૯. ઉપાતિધાવન્તિસુત્તવણ્ણના

૫૯. નવમે રત્તન્ધકારતિમિસાયન્તિ રત્તિયં અન્ધકારે મહાતિમિસાયં. રત્તીપિ હિ અન્ધકારવિરહિતા હોતિ, યા પુણ્ણમાય રત્તિ જુણ્હોભાસિતા. અન્ધકારોપિ ‘‘તિમિસા’’તિ ન વત્તબ્બો હોતિ અબ્ભમહિકાદિઉપક્કિલેસવિરહિતે દેવે. મહન્ધકારો હિ ‘‘તિમિસા’’તિ વુચ્ચતિ. અયં પન અમાવસી રત્તિ દેવો ચ મેઘપટલસઞ્છન્નો. તેન વુત્તં – ‘‘રત્તન્ધકારતિમિસાયન્તિ રત્તિયા અન્ધકારે મહાતિમિસાય’’ન્તિ. અબ્ભોકાસેતિ અપ્પટિચ્છન્ને ઓકાસે વિહારઙ્ગણે. તેલપ્પદીપેસુ ઝાયમાનેસૂતિ તેલપજ્જોતેસુ જલમાનેસુ.

નનુ ચ ભગવતો બ્યામપ્પભા પકતિયા બ્યામમત્તપ્પદેસં અભિબ્યાપેત્વા ચન્દિમસૂરિયાલોકં અભિભવિત્વા ઘનબહલં બુદ્ધાલોકં વિસ્સજ્જેન્તી અન્ધકારં વિધમિત્વા તિટ્ઠતિ, કાયપ્પભાપિ નીલપીતાદિવસેન છબ્બણ્ણઘનબુદ્ધરસ્મિયો વિસ્સજ્જેત્વા પકતિયાવ સમન્તતો અસીતિહત્થપ્પદેસં ઓભાસેન્તી તિટ્ઠતિ, એવં બુદ્ધાલોકેનેવ એકોભાસભૂતે ભગવતો નિસિન્નોકાસે પદીપકરણે કિચ્ચં નત્થીતિ? સચ્ચં નત્થિ, તથાપિ પુઞ્ઞત્થિકા ઉપાસકા ભગવતો ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ પૂજાકરણત્થં દેવસિકં તેલપ્પદીપં ઉપટ્ઠપેન્તિ. તથા હિ વુત્તં – સામઞ્ઞફલેપિ ‘‘એતે મણ્ડલમાલે દીપા ઝાયન્તી’’તિ (દી. નિ. ૧.૧૫૯). ‘‘રત્તન્ધકારતિમિસાય’’ન્તિ ઇદમ્પિ તસ્સા રત્તિયા સભાવકિત્તનત્થં વુત્તં, ન પન ભગવતો નિસિન્નોકાસસ્સ અન્ધકારભાવતો. પૂજાકરણત્થમેવ હિ તદાપિ ઉપાસકેહિ પદીપા કારિતા.

તસ્મિઞ્હિ દિવસે સાવત્થિવાસિનો બહૂ ઉપાસકા પાતોવ સરીરપટિજગ્ગનં કત્વા વિહારં ગન્ત્વા ઉપોસથઙ્ગાનિ સમાદિયિત્વા બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં નિમન્તેત્વા નગરં પવિસિત્વા મહાદાનાનિ પવત્તેત્વા ભગવન્તં ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ અનુગન્ત્વા નિવત્તિત્વા અત્તનો અત્તનો ગેહાનિ ગન્ત્વા સયમ્પિ પરિભુઞ્જિત્વા સુદ્ધવત્થનિવત્થા સુદ્ધુત્તરાસઙ્ગા ગન્ધમાલાદિહત્થા વિહારં ગન્ત્વા ભગવન્તં પૂજેત્વા કેચિ મનોભાવનીયે ભિક્ખૂ પયિરુપાસન્તા કેચિ યોનિસોમનસિકરોન્તા દિવસભાગં વીતિનામેસું. તે સાયન્હસમયે ભગવતો સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા સત્થરિ ધમ્મસભામણ્ડપતો પટ્ઠાય ગન્ધકુટિસમીપે અજ્ઝોકાસે પઞ્ઞત્તવરબુદ્ધાસને નિસિન્ને, ભિક્ખુસઙ્ઘે ચ ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા પયિરુપાસન્તે ઉપોસથવિસોધનત્થઞ્ચેવ યોનિસોમનસિકારપરિબ્રૂહનત્થઞ્ચ નગરં અગન્ત્વા વિહારેયેવ વસિતુકામા ઓહીયિંસુ. અથ તે ભગવતો ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ પૂજાકરણત્થં બહૂ તેલપ્પદીપે આરોપેત્વા સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ અઞ્જલિં કત્વા ભિક્ખૂનં પરિયન્તે નિસિન્ના કથં સમુટ્ઠાપેસું, ‘‘ભન્તે, ઇમે તિત્થિયા નાનાવિધાનિ દિટ્ઠિગતાનિ અભિનિવિસ્સ વોહરન્તિ, તથા વોહરન્તા ચ કદાચિ સસ્સતં, કદાચિ અસસ્સતં, ઉચ્છેદાદીસુ અઞ્ઞતરન્તિ એકસ્મિંયેવ અટ્ઠત્વા નવનવાનિ દિટ્ઠિગતાનિ ‘ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’ન્તિ પગ્ગય્હ તિટ્ઠન્તિ ઉમ્મત્તકસદિસા, તેસં તથા અભિનિવિટ્ઠાનં કા ગતિ, કો અભિસમ્પરાયો’’તિ. તેન ચ સમયેન બહૂ પટઙ્ગપાણકા પતન્તા પતન્તા તેસુ તેલપ્પદીપેસુ નિપતન્તિ. તેન વુત્તં – ‘‘તેન ખો પન સમયેન સમ્બહુલા અધિપાતકા’’તિઆદિ.

તત્થ અધિપાતકાતિ પટઙ્ગપાણકા, યે ‘‘સલભા’’તિપિ વુચ્ચન્તિ. તે હિ દીપસિખં અધિપતનતો ‘‘અધિપાતકા’’તિ અધિપ્પેતા. આપાતપરિપાતન્તિ આપાતં પરિપાતં, આપતિત્વા આપતિત્વા પરિપતિત્વા પરિપતિત્વા, અભિમુખપાતઞ્ચેવ પરિબ્ભમિત્વા પાતઞ્ચ કત્વાતિ અત્થો. ‘‘આપાથે પરિપાત’’ન્તિ કેચિ પઠન્તિ, આપાથે પદીપસ્સ અત્તનો આપાથગમને સતિ પરિપતિત્વા પરિપતિત્વાતિ અત્થો. અનયન્તિ અવડ્ઢિં દુક્ખં. બ્યસનન્તિ વિનાસં. પુરિમપદેન હિ મરણમત્તં દુક્ખં, પચ્છિમપદેન મરણં તેસં દીપેતિ. તત્થ કેચિ પાણકા સહ પતનેન મરિંસુ, કેચિ મરણમત્તં દુક્ખં આપજ્જિંસુ.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ એતં અધિપાતકપાણકાનં અત્તહિતં અજાનન્તાનં અત્તુપક્કમવસેન નિરત્થકબ્યસનાપત્તિં વિદિત્વા તેસં વિય દિટ્ઠિગતિકાનં દિટ્ઠાભિનિવેસેન અનયબ્યસનાપત્તિદીપકં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ ઉપાતિધાવન્તિ ન સારમેન્તીતિ સીલસમાધિપઞ્ઞાવિમુત્તિઆદિભેદં સારં ન એન્તિ, ચતુસચ્ચાભિસમયવસેન ન અધિગચ્છન્તિ. તસ્મિં પન સઉપાયે સારે તિટ્ઠન્તેયેવ વિમુત્તાભિલાસાય તં ઉપેન્તા વિય હુત્વાપિ દિટ્ઠિવિપલ્લાસેન અતિધાવન્તિ અતિક્કમિત્વા ગચ્છન્તિ, પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધે ‘‘નિચ્ચં સુભં સુખં અત્તા’’તિ અભિનિવિસિત્વા ગણ્હન્તાતિ અત્થો. નવં નવં બન્ધનં બ્રૂહયન્તીતિ તથા ગણ્હન્તા ચ તણ્હાદિટ્ઠિસઙ્ખાતં નવં નવં બન્ધનં બ્રૂહયન્તિ વડ્ઢયન્તિ. પતન્તિ પજ્જોતમિવાધિપાતકા, દિટ્ઠે સુતે ઇતિહેકે નિવિટ્ઠાતિ એવં તણ્હાદિટ્ઠિબન્ધનેહિ બદ્ધત્તા એકે સમણબ્રાહ્મણા દિટ્ઠે અત્તના ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન દિટ્ઠિદસ્સનેનેવ વા દિટ્ઠે અનુસ્સવૂપલબ્ભમત્તેનેવ ચ સુતે ‘‘ઇતિહ એકન્તતો એવમેત’’ન્તિ નિવિટ્ઠા દિટ્ઠાભિનિવેસેન ‘‘સસ્સત’’ન્તિઆદિના અભિનિવિટ્ઠા, એકન્તહિતં વા નિસ્સરણં અજાનન્તા રાગાદીહિ એકાદસહિ અગ્ગીહિ આદિત્તં ભવત્તયસઙ્ખાતં અઙ્ગારકાસુંયેવ ઇમે વિય અધિપાતકા ઇમં પજ્જોતં પતન્તિ, ન તતો સીસં ઉક્ખિપિતું સક્કોન્તીતિ અત્થો.

નવમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.