૭. પપઞ્ચખયસુત્તવણ્ણના

૬૭. સત્તમે પપઞ્ચસઞ્ઞાસઙ્ખાપહાનન્તિ પપઞ્ચેન્તિ યત્થ સયં ઉપ્પન્ના, તં સન્તાનં વિત્થારેન્તિ ચિરં ઠપેન્તીતિ પપઞ્ચા, કિલેસા. વિસેસતો રાગદોસમોહતણ્હાદિટ્ઠિમાના. તથા હિ વુત્તં –

‘‘રાગો પપઞ્ચો, દોસો પપઞ્ચો, મોહો પપઞ્ચો, તણ્હા પપઞ્ચો, દિટ્ઠિ પપઞ્ચો, માનો પપઞ્ચો’’તિ. –

અપિચ સંકિલેસટ્ઠો પપઞ્ચટ્ઠો, કચવરટ્ઠો પપઞ્ચટ્ઠો. તત્થ રાગપપઞ્ચસ્સ સુભસઞ્ઞા નિમિત્તં, દોસપપઞ્ચસ્સ આઘાતવત્થુ, મોહપપઞ્ચસ્સ આસવા, તણ્હાપપઞ્ચસ્સ વેદના, દિટ્ઠિપપઞ્ચસ્સ સઞ્ઞા, માનપપઞ્ચસ્સ વિતક્કો નિમિત્તં. તેહિ પપઞ્ચેહિ સહગતા સઞ્ઞા પપઞ્ચસઞ્ઞા. પપઞ્ચસઞ્ઞાનં સઙ્ખા ભાગા કોટ્ઠાસા પપઞ્ચસઞ્ઞાસઙ્ખા. અત્થતો સદ્ધિં નિમિત્તેહિ તંતંપપઞ્ચસ્સ પક્ખિયો કિલેસગણો. સઞ્ઞાગહણઞ્ચેત્થ તસ્સ નેસં સાધારણહેતુભાવેન. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘સઞ્ઞાનિદાના હિ પપઞ્ચસઙ્ખા’’તિ (સુ. નિ. ૮૮૦). તેસં પહાનં, તેન તેન મગ્ગેન રાગાદિકિલેસાનં સમુચ્છેદનન્તિ અત્થો.

તદા હિ ભગવા અતીતાસુ અનેકકોટિસતસહસ્સસઙ્ખાસુ અત્તનો જાતીસુ અનત્થસ્સ નિમિત્તભૂતે કિલેસે ઇમસ્મિં ચરિમભવે અરિયમગ્ગેન બોધિમણ્ડે સવાસને પહીને પચ્ચવેક્ખિત્વા સત્તસન્તાનઞ્ચ કિલેસચરિતં રાગાદિકિલેસસંકિલિટ્ઠં કઞ્જિયપુણ્ણલાબું વિય તક્કભરિતચાટિં વિય વસાપીતપિલોતિકં વિય ચ દુબ્બિનિમોચિયં દિસ્વા ‘‘એવં ગહનં નામિદં કિલેસવટ્ટં અનાદિકાલભાવિતં મય્હં અનવસેસં પહીનં, અહો સુપ્પહીન’’ન્તિ ઉપ્પન્નપીતિપામોજ્જો ઉદાનં ઉદાનેસિ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો ભગવા અત્તનો પપઞ્ચસઞ્ઞાસઙ્ખાપહાનં વિદિત્વા તાયં વેલાયં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસી’’તિ.

તત્થ યસ્સ પપઞ્ચા ઠિતિ ચ નત્થીતિ યસ્મા ભગવા અત્તાનમેવ પરં વિય કત્વા નિદ્દિસતિ તસ્મા યસ્સ અગ્ગપુગ્ગલસ્સ વુત્તલક્ખણા પપઞ્ચા, તેહિ કતા સંસારે ઠિતિ ચ નત્થિ. નેત્તિયં પન ‘‘ઠિતિ નામ અનુસયો’’તિ (નેત્તિ. ૨૭) વુત્તં. અનુસયો હિ ભવપવત્તિયા મૂલન્તિ. સત્તે સંસારે પપઞ્ચેન્તીતિ પપઞ્ચા. ‘‘પપઞ્ચટ્ઠિતી’’તિ ચ પાઠો. તસ્સત્થો – પપઞ્ચાનં ઠિતિ વિજ્જમાનતા મગ્ગેન અસમુચ્છેદો પપઞ્ચટ્ઠિતિ, પપઞ્ચા એવ વા અવસિટ્ઠકુસલાકુસલવિપાકાનં પવત્તિયા હેતુભાવતો વટ્ટસ્સ ઠિતિ પપઞ્ચટ્ઠિતિ, સા યસ્સ અગ્ગપુગ્ગલસ્સ નત્થિ. સન્દાનં પલિઘઞ્ચ વીતિવત્તોતિ યો બન્ધનટ્ઠેન સન્તાનસદિસત્તા ‘‘સન્દાન’’ન્તિ લદ્ધનામા તણ્હાદિટ્ઠિયો, નિબ્બાનનગરપવેસનિસેધનતો પલિઘસદિસત્તા પલિઘસઙ્ખાતં અવિજ્જઞ્ચ વીતિવત્તો સવાસનપહાનેન વિસેસતો અતિક્કન્તો. અપરે પન કોધં ‘‘સન્દાન’’ન્તિ વદન્તિ, તં ન ગહેતબ્બં. સો હિ ‘‘પરાભિસજ્જની’’તિ વુત્તોતિ.

તં નિત્તણ્હં મુનિં ચરન્તન્તિ તં સબ્બથાપિ તણ્હાભાવેન નિત્તણ્હં, ઉભયલોકમુનનતો અત્તહિતપરહિતમુનનતો ચ મુનિં, એકન્તેનેવ સબ્બસત્તહિતત્થં ચતૂહિ ઇરિયાપથેહિ નાનાસમાપત્તિચારેહિ અનઞ્ઞસાધારણેન ઞાણચારેન ચ ચરન્તં. નાવજાનાતિ સદેવકોપિ લોકોતિ સબ્બો સપઞ્ઞજાતિકો સત્તલોકો સદેવકોપિ સબ્રહ્મકોપિ ન કદાચિપિ અવજાનાતિ ન પરિભોતિ, અથ ખો અયમેવ લોકે અગ્ગો સેટ્ઠો ઉત્તમો પવરોતિ ગરું કરોન્તો સક્કચ્ચં પૂજાસક્કારનિરતો હોતીતિ.

સત્તમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.