખો આયસ્મા આનન્દો’’તિઆદિ.

તત્થ મુખતો ઓવમિત્વાતિ સબ્બં તં તિણાદિં મુખેન છડ્ડેત્વા. વિસ્સન્દન્તો મઞ્ઞેતિ પુબ્બે દીઘરજ્જુકેન ઉદપાનેન ઉસ્સિઞ્ચિત્વા ગહેતબ્બઉદકોઘો ભગવતો પત્તં ગહેત્વા થેરસ્સ ગતકાલે મુખેન વિસ્સન્દન્તો વિય સમતિત્તિકો કાકપેય્યો હુત્વા અટ્ઠાસિ. ઇદઞ્ચ થેરસ્સ ગતકાલે ઉદકપ્પવત્તિં સન્ધાય વુત્તં. તતો પરં પન પુબ્બે વુત્તનયેન તસ્મિં ગામે સકલં નિન્નટ્ઠાનં ઉદકેન પરિપુણ્ણં અહોસીતિ. અયં પનિદ્ધિ ન બુદ્ધાનં અધિટ્ઠાનેન, નાપિ દેવાનુભાવેન, અથ ખો ભગવતો પુઞ્ઞાનુભાવેન પરિત્તદેસનત્થં રાજગહતો વેસાલિગમને વિય. કેચિ પન ‘‘થૂણેય્યકાનં ભગવતિ પસાદજનનત્થં તેસં અત્થકામાહિ દેવતાહિ કત’’ન્તિ. અપરે ‘‘ઉદપાનસ્સ હેટ્ઠા વસનકનાગરાજા એવમકાસી’’તિ. સબ્બં તં અકારણં, યથા ભગવતો પુઞ્ઞાનુભાવેનયેવ તથા ઉદકુપ્પત્તિયા પરિદીપિતત્તા.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ એતં અધિટ્ઠાનેન વિના અત્તના ઇચ્છિતનિપ્ફત્તિસઙ્ખાતં અત્થં સબ્બાકારતો વિદિત્વા તદત્થદીપનં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ કિં કયિરા ઉદપાનેન, આપા ચે સબ્બદા સિયુન્તિ યસ્સ સબ્બકાલં સબ્બત્થ ચ આપા ચે યદિ સિયું યદિ ઉપલબ્ભેય્યું યદિ આકઙ્ખામત્તપટિબદ્ધો, તેસં લાભો, તેન ઉદપાનેન કિં કયિરા કિં કરેય્ય, કિં પયોજનન્તિ અત્થો. તણ્હાય મૂલતો છેત્વા, કિસ્સ પરિયેસનં ચરેતિ યાય તણ્હાય વિનિબદ્ધા સત્તા અકતપુઞ્ઞા હુત્વા ઇચ્છિતાલાભદુક્ખેન વિહઞ્ઞન્તિ, તસ્સા તણ્હાય મૂલં, મૂલે વા છિન્દિત્વા ઠિતો માદિસો સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધો કિસ્સ કેન કારણેન પાનીયપરિયેસનં, અઞ્ઞં વા પચ્ચયપરિયેસનં ચરેય્ય. ‘‘મૂલતો છેત્તા’’તિપિ પઠન્તિ, તણ્હાય મૂલં મૂલેયેવ વા છેદકોતિ અત્થો. અથ વા મૂલતો છેત્તાતિ મૂલતો પટ્ઠાય તણ્હાય છેદકો. ઇદં વુત્તં હોતિ – યો બોધિયા મૂલભૂતમહાપણિધાનતો પટ્ઠાય અપરિમિતં સકલં પુઞ્ઞસમ્ભારં અત્તનો અચિન્તેત્વા લોકહિતત્થમેવ પરિણામનવસેન પરિપૂરેન્તો મૂલતો પભુતિ તણ્હાય છેત્તા, સો તણ્હાહેતુકસ્સ ઇચ્છિતાલાભસ્સ અભાવતો કિસ્સ કેન કારણેન ઉદકપરિયેસનં ચરેય્ય, ઇમે પન થૂણેય્યકા અન્ધબાલા ઇમં કારણં અજાનન્તા એવમકંસૂતિ.

નવમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. ઉતેનસુત્તવણ્ણના

૭૦. દસમે રઞ્ઞો ઉતેનસ્સાતિ ઉતેનસ્સ નામ રઞ્ઞો, યો ‘‘વજ્જિરાજા’’તિપિ વુચ્ચતિ. ઉય્યાનગતસ્સાતિ ઉય્યાનકીળનત્થં ઉય્યાનં ગતસ્સ. અનાદરે હિ ઇદં સામિવચનં, ‘‘અન્તેપુર’’ન્તિ પન પદં અપેક્ખિત્વા સમ્બન્ધેપેતં સામિવચનં હોતિ. કાલઙ્કતાનીતિ અગ્ગિદડ્ઢાનિ હુત્વા મતાનિ હોન્તિ. સામાવતીપમુખાનીતિ એત્થ કા પનાયં સામાવતી, કથઞ્ચ દડ્ઢાતિ? વુચ્ચતે, ભદ્દવતિયં સેટ્ઠિનો ધીતા ઘોસકસેટ્ઠિના ધીતુટ્ઠાને ઠપિતા પઞ્ચસતઇત્થિપરિવારા રઞ્ઞો ઉતેનસ્સ અગ્ગમહેસી મેત્તાવિહારબહુલા અરિયસાવિકા સામાવતી નામ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારતો પન આદિતો પટ્ઠાય સામાવતિયા ઉપ્પત્તિકથા ધમ્મપદવત્થુમ્હિ (ધ. પ. અટ્ઠ. ૧.૨૦ સામાવતીવત્થુ) વુત્તનયેન વેદિતબ્બા. માગણ્ડિયસ્સ નામ બ્રાહ્મણસ્સ ધીતા અત્તનો માતાપિતૂનં –

‘‘દિસ્વાન તણ્હં અરતિં રગઞ્ચ,

નાહોસિ છન્દો અપિ મેથુનસ્મિં;

કિમેવિદં મુત્તકરીસપુણ્ણં,

પાદાપિ નં સમ્ફુસિતું ન ઇચ્છે’’તિ. (સુ. નિ. ૮૪૧) –

ભગવતા દેસિતં ઇમં ગાથં સુત્વા સત્થરિ બદ્ધાઘાતા માગણ્ડિયા અપરભાગે રઞ્ઞા ઉતેનેન મહેસિટ્ઠાને ઠપિતા ભગવતો કોસમ્બિં ઉપગતભાવં, સામાવતીપમુખાનઞ્ચ પઞ્ચન્નં ઇત્થિસતાનં ઉપાસિકાભાવં ઞત્વા ‘‘આગતો નામ સમણો ગોતમો ઇમં નગરં, દાનિસ્સ કત્તબ્બં જાનિસ્સામિ, ઇમાપિ તસ્સ ઉપટ્ઠાયિકા, ઇમાસમ્પિ સામાવતીપમુખાનઞ્ચ કત્તબ્બં જાનિસ્સામી’’તિ અનેકપરિયાયેહિ તથાગતસ્સ તાસઞ્ચ અનત્થં કાતું વાયમિત્વાપિ અસક્કોન્તી પુનેકદિવસં રઞ્ઞા સદ્ધિં ઉય્યાનકીળં ગચ્છન્તી ચૂળપિતુ સાસનં પહિણિ ‘‘સામાવતિયા પાસાદં ગન્ત્વા દુસ્સકોટ્ઠાગારતેલકોટ્ઠાગારાનિ વિવરાપેત્વા દુસ્સાનિ તેલચાટીસુ તેમેત્વા થમ્ભે વેઠેત્વા તા સબ્બા એકતો કત્વા દ્વારં પિદહિત્વા બહિ યન્તં દત્વા દણ્ડદીપિકાહિ ગેહે અગ્ગિં દદમાનો ઓતરિત્વા ગચ્છતૂ’’તિ.

તં સુત્વા સો પાસાદં અભિરુય્હ કોટ્ઠાગારાનિ વિવરિત્વા વત્થાનિ તેલચાટીસુ તેમેત્વા થમ્ભે વેઠેતું આરભિ. અથ નં સામાવતીપમુખા ઇત્થિયો ‘‘કિં એતં ચૂળપિતા’’તિ વદન્તિયો ઉપસઙ્કમિંસુ. ‘‘અમ્મા, રાજા દળ્હિકમ્મત્થાય ઇમે થમ્ભે તેલપિલોતિકાહિ બન્ધાપેતિ, રાજગેહે નામ સુયુત્તદુયુત્તં દુજ્જાનં, મા મે સન્તિકે હોથા’’તિ વત્વા તા આગતા ગબ્ભેસુ પવેસેત્વા દ્વારાનિ પિદહિત્વા બહિ યન્તકં દત્વા આદિતો પટ્ઠાય અગ્ગિં દેન્તો ઓતરિ. સામાવતી તાસં ઓવાદં અદાસિ, ‘‘અમ્મા, અનમતગ્ગે સંસારે વિચરન્તીનં એવમેવ અગ્ગિના ઝામત્તભાવાનં બુદ્ધઞાણેનપિ પરિચ્છેદો ન સુકરો, અપ્પમત્તા હોથા’’તિ. તા સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા અધિગતફલાય વિઞ્ઞાતસાસનાય ખુજ્જુત્તરાય અરિયસાવિકાય સેક્ખપટિસમ્ભિદાપત્તાય સત્થારા દેસિતનિયામેનેવ ધમ્મં દેસેન્તિયા સન્તિકે સોતાપત્તિફલસ્સ અધિગતા અન્તરન્તરા કમ્મટ્ઠાનમનસિકારેન યુત્તપ્પયુત્તા ગેહે ઝાયન્તે વેદનાપરિગ્ગહકમ્મટ્ઠાનં મનસિ કરોન્તિયો કાચિ દુતિયફલં, કાચિ તતિયફલં પાપુણિત્વા કાલમકંસુ. અથ ભિક્ખૂ કોસમ્બિયં પિણ્ડાય ચરન્તા તં પવત્તિં ઞત્વા પચ્છાભત્તં ભગવતો આરોચેત્વા તાસં અભિસમ્પરાયં પુચ્છિંસુ. ભગવા ચ તાસં અરિયફલાધિગમં ભિક્ખૂનં અભાસિ. તેન વુત્તં – ‘‘તેન ખો પન સમયેન રઞ્ઞો ઉતેનસ્સ…પે… અનિપ્ફલા કાલઙ્કતા’’તિ.

તત્થ અનિપ્ફલાતિ ન નિપ્ફલા, સમ્પત્તસામઞ્ઞફલા એવ કાલઙ્કતા. તા પન ફલાનિ પટિલભન્તિયો સામાવતિયા –

‘‘આરમ્ભથ નિક્કમથ, યુઞ્જથ બુદ્ધસાસને;

ધુનાથ મચ્ચુનો સેનં, નળાગારંવ કુઞ્જરો.

‘‘યો ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે, અપ્પમત્તો વિહસ્સતિ;

પહાય જાતિસંસારં, દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સતી’’તિ. (સં. નિ. ૧.૧૮૫; નેત્તિ. ૨૯) –

ગાથાહિ ઓવદિયમાના વેદનાપરિગ્ગહકમ્મટ્ઠાનં મનસિ કરોન્તિયો વિપસ્સિત્વા દુતિયતતિયફલાનિ પટિલભિંસુ. ખુજ્જુત્તરા પન આયુસેસસ્સ અત્થિતાય, પુબ્બે તાદિસસ્સ કમ્મસ્સ અકતત્તા ચ તતો પાસાદતો બહિ અહોસિ. ‘‘દસયોજનન્તરે પક્કામી’’તિ ચ વદન્તિ. અથ ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું, ‘‘આવુસો, અનનુચ્છવિકં વત અરિયસાવિકાનં એવરૂપં મરણ’’ન્તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે, ‘‘ભિક્ખવે, યદિપિ તાસં ઇમસ્મિં અત્તભાવે અયુત્તં, પુબ્બે કતકમ્મસ્સ પન યુત્તમેવ તાહિ લદ્ધ’’ન્તિ વત્વા તેહિ યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે અટ્ઠ પચ્ચેકબુદ્ધા રઞ્ઞો નિવેસને નિબદ્ધં ભુઞ્જન્તિ. પઞ્ચસતા ઇત્થિયો તે ઉપટ્ઠહન્તિ. તેસુ સત્ત જના હિમવન્તં ગચ્છન્તિ, એકો નદીતીરસમીપે એકસ્મિં તિણગહને સમાપત્તિયા નિસીદતિ. અથેકદિવસં રાજા પચ્ચેકબુદ્ધેસુ ગતેસુ તાહિ ઇત્થીહિ સદ્ધિં ઉદકકીળં કીળિતુકામો તત્થ ગતો. તા ઇત્થિયો દિવસભાગં ઉદકે કીળિત્વા સીતપીળિતા વિસિબ્બિતુકામા તં તિણગહનં ઉપરિ વિસુક્ખતિણસઞ્છન્નં ‘‘તિણરાસી’’તિ સઞ્ઞાય પરિવારેત્વા અગ્ગિં દત્વા તિણેસુ ઝાયિત્વા પતન્તેસુ પચ્ચેકબુદ્ધં દિસ્વા ‘‘રઞ્ઞો પચ્ચેકબુદ્ધો ઝાયતિ, તં રાજા ઞત્વા અમ્હે નાસેસ્સતિ, સુદડ્ઢં નં કરિસ્સામા’’તિ સબ્બા ઇતો ચિતો ચ દારુઆદીનિ આહરિત્વા તસ્સ ઉપરિ રાસિં કત્વા આલિમ્પેત્વા ‘‘ઇદાનિ ઝાયિસ્સતી’’તિ પક્કમિંસુ. તા પઠમં અસઞ્ચેતનિકા હુત્વા ઇદાનિ કમ્મુના બજ્ઝિંસુ. પચ્ચેકબુદ્ધં પન અન્તોસમાપત્તિયં સચે દારૂનં સકટસહસ્સમ્પિ આહરિત્વા આલિમ્પેન્તા ઉસુમાકારમત્તમ્પિ ગાહેતું ન સક્કોન્તિ, તસ્મા સો સત્તમે દિવસે ઉટ્ઠાય યથાસુખં અગમાસિ. તા તસ્સ કમ્મસ્સ કતત્તા બહૂનિ વસ્સસહસ્સાનિ બહૂનિ વસ્સસતસહસ્સાનિ નિરયે પચ્ચિત્વા તસ્સેવ કમ્મસ્સ વિપાકાવસેસેન અત્તભાવસતે ઇમિનાવ નિયામેન ગેહે ઝાયમાને ઝાયિંસુ. ઇદં તાસં પુબ્બકમ્મં.

યસ્મા પન તે ઇમસ્મિં અત્તભાવે અરિયફલાનિ સચ્છાકંસુ, રતનત્તયં પયિરુપાસિંસુ, તસ્મા તત્થ અનાગામિનિયો સુદ્ધાવાસેસુ ઉપપન્ના, ઇતરા કાચિ તાવતિંસેસુ, કાચિ યામેસુ, કાચિ તુસિતેસુ, કાચિ નિમ્માનરતીસુ, કાચિ પરનિમ્મિતવસવત્તીસુ ઉપપન્ના.

રાજાપિ ખો ઉતેનો ‘‘સામાવતિયા ગેહં કિર ઝાયતી’’તિ સુત્વા વેગેન આગચ્છન્તોપિ તં પદેસં તાસુ દડ્ઢાસુયેવ સમ્પાપુણિ. આગન્ત્વા પન ગેહં નિબ્બાપેત્વા ઉપ્પન્નબલવદોમનસ્સો માગણ્ડિયાય તથા કારિતભાવં ઉપાયેન ઞત્વા અરિયસાવિકાસુ કતાપરાધકમ્મુના ચોદિયમાનો તસ્સા રાજાણં કારેસિ સદ્ધિં ઞાતકેહિ. એવં સા સપરિજના સમિત્તબન્ધવા અનયબ્યસનં પાપુણિ.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ એતં સામાવતીપમુખાનં તાસં ઇત્થીનં અગ્ગિમ્હિ અનયબ્યસનાપત્તિહેતું, માગણ્ડિયાય ચ સમિત્તબન્ધવાય રાજાણાય અનયબ્યસનાપત્તિનિમિત્તં સબ્બાકારતો વિદિત્વા તદત્થદીપનં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ મોહસમ્બન્ધનો લોકો, ભબ્બરૂપોવ દિસ્સતીતિ યો ઇધ સત્તલોકો ભબ્બરૂપોવ હેતુસમ્પન્નો વિય હુત્વા દિસ્સતિ, સોપિ મોહસમ્બન્ધનો મોહેન પલિગુણ્ઠિતો અત્તહિતાહિતં અજાનન્તો હિતે ન પટિપજ્જતિ, અહિતં દુક્ખાવહં બહુઞ્ચ અપુઞ્ઞં આચિનાતિ. ‘‘ભવરૂપોવ દિસ્સતી’’તિપિ પાઠો. તસ્સત્થો – અયં લોકો મોહસમ્બન્ધનો મોહેન પલિગુણ્ઠિતો, તતો એવ ભવરૂપોવ સસ્સતસભાવો વિયસ્સ અત્તા દિસ્સતિ, અજરામરો વિય ઉપટ્ઠાતિ, યેન પાણાતિપાતાદીનિ અકત્તબ્બાનિ કરોતિ.

ઉપધિબન્ધનો બાલો, તમસા પરિવારિતો. સસ્સતોરિવ ખાયતીતિ ન કેવલઞ્ચ મોહસમ્બન્ધનો એવ, અપિચ ખો ઉપધિબન્ધનોપિ અયં અન્ધબાલલોકો અવિજ્જાતમસા પરિવારિતો. ઇદં વુત્તં હોતિ – યેન ઞાણેન અવિપરીતં કામે ચ ખન્ધે ચ ‘‘અનિચ્ચા દુક્ખા વિપરિણામધમ્મા’’તિ પસ્સેય્ય, તસ્સ અભાવતો યસ્મા બાલો અન્ધપુથુજ્જનો અઞ્ઞાણતમસા સમન્તતો પરિવારિતો નિવુતો, તસ્મા સો કામૂપધિ કિલેસૂપધિ ખન્ધૂપધીતિ ઇમેસં ઉપધીનં વસેન ચ ઉપધિબન્ધનો, તતો એવ ચસ્સ સોપધિસ્સ પસ્સતો સસ્સતો વિય નિચ્ચો સબ્બકાલભાવી વિય ખાયતિ. ‘‘અસસ્સતિરિવ ખાયતી’’તિપિ પાઠો. તસ્સત્થો – અત્તા સબ્બકાલં વિજ્જતિ ઉપલબ્ભતીતિ અઞ્ઞો અસસ્સતિ અનિચ્ચોતિ લોકસ્સ સો ઉપધિ મિચ્છાભિનિવેસવસેન એકદેસો વિય ખાયતિ, ઉપટ્ઠહતીતિ અત્થો. રકારો હિ પદસન્ધિકરો. પસ્સતો નત્થિ કિઞ્ચનન્તિ યો પન સઙ્ખારે પરિગ્ગહેત્વા અનિચ્ચાદિવસેન વિપસ્સતિ, તસ્સેવ વિપસ્સનાપઞ્ઞાસહિતાય મગ્ગપઞ્ઞાય યથાભૂતં પસ્સતો જાનતો પટિવિજ્ઝતો રાગાદિકિઞ્ચનં નત્થિ, યેન સંસારે બજ્ઝેય્ય. તથા અપસ્સન્તો એવ હિ અવિજ્જાતણ્હાદિટ્ઠિઆદિબન્ધનેહિ સંસારે બદ્ધો સિયાતિ અધિપ્પાયો.

દસમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિટ્ઠિતા ચ ચૂળવગ્ગવણ્ણના.