૬. જચ્ચન્ધવગ્ગો

૧. આયુસઙ્ખારોસ્સજ્જનસુત્તવણ્ણના

૫૧. જચ્ચન્ધવગ્ગસ્સ પઠમે વેસાલિયન્તિઆદિ હેટ્ઠા વુત્તત્થમેવ. વેસાલિં પિણ્ડાય પાવિસીતિ કદા પાવિસિ? ઉક્કાચેલતો નિક્ખમિત્વા વેસાલિં ગતકાલે. ભગવા હિ વેળુવગામકે વસ્સં વસિત્વા તતો નિક્ખમિત્વા અનુપુબ્બેન સાવત્થિં પત્વા જેતવને વિહાસિ. તસ્મિં કાલે ધમ્મસેનાપતિ અત્તનો આયુસઙ્ખારં ઓલોકેત્વા ‘‘સત્તાહમેવ પવત્તિસ્સતી’’તિ ઞત્વા ભગવન્તં અનુજાનાપેત્વા નાળકગામં ગન્ત્વા તત્થ માતરં સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાપેત્વા પરિનિબ્બાયિ. સત્થા ચુન્દેન આભતા તસ્સ ધાતુયો ગહેત્વા ધાતુચેતિયં કારાપેત્વા મહાભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો રાજગહં અગમાસિ. તત્થ ગતકાલે આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો પરિનિબ્બાયિ. ભગવા તસ્સપિ ધાતુયો ગહેત્વા ચેતિયં કારાપેત્વા રાજગહતો નિક્ખમિત્વા અનુપુબ્બેન ઉક્કાચેલં અગમાસિ. તત્થ ગઙ્ગાતીરે ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો નિસીદિત્વા અગ્ગસાવકાનં પરિનિબ્બાનપ્પટિસંયુત્તં ધમ્મં દેસેત્વા ઉક્કાચેલતો નિક્ખમિત્વા વેસાલિં અગમાસિ. એવં ગતો ભગવા ‘‘પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય વેસાલિં પિણ્ડાય પાવિસી’’તિ વુચ્ચતિ. તેન વુત્તં – ‘‘ઉક્કાચેલતો નિક્ખમિત્વા વેસાલિં ગતકાલે’’તિ.

નિસીદનન્તિ ઇધ ચમ્મક્ખણ્ડં અધિપ્પેતં. ચાપાલં ચેતિયન્તિ પુબ્બે ચાપાલસ્સ નામ યક્ખસ્સ વસિતટ્ઠાનં ‘‘ચાપાલચેતિય’’ન્તિ પઞ્ઞાયિત્થ. તત્થ ભગવતો કતવિહારોપિ તાય રુળ્હિયા ‘‘ચાપાલચેતિય’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ઉદેનં ચેતિયન્તિ એવમાદીસુપિ એસેવ નયો. સત્તમ્બન્તિ કિકિસ્સ કિર કાસિરઞ્ઞો ધીતરો સત્ત કુમારિયો સંવેગજાતા રાજગેહતો નિક્ખમિત્વા યત્થ પધાનં પદહિંસુ, તં ઠાનં ‘‘સત્તમ્બં ચેતિય’’ન્તિ વદન્તિ. બહુપુત્તન્તિ બહુપારોહો એકો નિગ્રોધરુક્ખો, તસ્મિં અધિવત્થં દેવતં બહૂ મનુસ્સા પુત્તે પત્થેન્તિ, તદુપાદાય તં ઠાનં ‘‘બહુપુત્તં ચેતિય’’ન્તિ પઞ્ઞાયિત્થ. સારન્દદન્તિ સારન્દદસ્સ નામ યક્ખસ્સ વસિતટ્ઠાનં. ઇતિ સબ્બાનેવ તાનિ બુદ્ધુપ્પાદતો પુબ્બે દેવતાપરિગ્ગહિતત્તા ચેતિયવોહારેન વોહરિતાનિ, ભગવતો વિહારે કતેપિ ચ તથેવ પઞ્ઞાયન્તિ. રમણીયાતિ એત્થ વેસાલિયા તાવ ભૂમિભાગસમ્પત્તિયા પુગ્ગલસમ્પત્તિયા સુલભપચ્ચયતાય ચ રમણીયભાવો વેદિતબ્બો. વિહારાનં પન નગરતો નાતિદૂરતાય નાચ્ચાસન્નતાય ગમનાગમનસમ્પત્તિયા અનાકિણ્ણવિહારટ્ઠાનતાય છાયૂદકસમ્પત્તિયા પવિવેકપતિરૂપતાય ચ રમણીયતા દટ્ઠબ્બા. ચત્તારો ઇદ્ધિપાદાતિ એત્થ ઇદ્ધિપાદપદસ્સ અત્થો હેટ્ઠા વુત્તોયેવ. ભાવિતાતિ વડ્ઢિતા. બહુલીકતાતિ પુનપ્પુનં કતા. યાનીકતાતિ યુત્તયાનં વિય કતા. વત્થુકતાતિ પતિટ્ઠટ્ઠેન વત્થુ વિય કતા. અનુટ્ઠિતાતિ અધિટ્ઠિતા. પરિચિતાતિ સમન્તતો ચિતા સુવડ્ઢિતા. સુસમારદ્ધાતિ સુટ્ઠુ સમારદ્ધા, અતિવિય સમ્મા નિપ્ફાદિતાતિ.

એવં અનિયમેન કથેત્વા પુન નિયમેત્વા દસ્સેતું, ‘‘તથાગતસ્સ ખો’’તિઆદિમાહ. એત્થ ચ કપ્પન્તિ આયુકપ્પં. તિટ્ઠેય્યાતિ તસ્મિં તસ્મિં કાલે યં મનુસ્સાનં આયુપ્પમાણં, તં પરિપુણ્ણં કત્વા તિટ્ઠેય્ય ધરેય્ય. કપ્પાવસેસં વાતિ ‘‘અપ્પં વા ભિય્યો વા’’તિ (દી. નિ. ૨.૭; અ. નિ. ૭.૭૪) વુત્તં વસ્સસતતો અતિરેકં વા. મહાસીવત્થેરો પનાહ – ‘‘બુદ્ધાનં અટ્ઠાને ગજ્જિતં નામ નત્થિ. યથેવ હિ વેળુવગામકે ઉપ્પન્નં મારણન્તિકં વેદનં દસ માસે વિક્ખમ્ભેસિ, એવં પુનપ્પુનં તં સમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા વિક્ખમ્ભેન્તો ઇમં ભદ્દકપ્પમેવ તિટ્ઠેય્યા’’તિ. કસ્મા પન ન ઠિતોતિ? ઉપાદિન્નકસરીરં નામ ખણ્ડિચ્ચાદીહિ અભિભુય્યતિ, બુદ્ધા ચ પન ખણ્ડિચ્ચાદિભાવં અપ્પત્વા પઞ્ચમે આયુકોટ્ઠાસે બહુજનસ્સ પિયમનાપકાલેયેવ પરિનિબ્બાયન્તિ. બુદ્ધાનુબુદ્ધેસુ અગ્ગસાવકમહાસાવકેસુ પરિનિબ્બુતેસુ અપરિવારેન એકકેનેવ ઠાતબ્બં હોતિ, દહરસામણેરપરિવારેન વા. તતો ‘‘અહો બુદ્ધાનં પરિસા’’તિ હીળેતબ્બતં આપજ્જેય્ય, તસ્મા ન ઠિતોતિ. એવં વુત્તેપિ સો પન ન રુચ્ચતિ, ‘‘આયુકપ્પો’’તિ ઇદમેવ અટ્ઠકથાય નિયમિતં.

ઓળારિકે નિમિત્તેતિ થૂલે સઞ્ઞુપ્પાદને. થૂલસઞ્ઞુપ્પાદનઞ્હેતં, ‘‘તિટ્ઠતુ ભગવા કપ્પ’’ન્તિ સકલકપ્પં અવટ્ઠાનયાચનાય યદિદં ‘‘યસ્સ કસ્સચિ, આનન્દ, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા ભાવિતા’’તિઆદિના અઞ્ઞાપદેસેન અત્તનો ચતુરિદ્ધિપાદભાવનાનુભાવેન કપ્પં અવટ્ઠાનસમત્થતાવિભાવનં. ઓભાસેતિ પાકટવચને. પાકટઞ્ચેતં વચનં પરિયાયં મુઞ્ચિત્વા ઉજુકમેવ અત્તનો અધિપ્પાયવિભાવનં.

બહુજનહિતાયાતિ મહાજનસ્સ હિતત્થાય. બહુજનસુખાયાતિ મહાજનસ્સ સુખત્થાય. લોકાનુકમ્પાયાતિ સત્તલોકસ્સ અનુકમ્પં પટિચ્ચ. કતરસ્સ સત્તલોકસ્સ? યો ભગવતો ધમ્મદેસનં સુત્વા પટિવિજ્ઝતિ, અમતપાનં પિવતિ, તસ્સ. ભગવતો હિ ધમ્મચક્કપ્પવત્તનસુત્તદેસનાય અઞ્ઞાતકોણ્ડઞ્ઞપ્પમુખા અટ્ઠારસ બ્રહ્મકોટિયો ધમ્મં પટિવિજ્ઝિંસુ. એવં યાવ સુભદ્દપરિબ્બાજકવિનયના ધમ્મપટિવિદ્ધસત્તાનં ગણના નત્થિ, મહાસમયસુત્તં મઙ્ગલસુત્તં ચૂળરાહુલોવાદસુત્તં સમચિત્તસુત્તન્તિ ઇમેસં ચતુન્નં સુત્તાનં દેસનાકાલે અભિસમયપ્પત્તસત્તાનં પરિચ્છેદો નત્થિ, એતસ્સ અપરિમાણસ્સ સત્તલોકસ્સ અનુકમ્પાય ભગવતો ઠાનં જાતં. એવં અનાગતેપિ ભવિસ્સતીતિ અધિપ્પાયેન વદતિ. દેવમનુસ્સાનન્તિ ન કેવલં દેવમનુસ્સાનંયેવ, અવસેસાનં નાગસુપણ્ણાદીનમ્પિ અત્થાય હિતાય સુખાય ભગવતો ઠાનં હોતિ. સહેતુકપટિસન્ધિકે પન મગ્ગફલસચ્છિકિરિયાય ભબ્બપુગ્ગલે દસ્સેતું એવં વુત્તં, તસ્મા અઞ્ઞેસમ્પિ અત્થત્થાય હિતત્થાય સુખત્થાય ભગવા તિટ્ઠતૂતિ અત્થો. તત્થ અત્થાયાતિ ઇધલોકસમ્પત્તિઅત્થાય. હિતાયાતિ પરલોકસમ્પત્તિહેતુભૂતહિતત્થાય. સુખાયાતિ નિબ્બાનધાતુસુખત્થાય. પુરિમં પન હિતસુખગ્ગહણં સબ્બસાધારણવસેન વેદિતબ્બં.

યથા તં મારેન પરિયુટ્ઠિતચિત્તોતિ એત્થ ન્તિ નિપાતમત્તં, યથા મારેન પરિયુટ્ઠિતચિત્તો અજ્ઝોત્થટચિત્તો અઞ્ઞોપિ કોચિ પુથુજ્જનો પટિવિજ્ઝિતું ન સક્કુણેય્ય, એવમેવ નાસક્ખિ પટિવિજ્ઝિતુન્તિ અત્થો. મારો હિ યસ્સ કેચિ વિપલ્લાસા અપ્પહીના, તસ્સ ચિત્તં પરિયુટ્ઠાતિ. યસ્સ પન સબ્બેન સબ્બં દ્વાદસ વિપલ્લાસા અપ્પહીના, તસ્સ વત્તબ્બમેવ નત્થિ, થેરસ્સ ચ ચત્તારો વિપલ્લાસા અપ્પહીના, તેનસ્સ ચિત્તં પરિયુટ્ઠાસિ. સો પન ચિત્તપરિયુટ્ઠાનં કરોન્તો કિં કરોતીતિ? ભેરવં રૂપારમ્મણં વા દસ્સેતિ, સદ્દારમ્મણં વા સાવેતિ, તતો સત્તા તં દિસ્વા વા સુત્વા વા સતિં વિસ્સજ્જેત્વા વિવટમુખા હોન્તિ. તેસં મુખેન હત્થં પવેસેત્વા હદયં મદ્દતિ, તતો વિસઞ્ઞિનો હુત્વા તિટ્ઠન્તિ. થેરસ્સ પનેસ મુખેન હત્થં પવેસેતું કિં સક્ખિસ્સતિ, ભેરવારમ્મણં પન દસ્સેતિ. તં દિસ્વા થેરો નિમિત્તોભાસં ન પટિવિજ્ઝિ. જાનન્તોયેવ ભગવા કિમત્થં યાવતતિયં આમન્તેસિ? પરતો ‘‘તિટ્ઠતુ, ભન્તે ભગવા’’તિ યાચિતે ‘‘તુય્હેવેતં દુક્કટં, તુય્હેવેતં અપરદ્ધ’’ન્તિ દોસારોપનેન સોકતનુકરણત્થં. પસ્સતિ હિ ભગવા ‘‘અયં મયિ અતિવિય સિનિદ્ધહદયો, સો પરતો ભૂમિચાલકારણઞ્ચ આયુસઙ્ખારોસ્સજ્જનઞ્ચ સુત્વા મમ ચિરટ્ઠાનં યાચિસ્સતિ, અથાહં ‘કિસ્સ ત્વં પુરેતરં ન યાચસી’તિ તસ્સેવ સીસે દોસં પાતેસ્સામિ, સત્તા ચ અત્તનો અપરાધેન ન તથા વિહઞ્ઞન્તિ, તેનસ્સ સોકો તનુકો ભવિસ્સતી’’તિ.

ગચ્છ ત્વં, આનન્દાતિ યસ્મા દિવાવિહારત્થાય ઇધાગતો, તસ્મા, આનન્દ, ગચ્છ ત્વં યથારુચિતં ઠાનં દિવાવિહારાય. તેનેવાહ – ‘‘યસ્સ દાનિ કાલં મઞ્ઞસી’’તિ.

મારો પાપિમાતિ એત્થ સત્તે અનત્થે નિયોજેન્તો મારેતીતિ મારો. પાપિમાતિ તસ્સેવ વેવચનં. સો હિ પાપધમ્મેન સમન્નાગતત્તા ‘પાપિમા’તિ વુચ્ચતિ. ભાસિતા ખો પનેસાતિ અયઞ્હિ ભગવતિ બોધિમણ્ડે સત્ત સત્તાહે અતિક્કમિત્વા અજપાલનિગ્રોધે વિહરન્તે અત્તનો ધીતાસુ આગન્ત્વા ઇચ્છાવિઘાતં પત્વા ગતાસુ અયં ‘‘અત્થેસો ઉપાયો’’તિ ચિન્તેન્તો આગન્ત્વા ‘‘ભગવા યદત્થં તુમ્હેહિ પારમિયો પૂરિતા, સો વો અત્થો અનુપ્પત્તો, પટિવિદ્ધં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં, કિં તે લોકવિચરણેના’’તિ વત્વા યથા અજ્જ એવમેવ ‘‘પરિનિબ્બાતુ દાનિ, ભન્તે ભગવા’’તિ યાચિ. ભગવા ચસ્સ ‘‘ન તાવાહ’’ન્તિઆદીનિ વત્વા પટિક્ખિપિ. તં સન્ધાય ઇદાનિ ‘‘ભાસિતા ખો પનેસા’’તિઆદિમાહ.

તત્થ વિયત્તાતિ અરિયમગ્ગાધિગમવસેન બ્યત્તા. વિનીતાતિ તથેવ કિલેસવિનયનેન વિનીતા. વિસારદાતિ સારજ્જકરાનં દિટ્ઠિવિચિકિચ્છાદીનં પહાનેન વિસારદભાવં પત્તા. બહુસ્સુતાતિ તેપિટકવસેન બહુ સુતમેતેસન્તિ બહુસ્સુતા. તમેવ ધમ્મં ધારેન્તીતિ ધમ્મધરા. અથ વા બહુસ્સુતાતિ પરિયત્તિબહુસ્સુતા ચેવ પટિવેધબહુસ્સુતા ચ. ધમ્મધરાતિ પરિયત્તિધમ્માનં ચેવ પટિવેધધમ્માનઞ્ચ ધારણતો ધમ્મધરાતિ એવમ્પેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નાતિ અરિયધમ્મસ્સ અનુધમ્મભૂતં વિપસ્સનાધમ્મં પટિપન્ના. સામીચિપ્પટિપન્નાતિ ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિયા અનુચ્છવિકં વિસુદ્ધિપરમ્પરાપટિપદં પટિપન્ના. અનુધમ્મચારિનોતિ સલ્લેખિકં તસ્સા પટિપદાય અનુરૂપં અપ્પિચ્છતાદિધમ્મં ચરણસીલા. સકં આચરિયકન્તિ અત્તનો આચરિયવાદં. આચિક્ખિસ્સન્તીતિ આદિતો કથેસ્સન્તિ, અત્તના ઉગ્ગહિતનિયામેન પરે ઉગ્ગણ્હાપેસ્સન્તીતિ અત્થો. દેસેસ્સન્તીતિ વાચેસ્સન્તિ, પાળિં સમ્મા વાચેસ્સન્તીતિ અત્થો. પઞ્ઞપેસ્સન્તીતિ પજાનાપેસ્સન્તિ, પકાસેસ્સન્તીતિ અત્થો. પટ્ઠપેસ્સન્તીતિ પકારેન ઠપેસ્સન્તિ. વિવરિસ્સન્તીતિ વિવટં કરિસ્સન્તિ. વિભજિસ્સન્તીતિ વિભત્તં કરિસ્સન્તિ. ઉત્તાનીકરિસ્સન્તીતિ અનુત્તાનં ગમ્ભીરં ઉત્તાનં પાકટં કરિસ્સન્તિ. સહધમ્મેનાતિ સહેતુકેન સકારણેન વચનેન. સપ્પાટિહારિયન્તિ યાવનિય્યાનિકં કત્વા. ધમ્મં દેસેસ્સન્તીતિ નવવિધલોકુત્તરધમ્મં પબોધેસ્સન્તિ, પકાસેસ્સન્તીતિ અત્થો.

એત્થ ચ ‘‘પઞ્ઞપેસ્સન્તી’’તિઆદીહિ છહિ પદેહિ છ અત્થપદાનિ દસ્સિતાનિ, આદિતો પન દ્વીહિ પદેહિ છ બ્યઞ્જનપદાનીતિ. એત્તાવતા તેપિટકં બુદ્ધવચનં સંવણ્ણનાનયેન સઙ્ગહેત્વા દસ્સિતં હોતિ. વુત્તઞ્હેતં નેત્તિયં ‘‘દ્વાદસપદાનિ સુત્તં, તં સબ્બં બ્યઞ્જનઞ્ચ અત્થો ચા’’તિ (નેત્તિ. સઙ્ગહવાર).

બ્રહ્મચરિયન્તિ સિક્ખત્તયસઙ્ગહિતં સકલં સાસનબ્રહ્મચરિયં. ઇદ્ધન્તિ સમિદ્ધં ઝાનુપ્પાદવસેન. ફીતન્તિ વુદ્ધિપ્પત્તં સબ્બફાલિફુલ્લં અભિઞ્ઞાસમ્પત્તિવસેન. વિત્થારિકન્તિ વિત્થતં તસ્મિં તસ્મિં દિસાભાગે પતિટ્ઠહનવસેન. બાહુજઞ્ઞન્તિ બહૂહિ ઞાતં પટિવિદ્ધં બહુજનાભિસમયવસેન. પુથુભૂતન્તિ સબ્બાકારવસેન પુથુલભાવપ્પત્તં. કથં? યાવ દેવમનુસ્સેહિ સુપ્પકાસિતન્તિ યત્તકા વિઞ્ઞુજાતિકા દેવા મનુસ્સા ચ અત્થિ, તેહિ સબ્બેહિ સુટ્ઠુ પકાસિતન્તિ અત્થો.

અપ્પોસ્સુક્કોતિ નિરુસ્સુક્કો લીનવીરિયો. ‘‘ત્વઞ્હિ, પાપિમ, સત્તસત્તાહાતિક્કમનતો પટ્ઠાય ‘પરિનિબ્બાતુ દાનિ, ભન્તે ભગવા, પરિનિબ્બાતુ સુગતો’તિ વિરવન્તો આહિણ્ડિત્થ, અજ્જ દાનિ પટ્ઠાય વિગતુસ્સાહો હોહિ, મા મય્હં પરિનિબ્બાનત્થાય વાયામં કરોહી’’તિ વદતિ. સતો સમ્પજાનો આયુસઙ્ખારં ઓસ્સજીતિ સતિં સૂપટ્ઠિતં કત્વા ઞાણેન પરિચ્છિન્દિત્વા આયુસઙ્ખારં વિસ્સજિ પજહિ. તત્થ ન ભગવા હત્થેન લેડ્ડું વિય આયુસઙ્ખારં ઓસ્સજિ, તેમાસમત્તમેવ પન સમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા તતો પરં ન સમાપજ્જિસ્સામીતિ ચિત્તં ઉપ્પાદેસિ. તં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘ઓસ્સજી’’તિ, ‘‘વોસ્સજ્જી’’તિપિ પાઠો.

કસ્મા પન ભગવા કપ્પં વા કપ્પાવસેસં વા ઠાતું સમત્થો તત્તકં કાલં અટ્ઠત્વા પરિનિબ્બાયિતું મારસ્સ યાચનાય આયુસઙ્ખારં ઓસ્સજિ? ન ભગવા મારસ્સ યાચનાય આયુસઙ્ખારં ઓસ્સજિ, નાપિ થેરસ્સ આયાચનાય ન ઓસ્સજિસ્સતિ, તેમાસતો પન પરં બુદ્ધવેનેય્યાનં અભાવતો આયુસઙ્ખારં ઓસ્સજિ. ઠાનઞ્હિ નામ બુદ્ધાનં ભગવન્તાનં યાવદેવ વેનેય્યવિનયનત્થં, તે અસતિ વિનેય્યજને કેન નામ કારણેન ઠસ્સન્તિ. યદિ ચ મારસ્સ યાચનાય પરિનિબ્બાયેય્ય, પુરેતરંયેવ પરિનિબ્બાયેય્ય. બોધિમણ્ડેપિ હિ મારેન યાચિતં, નિમિત્તોભાસકરણમ્પિ થેરસ્સ સોકતનુકરણત્થન્તિ વુત્તોવાયમત્થો. અપિચ બુદ્ધબલદીપનત્થં નિમિત્તોભાસકરણં. એવં મહાનુભાવા બુદ્ધા ભગવન્તોયેવ તિટ્ઠન્તાપિ અત્તનો રુચિયાવ તિટ્ઠન્તિ, પરિનિબ્બાયન્તાપિ અત્તનો રુચિયાવ પરિનિબ્બાયન્તીતિ.

મહાભૂમિચાલોતિ મહન્તો પથવીકમ્પો. તદા કિર દસસહસ્સિલોકધાતુ અકમ્પિત્થ. ભિંસનકોતિ ભયજનકો. દેવદુન્દુભિયો ચ ફલિંસૂતિ દેવભેરિયો નદિંસુ, દેવો સુક્ખગજ્જિતં ગજ્જિ, અકાલવિજ્જુલતા નિચ્છરિંસુ, ખણિકવસ્સં વસ્સીતિ વુત્તં હોતિ.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ એતં સઙ્ખારવિસઙ્ખારાનં વિસેસસઙ્ખાતં અત્થં સબ્બાકારતો વિદિત્વા. ઇમં ઉદાનન્તિ અનવસેસસઙ્ખારે વિસ્સજ્જેત્વા અત્તનો વિસઙ્ખારગમનદીપકં ઉદાનં ઉદાનેસિ. કસ્મા ઉદાનેસિ? કોચિ નામ વદેય્ય ‘‘મારેન પચ્છતો પચ્છતો અનુબન્ધિત્વા ‘પરિનિબ્બાતુ, ભન્તે’તિ ઉપદ્દુતો ભયેન ભગવા આયુસઙ્ખારં ઓસ્સજી’’તિ. ‘‘તસ્સોકાસો મા હોતુ, ભીતસ્સ ઉદાનં નામ નત્થી’’તિ એતસ્સ દીપનત્થં પીતિવેગવિસ્સટ્ઠં ઉદાનં ઉદાનેસીતિ અટ્ઠકથાસુ વુત્તં. તતો તેમાસમત્તેનેવ ચ પન બુદ્ધકિચ્ચસ્સ નિપ્ફજ્જનતો એવં દીઘરત્તં મયા પરિહટોયં દુક્ખભારો ન ચિરસ્સેવ નિક્ખિપિયતીતિ પસ્સતો પરિનિબ્બાનગુણપચ્ચવેક્ખણે તસ્સ ઉળારં પીતિસોમનસ્સં ઉપ્પજ્જિ, તેન પીતિવેગેન ઉદાનેસીતિ યુત્તં વિય. એકન્તેન હિ વિસઙ્ખારનિન્નો નિબ્બાનજ્ઝાસયો સત્થા મહાકરુણાય બલક્કારેન વિય સત્તહિતત્થં લોકે સુચિરં ઠિતો. તથા હિ દેવસિકં ચતુવીસતિકોટિસતસહસ્સસઙ્ખા સમાપત્તિયો વળઞ્જેતિ, સોદાનિ મહાકરુણાધિકારસ્સ નિપ્ફન્નત્તા નિબ્બાનાભિમુખો અનપ્પકં પીતિસોમનસ્સં પટિસંવેદેસિ. તેનેવ હિ ભગવતો કિલેસપરિનિબ્બાનદિવસે વિય ખન્ધપરિનિબ્બાનદિવસેપિ સરીરાભા વિસેસતો વિપ્પસન્ના પરિસુદ્ધા પભસ્સરા અહોસીતિ.

ગાથાય સોણસિઙ્ગાલાદીનમ્પિ પચ્ચક્ખભાવતો તુલિતં પરિચ્છિન્નન્તિ તુલં, કામાવચરકમ્મં. ન તુલં અતુલં, તુલં વા સદિસમસ્સ અઞ્ઞં લોકિયકમ્મં નત્થીતિ અતુલં, મહગ્ગતકમ્મં. કામાવચરં રૂપાવચરં વા તુલં, અરૂપાવચરં અતુલં. અપ્પવિપાકં વા તુલં, બહુવિપાકં અતુલં. સમ્ભવન્તિ સમ્ભવસ્સ હેતુભૂતં, ઉપપત્તિજનકન્તિ અત્થો. ભવસઙ્ખારન્તિ પુનબ્ભવસઙ્ખારણકં. અવસ્સજીતિ વિસ્સજ્જેસિ. મુનીતિ બુદ્ધમુનિ. અજ્ઝત્તરતોતિ નિયકજ્ઝત્તરતો. સમાહિતોતિ ઉપચારપ્પનાસમાધિવસેન સમાહિતો. અભિન્દિ કવચમિવાતિ કવચં વિય અભિન્દિ. અત્તસમ્ભવન્તિ અત્તનિ સઞ્જાતં કિલેસં. ઇદં વુત્તં હોતિ ‘‘સવિપાકટ્ઠેન સમ્ભવં, ભવાભવાભિસઙ્ખરણટ્ઠેન ભવસઙ્ખારન્તિ ચ લદ્ધનામં તુલાતુલસઙ્ખાતં લોકિયકમ્મઞ્ચ ઓસ્સજિ, સઙ્ગામસીસે મહાયોધો કવચં વિય અત્તસમ્ભવં કિલેસઞ્ચ અજ્ઝત્તરતો સમાહિતો હુત્વા અભિન્દી’’તિ.

અથ વા તુલન્તિ તુલેન્તો તીરેન્તો. અતુલઞ્ચ સમ્ભવન્તિ નિબ્બાનઞ્ચેવ ભવઞ્ચ. ભવસઙ્ખારન્તિ ભવગામિકં કમ્મં. અવસ્સજિ મુનીતિ ‘‘પઞ્ચક્ખન્ધા અનિચ્ચા, પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં નિરોધો નિબ્બાનં નિચ્ચ’’ન્તિઆદિના નયેન તુલેન્તો બુદ્ધમુનિ ભવે આદીનવં, નિબ્બાને ચ આનિસંસં દિસ્વા તં ખન્ધાનં મૂલભૂતં ભવસઙ્ખારકમ્મં ‘‘કમ્મક્ખયાય સંવત્તતી’’તિ (મ. નિ. ૨.૮૧; અ. નિ. ૪.૨૩૩) એવં વુત્તેન કમ્મક્ખયકરેન અરિયમગ્ગેન અવસ્સજિ. કથં અજ્ઝત્તરતો સમાહિતો, અભિન્દિ કવચમિવત્તસમ્ભવં. સો હિ વિપસ્સનાવસેન અજ્ઝત્તરતો, સમથવસેન સમાહિતોતિ એવં પુબ્બભાગતો પટ્ઠાય સમથવિપસ્સનાબલેન કવચં વિય અત્તભાવં પરિયોનન્ધિત્વા ઠિતં, અત્તનિ સમ્ભવત્તા ‘‘અત્તસમ્ભવ’’ન્તિ લદ્ધનામં સબ્બં કિલેસજાલં અભિન્દિ, કિલેસાભાવેનેવ કમ્મં અપ્પટિસન્ધિકત્તા અવસ્સટ્ઠં નામ હોતીતિ એવં કિલેસપ્પહાનેન કમ્મં પજહિ. ઇતિ બોધિમૂલેયેવ અવસ્સટ્ઠભવસઙ્ખારો ભગવા વેખમિસ્સકેન વિય જરસકટં સમાપત્તિવેખમિસ્સકેન અત્તભાવં યાપેન્તોપિ ‘‘ઇતો તેમાસતો ઉદ્ધં સમાપત્તિવેખમસ્સ ન દસ્સામી’’તિ ચિત્તુપ્પાદનેન આયુસઙ્ખારં ઓસ્સજીતિ.

પઠમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. સત્તજટિલસુત્તવણ્ણના

૫૨. દુતિયે બહિદ્વારકોટ્ઠકેતિ પાસાદદ્વારકોટ્ઠકસ્સ બહિ, ન વિહારદ્વારકોટ્ઠકસ્સ. સો કિર પાસાદો લોહપાસાદો વિય સમન્તા ચતુદ્વારકોટ્ઠકપરિવુતો પાકારપરિક્ખિત્તો. તેસુ પાચીનદ્વારકોટ્ઠકસ્સ બહિ પાસાદચ્છાયાયં પાચીનલોકધાતું ઓલોકેન્તો પઞ્ઞત્તવરબુદ્ધાસને નિસિન્નો હોતિ. જટિલાતિ જટાવન્તો તાપસવેસધારિનો. નિગણ્ઠાતિ સેતપટનિગણ્ઠરૂપધારિનો. એકસાટકાતિ એકસાટકનિગણ્ઠા વિય એકં પિલોતિકખણ્ડં હત્થે બન્ધિત્વા તેનાપિ સરીરસ્સ પુરિમભાગં પટિચ્છાદેત્વા વિચરણકા. પરૂળ્હકચ્છનખલોમાતિ પરૂળ્હકચ્છલોમા પરૂળ્હનખા પરૂળ્હઅવસેસલોમા ચ, કચ્છાદીસુ દીઘલોમા દીઘનખા ચાતિ અત્થો. ખારિવિવિધમાદાયાતિ વિવિધં ખારાદિનાનપ્પકારં પબ્બજિતપરિક્ખારભણ્ડિકં ગહેત્વા. અવિદૂરે અતિક્કમન્તીતિ વિહારસ્સ અવિદૂરમગ્ગેન નગરં પવિસન્તિ.

રાજાહં, ભન્તે, પસેનદિ કોસલોતિ અહં, ભન્તે, રાજા પસેનદિ કોસલો, મય્હં નામં તુમ્હે જાનાથાતિ. કસ્મા પન રાજા લોકે અગ્ગપુગ્ગલસ્સ સન્તિકે નિસિન્નો એવરૂપાનં નગ્ગનિસ્સિરીકાનં અઞ્જલિં પગ્ગણ્હાતીતિ? સઙ્ગણ્હનત્થાય. એવઞ્હિસ્સ અહોસિ ‘‘સચાહં એત્તકમ્પિ એતેસં ન કરિસ્સામિ, મયં પુત્તદારં પહાય એતસ્સત્થાય દુબ્ભોજનદુક્ખસેય્યાદીનિ અનુભોમ, અયં અમ્હાકં નિપચ્ચકારમત્તમ્પિ ન કરોતિ. તસ્મિઞ્હિ કતે અમ્હે ‘ઓચરકા’તિ જનો અગ્ગહેત્વા ‘પબ્બજિતા’ઇચ્ચેવ સઞ્જાનિસ્સતિ, કિં ઇમસ્સ ભૂતત્થકથનેનાતિ અત્તના દિટ્ઠં સુતં પટિચ્છાદેત્વા ન કથેય્યું, એવં કતે પન અનિગૂહિત્વા કથેસ્સન્તી’’તિ. અપિચ સત્થુ અજ્ઝાસયજાનનત્થમ્પિ એવમકાસીતિ. રાજા કિર ભગવન્તં ઉપસઙ્કમન્તોપિ કતિપયકાલં સમ્માસમ્બોધિં ન સદ્દહિ. તેનસ્સ એવં અહોસિ ‘‘યદિ ભગવા સબ્બં જાનાતિ, મયા ઇમેસં નિપચ્ચકારં કત્વા ‘ઇમે અરહન્તો’તિ વુત્તે નાનુજાનેય્ય, અથ મં અનુવત્તન્તો અનુજાનેય્ય, કુતો તસ્સ સબ્બઞ્ઞુતા’’તિ. એવં સો સત્થુ અજ્ઝાસયજાનનત્થં તથા અકાસિ. ભગવા પન ‘‘ઉજુકમેવ ‘ન ઇમે સમણા ઓચરકા’તિ વુત્તે યદિપિ રાજા સદ્દહતિ, મહાજનો પન તમત્થં અજાનન્તો ન સદ્દહેય્ય, સમણો ગોતમો ‘રાજા અત્તનો કથં સુણાતી’તિ યં કિઞ્ચિ મુખારુળ્હં કથેતી’તિ વદેય્ય, તદસ્સ દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તેય્ય, અઞ્ઞો ચ ગુળ્હકમ્મં વિવટં કતં ભવેય્ય, સયમેવ રાજા તેસં ઓચરકભાવં કથેસ્સતી’’તિ ઞત્વા ‘‘દુજ્જાનં ખો એત’’ન્તિઆદિમાહ.

તત્થ કામભોગિનાતિ ઇમિના પન રાગાભિભવં, ઉભયેનાપિ વિક્ખિત્તચિત્તતં દસ્સેતિ. પુત્તસમ્બાધસયનન્તિ પુત્તેહિ સમ્બાધસયનં. એત્થ ચ પુત્તસીસેન દારપરિગ્ગહં, પુત્તદારેસુ ઉપ્પિલાવિતેન તેસં ઘરાવાસાદિહેતુ સોકાભિભવેન ચિત્તસ્સ સંકિલિટ્ઠતં દસ્સેતિ. કાસિકચન્દનન્તિ સણ્હચન્દનં, કાસિકવત્થઞ્ચ ચન્દનઞ્ચાતિ વા અત્થો. માલાગન્ધવિલેપનન્તિ વણ્ણગન્ધત્થાય માલા, સુગન્ધભાવત્થાય ગન્ધં, છવિરાગકરણત્થાય વિલેપનં ધારેન્તેન. જાતરૂપરજતન્તિ સુવણ્ણઞ્ચેવ અવસિટ્ઠધનઞ્ચ. સાદિયન્તેનાતિ પટિગ્ગણ્હન્તેન. સબ્બેનપિ કામેસુ અભિગિદ્ધભાવમેવ પકાસેતિ.

સંવાસેનાતિ સહવાસેન. સીલં વેદિતબ્બન્તિ ‘‘અયં પેસલો વા દુસ્સીલો વા’’તિ સંવસન્તેન એકસ્મિં ઠાને સહ વસન્તેન જાનિતબ્બો. તઞ્ચ ખો દીઘેન અદ્ધુના ન ઇત્તરન્તિ તઞ્ચ સીલં દીઘેન કાલેન વેદિતબ્બં, ન ઇત્તરેન. કતિપયદિવસે હિ સઞ્ઞતાકારો સંવુતિન્દ્રિયાકારો ચ હુત્વા સક્કા દસ્સેતું. મનસિ કરોતા નો અમનસિ કરોતાતિ તમ્પિ ‘‘સીલમસ્સ પરિગ્ગણ્હિસ્સામી’’તિ મનસિ કરોન્તેન પચ્ચવેક્ખન્તેન સક્કા જાનિતું, ન ઇતરેન. પઞ્ઞવતાતિ તમ્પિ સપ્પઞ્ઞેનેવ પણ્ડિતેન. બાલો હિ મનસિ કરોન્તોપિ જાનિતું ન સક્કોતિ. સંવોહારેનાતિ કથનેન.

‘‘યો હિ કોચિ મનુસ્સેસુ, વોહારં ઉપજીવતિ;

એવં વાસેટ્ઠ જાનાહિ, વાણિજો સો ન બ્રાહ્મણો’’તિ. (સુ. નિ. ૬૧૯) –

એત્થ હિ વાણિજ્જં વોહારો નામ. ‘‘ચત્તારો અરિયવોહારા’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૧૩) એત્થ ચેતના. ‘‘સઙ્ખા સમઞ્ઞા પઞ્ઞત્તિ વોહારો’’તિ (ધ. સ. ૧૩૧૩-૧૩૧૫) એત્થ પઞ્ઞત્તિ. ‘‘વોહારમત્તેન સો વોહરેય્યા’’તિ (સં. નિ. ૧.૨૫) એત્થ કથા વોહારો. ઇધાપિ સો એવ અધિપ્પેતો. એકચ્ચસ્સ હિ સમ્મુખાકથા પરમ્મુખાકથાય ન સમેતિ, પરમ્મુખાકથા સમ્મુખાકથાય, તથા પુરિમકથા પચ્છિમકથાય, પચ્છિમકથા ચ પુરિમકથાય. સો કથેન્તોયેવ સક્કા જાનિતું ‘‘અસુચિ એસો પુગ્ગલો’’તિ. સુચિસીલસ્સ પન પુરિમં પચ્છિમેન, પચ્છિમઞ્ચ પુરિમેન, સમ્મુખા કથિતઞ્ચ પરમ્મુખા કથિતેન, પરમ્મુખા કથિતઞ્ચ સમ્મુખા કથિતેન સમેતિ, તસ્મા કથેન્તેન સક્કા સુચિભાવો જાનિતુન્તિ પકાસેન્તો આહ – ‘‘સંવોહારેન સોચેય્યં વેદિતબ્બ’’ન્તિ.

થામોતિ ઞાણથામો. યસ્સ હિ ઞાણથામો નત્થિ, સો ઉપ્પન્નેસુ ઉપદ્દવેસુ ગહેતબ્બગહણં કત્તબ્બકરણં અપસ્સન્તો અદ્વારિકં ઘરં પવિટ્ઠો વિય ચરતિ. તેનાહ – ‘‘આપદાસુ ખો, મહારાજ,થામો વેદિતબ્બો’’તિ. સાકચ્છાયાતિ સહકથાય. દુપ્પઞ્ઞસ્સ હિ કથા ઉદકે ગેણ્ડુ વિય ઉપ્લવતિ, પઞ્ઞવતો કથેન્તસ્સ પટિભાનં અનન્તં હોતિ. ઉદકવિપ્ફન્દનેનેવ હિ મચ્છો ખુદ્દકો મહન્તો વાતિ પઞ્ઞાયતિ.

ઇતિ ભગવા રઞ્ઞો ઉજુકમેવ તે ‘‘ઇમે નામા’’તિ અવત્વા અરહન્તાનં અનરહન્તાનઞ્ચ જાનનૂપાયં પકાસેસિ. રાજા તં સુત્વા ભગવતો સબ્બઞ્ઞુતાય દેસનાવિલાસેન ચ અભિપ્પસન્નો ‘‘અચ્છરિયં, ભન્તે’’તિઆદિના અત્તનો પસાદં પકાસેત્વા ઇદાનિ તે યાથાવતો ભગવતો આરોચેન્તો ‘‘એતે, ભન્તે, મમ પુરિસા ચરા’’તિઆદિમાહ. તત્થ ચરાતિ અપબ્બજિતા એવ પબ્બજિતરૂપેન રટ્ઠપિણ્ડં ભુઞ્જન્તા પટિચ્છન્નકમ્મન્તત્તા. ઓચરકાતિ હેટ્ઠા ચરકા. ચરા હિ પબ્બતમત્થકેન ચરન્તાપિ હેટ્ઠા ચરકાવ નિહીનકમ્મત્તા. અથ વા ઓચરકાતિ ચરપુરિસા. ઓચરિત્વાતિ અવચરિત્વા વીમંસિત્વા, તસ્મિં તસ્મિં દેસે તં તં પવત્તિં ઞત્વાતિ અત્થો. ઓસારિસ્સામીતિ પટિપજ્જિસ્સામિ, કરિસ્સામીતિ અત્થો. રજોજલ્લન્તિ રજઞ્ચ મલઞ્ચ. પવાહેત્વાતિ સુટ્ઠુ વિક્ખાલનવસેન અપનેત્વા. કપ્પિતકેસમસ્સૂતિ અલઙ્કારસત્થે વુત્તવિધિના કપ્પકેહિ છિન્નકેસમસ્સૂ. કામગુણેહીતિ કામકોટ્ઠાસેહિ, કામબન્ધનેહિ વા સમપ્પિતાતિ સુટ્ઠુ અપ્પિતા અલ્લીના. સમઙ્ગિભૂતાતિ સહભૂતા. પરિચારેસ્સન્તીતિ ઇન્દ્રિયાનિ સમન્તતો ચારેસ્સન્તિ કીળાપેસ્સન્તિ વા.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ એતં તેસં રાજપુરિસાનં અત્તનો ઉદરસ્સ કારણા પબ્બજિતવેસેન લોકવઞ્ચનસઙ્ખાતં અત્થં વિદિત્વા. ઇમં ઉદાનન્તિ ઇમં પરાધીનતાપરવઞ્ચનતાપટિક્ખેપવિભાવનં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ ન વાયમેય્ય સબ્બત્થાતિ દૂતેય્યઓચરકકમ્માદિકે સબ્બસ્મિં પાપધમ્મે ઇમે રાજપુરિસા વિય પબ્બજિતો ન વાયમેય્ય, વાયામં ઉસ્સાહં ન કરેય્ય, સબ્બત્થ યત્થ કત્થચિ વાયામં અકત્વા અપ્પમત્તકેપિ પુઞ્ઞસ્મિંયેવ વાયમેય્યાતિ અધિપ્પાયો. નાઞ્ઞસ્સ પુરિસો સિયાતિ પબ્બજિતરૂપેન અઞ્ઞસ્સ પુગ્ગલસ્સ સેવકપુરિસો ન સિયા. કસ્મા? એવરૂપસ્સપિ ઓચરકાદિપાપકમ્મસ્સ કત્તબ્બત્તા. નાઞ્ઞં નિસ્સાય જીવેય્યાતિ અઞ્ઞં પરં ઇસ્સરાદિં નિસ્સાય ‘‘તપ્પટિબદ્ધં મે સુખદુક્ખ’’ન્તિ એવંચિત્તો હુત્વા ન જીવિકં પવત્તેય્ય, અત્તદીપો અત્તસરણો અનઞ્ઞસરણો એવ ભવેય્ય. અથ વા અનત્થાવહતો ‘‘ઓચરણ’’ન્તિ લદ્ધનામકત્તા અઞ્ઞં અકુસલકમ્મં નિસ્સાય ન જીવેય્ય. ધમ્મેન ન વણિં ચરેતિ ધનાદિઅત્થાય ધમ્મં ન કથેય્ય. યો હિ ધનાદિહેતુ પરેસં ધમ્મં દેસેતિ, સો ધમ્મેન વાણિજ્જં કરોતિ નામ, એવં ધમ્મેન તં ન ચરેય્ય. અથ વા ધનાદીનં અત્થાય કોસલરઞ્ઞો પુરિસો વિય ઓચરકાદિકમ્મં કરોન્તો પરેહિ અનાસઙ્કનીયતાય પબ્બજ્જાલિઙ્ગસમાદાનાદીનિ અનુતિટ્ઠન્તો ધમ્મેન વાણિજ્જં કરોતિ નામ. યોપિ ઇધ પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં ચરન્તોપિ અઞ્ઞતરં દેવનિકાયં પણિધાય બ્રહ્મચરિયં ચરતિ, સોપિ ધમ્મેન વાણિજ્જં કરોતિ નામ, એવં ધમ્મેન વાણિજ્જં ન ચરે, ન કરેય્યાતિ અત્થો.

દુતિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. પચ્ચવેક્ખણસુત્તવણ્ણના

૫૩. તતિયે અત્તનો અનેકે પાપકે અકુસલે ધમ્મે પહીનેતિ લોભદોસમોહવિપરીતમનસિકારઅહિરિકાનોત્તપ્પકોધૂપનાહમક્ખપલાસઇસ્સામચ્છરિયમાયા- સાઠેય્યથમ્ભસારમ્ભમાનાતિમાનમદપમાદતણ્હાઅવિજ્જાતિવિધાકુસલમૂલદુચ્ચરિતસંકિલેસવિસમ- સઞ્ઞાવિતક્કપપઞ્ચચતુબ્બિધવિપલ્લાસઆસવઓઘયોગગન્થાગતિગમનતણ્હુપાદાનપઞ્ચવિધ- ચેતોખિલપઞ્ચચેતોવિનિબન્ધનીવરણાભિનન્દનછવિવાદ- મૂલતણ્હાકાયસત્તાનુસયઅટ્ઠમિચ્છત્તનવ- તણ્હામૂલકદસાકુસલકમ્મપથદ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિગતઅટ્ઠસતતણ્હાવિચરિતાદિપ્પભેદે અત્તનો સન્તાને અનાદિકાલપવત્તે દિયડ્ઢસહસ્સકિલેસે તંસહગતે ચાપિ અનેકે પાપકે લામકે અકોસલ્લસમ્ભૂતટ્ઠેન અકુસલે ધમ્મે અનવસેસં સહ વાસનાય બોધિમૂલેયેવ પહીને અરિયમગ્ગેન સમુચ્છિન્ને પચ્ચવેક્ખમાનો ‘‘અયમ્પિ મે કિલેસો પહીનો, અયમ્પિ મે કિલેસો પહીનો’’તિ અનુપદપચ્ચવેક્ખણાય પચ્ચવેક્ખમાનો ભગવા નિસિન્નો હોતિ.

અનેકે ચ કુસલે ધમ્મેતિ સીલસમાધિપઞ્ઞાવિમુત્તિવિમુત્તિઞાણદસ્સનં ચત્તારો સતિપટ્ઠાના, ચત્તારો સમ્મપ્પધાના, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા, ચત્તારો અરિયમગ્ગા, ચત્તારિ ફલાનિ, ચતસ્સો પટિસમ્ભિદા, ચતુયોનિપરિચ્છેદકઞાણં, ચત્તારો અરિયવંસા, ચત્તારિ વેસારજ્જઞાણાનિ, પઞ્ચ પધાનિયઙ્ગાનિ, પઞ્ચઙ્ગિકો સમ્માસમાધિ, પઞ્ચઞાણિકો સમ્માસમાધિ, પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ, પઞ્ચ બલાનિ, પઞ્ચ નિસ્સારણીયા ધાતુયો, પઞ્ચ વિમુત્તાયતનઞાણાનિ, પઞ્ચ વિમુત્તિપરિપાચનીયા સઞ્ઞા, છ અનુસ્સતિટ્ઠાનાનિ, છ ગારવા, છ નિસ્સારણીયા ધાતુયો, છ સતતવિહારા, છ અનુત્તરિયાનિ, છ નિબ્બેધભાગિયા પઞ્ઞા, છ અભિઞ્ઞા, છ અસાધારણઞાણાનિ, સત્ત અપરિહાનિયા ધમ્મા, સત્ત અરિયધનાનિ, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા, સત્ત સપ્પુરિસધમ્મા, સત્ત નિજ્જરવત્થૂનિ, સત્ત સઞ્ઞા, સત્ત દક્ખિણેય્યપુગ્ગલદેસના, સત્ત ખીણાસવબલદેસના, અટ્ઠ પઞ્ઞાપટિલાભહેતુદેસના, અટ્ઠ સમ્મત્તાનિ, અટ્ઠ લોકધમ્માતિક્કમા, અટ્ઠ આરમ્ભવત્થૂનિ, અટ્ઠ અક્ખણદેસના, અટ્ઠ મહાપુરિસવિતક્કા, અટ્ઠ અભિભાયતનદેસના, અટ્ઠ વિમોક્ખા, નવ યોનિસોમનસિકારમૂલકા ધમ્મા, નવ પારિસુદ્ધિપધાનિયઙ્ગાનિ, નવ સત્તાવાસદેસના, નવ આઘાતપ્પટિવિનયા, નવ સઞ્ઞા, નવ નાનત્તાનિ, નવ અનુપુબ્બવિહારા, દસ નાથકરણા ધમ્મા, દસ કસિણાયતનાનિ, દસ કુસલકમ્મપથા, દસ સમ્મત્તાનિ, દસ અરિયવાસા, દસ અસેક્ખા ધમ્મા, દસ તથાગતબલાનિ, એકાદસ મેત્તાનિસંસા, દ્વાદસ ધમ્મચક્કાકારા, તેરસ ધુતઙ્ગગુણા, ચુદ્દસ બુદ્ધઞાણાનિ, પન્નરસ વિમુત્તિપરિપાચનીયા ધમ્મા, સોળસવિધા આનાપાનસ્સતિ, સોળસ અપરન્તપનીયા ધમ્મા, અટ્ઠારસ મહાવિપસ્સના, અટ્ઠારસ બુદ્ધધમ્મા, એકૂનવીસતિ પચ્ચવેક્ખણઞાણાનિ, ચતુચત્તાલીસ ઞાણવત્થૂનિ, પઞ્ઞાસ ઉદયબ્બયઞાણાનિ, પરોપઞ્ઞાસ કુસલા ધમ્મા, સત્તસત્તતિ ઞાણવત્થૂનિ, ચતુવીસતિકોટિસતસહસ્સસમાપત્તિસઞ્ચારિમહાવજિરઞાણં, અનન્તનયસમન્તપટ્ઠાનપવિચયપચ્ચવેક્ખણદેસનાઞાણાનિ, તથા અનન્તાસુ લોકધાતૂસુ અનન્તાનં સત્તાનં આસયાદિવિભાવનઞાણાનિ ચાતિ એવમાદિકે અનેકે અત્તનો કુસલે અનવજ્જધમ્મે અનન્તકાલં પારમિપરિભાવનાય મગ્ગભાવનાય ચ પારિપૂરિં વુદ્ધિં ગતે ‘‘ઇમેપિ અનવજ્જધમ્મા મયિ સંવિજ્જન્તિ, ઇમેપિ અનવજ્જધમ્મા મયિ સંવિજ્જન્તી’’તિ રુચિવસેન મનસિકારાભિમુખે બુદ્ધગુણે વગ્ગવગ્ગે પુઞ્જપુઞ્જે કત્વા પચ્ચવેક્ખમાનો નિસિન્નો હોતિ. તે ચ ખો સપદેસતો એવ, ન નિપ્પદેસતો. સબ્બે બુદ્ધગુણે ભગવતાપિ અનુપદં અનવસેસતો મનસિ કાતું ન સક્કા અનન્તાપરિમેય્યભાવતો.

વુત્તઞ્હેતં –

‘‘બુદ્ધોપિ બુદ્ધસ્સ ભણેય્ય વણ્ણં,

કપ્પમ્પિ ચે અઞ્ઞમભાસમાનો;

ખીયેથ કપ્પો ચિરદીઘમન્તરે,

વણ્ણો ન ખીયેથ તથાગતસ્સા’’તિ.

અપરમ્પિ વુત્તં –

‘‘અસઙ્ખ્યેય્યાનિ નામાનિ, સગુણેન મહેસિનો;

ગુણેન નામમુદ્ધેય્યં, અપિ નામ સહસ્સતો’’તિ.

તદા હિ ભગવા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપ્પટિક્કન્તો વિહારં પવિસિત્વા ગન્ધકુટિપ્પમુખે ઠત્વા ભિક્ખૂસુ વત્તં દસ્સેત્વા ગતેસુ મહાગન્ધકુટિં પવિસિત્વા પઞ્ઞત્તવરબુદ્ધાસને નિસિન્નો અત્તનો અતીતજાતિવિસયં ઞાણં પેસેસિ. અથસ્સ તાનિ નિરન્તરં પોઙ્ખાનુપોઙ્ખં અનન્તાપરિમાણપ્પભેદા ઉપટ્ઠહિંસુ. સો ‘‘એવં મહન્તસ્સ નામ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ મૂલભૂતા ઇમે કિલેસા’’તિ કિલેસવિસયં ઞાણાચારં પેસેત્વા તે પહાનમુખેન અનુપદં પચ્ચવેક્ખિત્વા ‘‘ઇમે વત કિલેસા અનવસેસતો મય્હં સુટ્ઠુ પહીના’’તિ પુન તેસં પહાનકરં સાકારં સપરિવારં સઉદ્દેસં અરિયમગ્ગં પચ્ચવેક્ખન્તો અનન્તાપરિમાણભેદે અત્તનો સીલાદિઅનવજ્જધમ્મે મનસાકાસિ. તેન વુત્તં –

‘‘તેન ખો પન સમયેન ભગવા અત્તનો અનેકે પાપકે અકુસલે ધમ્મે પહીને પચ્ચવેક્ખમાનો નિસિન્નો હોતિ, અનેકે ચ કુસલે ધમ્મે ભાવનાપારિપૂરિં ગતે’’તિ.

એવં પચ્ચવેક્ખિત્વા ઉપ્પન્નપીતિસોમનસ્સુદ્દેસભૂતં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ અહુ પુબ્બેતિ અરહત્તમગ્ગઞાણુપ્પત્તિતો પુબ્બે સબ્બોપિ ચાયં રાગાદિકો કિલેસગણો મય્હં સન્તાને અહુ આસિ, ન ઇમસ્મિં કિલેસગણે કોચિપિ કિલેસો નાહોસિ. તદા નાહૂતિ તદા તસ્મિં કાલે અરિયમગ્ગક્ખણે સો કિલેસગણો ન અહુ ન આસિ, તત્થ અણુમત્તોપિ કિલેસો અગ્ગમગ્ગક્ખણે અપ્પહીનો નામ નત્થિ. ‘‘તતો નાહૂ’’તિપિ પઠન્તિ, તતો અરહત્તમગ્ગક્ખણતો પરં નાસીતિ અત્થો. નાહુ પુબ્બેતિ યો ચાયં મમ અપરિમાણો અનવજ્જધમ્મો એતરહિ ભાવનાપારિપૂરિં ગતો ઉપલબ્ભતિ, સોપિ અરિયમગ્ગક્ખણતો પુબ્બે ન અહુ ન આસિ. તદા અહૂતિ યદા પન મે અગ્ગમગ્ગઞાણં ઉપ્પન્નં, તદા સબ્બોપિ મે અનવજ્જધમ્મો આસિ. અગ્ગમગ્ગાધિગમેન હિ સદ્ધિં સબ્બેપિ સબ્બઞ્ઞુગુણા બુદ્ધાનં હત્થગતા એવ હોન્તિ.

ન ચાહુ ન ચ ભવિસ્સતિ, ન ચેતરહિ વિજ્જતીતિ યો પન સો અનવજ્જધમ્મો અરિયમગ્ગો મય્હં બોધિમણ્ડે ઉપ્પન્નો, યેન સબ્બો કિલેસગણો અનવસેસં પહીનો, સો યથા મય્હં મગ્ગક્ખણતો પુબ્બે ન ચાહુ ન ચ અહોસિ, એવં અત્તના પહાતબ્બકિલેસાભાવતો તે કિલેસા વિય અયમ્પિ ન ચ ભવિસ્સતિ અનાગતે ન ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, એતરહિ પચ્ચુપ્પન્નકાલેપિ ન વિજ્જતિ ન ઉપલબ્ભતિ અત્તના કત્તબ્બકિચ્ચાભાવતો. ન હિ અરિયમગ્ગો અનેકવારં પવત્તતિ. તેનેવાહ – ‘‘ન પારં દિગુણં યન્તી’’તિ.

ઇતિ ભગવા અરિયમગ્ગેન અત્તનો સન્તાને અનવસેસં પહીને અકુસલે ધમ્મે ભાવનાપારિપૂરિં ગતે અપરિમાણે અનવજ્જધમ્મે ચ પચ્ચવેક્ખમાનો અત્તુપનાયિકપીતિવેગવિસ્સટ્ઠં ઉદાનં ઉદાનેસિ. પુરિમાય કથાય પુરિમવેસારજ્જદ્વયમેવ કથિતં, પચ્છિમદ્વયં સમ્માસમ્બોધિયા પકાસિતત્તા પકાસિતમેવ હોતીતિ.

તતિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. પઠમનાનાતિત્થિયસુત્તવણ્ણના

૫૪. ચતુત્થે નાનાતિત્થિયસમણબ્રાહ્મણપરિબ્બાજકાતિ એત્થ તરન્તિ એતેન સંસારોઘન્તિ તિત્થં, નિબ્બાનમગ્ગો. ઇધ પન વિપરીતવિપલ્લાસવસેન દિટ્ઠિગતિકેહિ તથા ગહિતદિટ્ઠિદસ્સનં ‘‘તિત્થ’’ન્તિ અધિપ્પેતં. તસ્મિં સસ્સતાદિનાનાકારે તિત્થે નિયુત્તાતિ નાનાતિત્થિયા, નગ્ગનિગણ્ઠાદિસમણા ચેવ કઠકલાપાદિબ્રાહ્મણા ચ પોક્ખરસાતાદિપરિબ્બાજકા ચ સમણબ્રાહ્મણપરિબ્બાજકા. નાનાતિત્થિયા ચ તે સમણબ્રાહ્મણપરિબ્બાજકા ચાતિ નાનાતિત્થિયસમણબ્રાહ્મણપરિબ્બાજકા.

‘‘સસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચા’’તિઆદિના પસ્સન્તિ એતાય, સયં વા પસ્સતિ, તથા દસ્સનમત્તમેવ વાતિ દિટ્ઠિ, મિચ્છાભિનિવેસસ્સેતં અધિવચનં. સસ્સતાદિવસેન નાના અનેકવિધા દિટ્ઠિયો એતેસન્તિ નાનાદિટ્ઠિકા. સસ્સતાદિવસેનેવ ખમનં ખન્તિ, રોચનં રુચિ, અત્થતો ‘‘સસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચા’’તિઆદિના (ઉદા. ૫૫) પવત્તો ચિત્તવિપલ્લાસો સઞ્ઞાવિપલ્લાસો ચ. તથા નાના ખન્તિયો એતેસન્તિ નાનાખન્તિકા, નાના રુચિયો એતેસન્તિ નાનારુચિકા. દિટ્ઠિગતિકા હિ પુબ્બભાગે તથા તથા ચિત્તં રોચેત્વા ખમાપેત્વા ચ પચ્છા ‘‘ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ અભિનિવિસન્તિ. અથ વા ‘‘અનિચ્ચં નિચ્ચ’’ન્તિઆદિના તથા તથા દસ્સનવસેન દિટ્ઠિ, ખમનવસેન ખન્તિ, રુચ્ચનવસેન રુચીતિ એવં તીહિપિ પદેહિ દિટ્ઠિ એવ વુત્તાતિ વેદિતબ્બા. નાનાદિટ્ઠિનિસ્સયનિસ્સિતાતિ સસ્સતાદિપરિકપ્પવસેન નાનાવિધં દિટ્ઠિયા નિસ્સયં વત્થું કારણં, દિટ્ઠિસઙ્ખાતમેવ વા નિસ્સયં નિસ્સિતા અલ્લીના ઉપગતા, તં અનિસ્સજ્જિત્વા ઠિતાતિ અત્થો. દિટ્ઠિયોપિ હિ દિટ્ઠિગતિકાનં અભિનિવેસાકારાનં નિસ્સયા હોન્તિ.

સન્તીતિ અત્થિ સંવિજ્જન્તિ ઉપલબ્ભન્તિ. એકેતિ એકચ્ચે. સમણબ્રાહ્મણાતિ પબ્બજ્જૂપગમેન સમણા, જાતિયા બ્રાહ્મણા, લોકેન વા સમણાતિ ચ બ્રાહ્મણાતિ ચ એવં ગહિતા. એવંવાદિનોતિ એવં ઇદાનિ વત્તબ્બાકારેન વદન્તીતિ એવંવાદિનો. એવં ઇદાનિ વત્તબ્બાકારેન પવત્તા દિટ્ઠિ એતેસન્તિ એવંદિટ્ઠિનો. તત્થ દુતિયેન દિટ્ઠિગતિકાનં મિચ્છાભિનિવેસો દસ્સિતો, પઠમેન તેસં યથાભિનિવેસં પરેસં તત્થ પતિટ્ઠાપનવસેન વોહારો.

સસ્સતો લોકો, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞન્તિ એત્થ લોકોતિ અત્તા. સો હિ દિટ્ઠિગતિકેહિ લોકિયન્તિ એત્થ પુઞ્ઞં પાપં તબ્બિપાકા, સયં વા કારકાદિભાવેન અભિયુત્તેહિ લોકિયતીતિ લોકોતિ અધિપ્પેતો. સ્વાયં સસ્સતો અમરો નિચ્ચો ધુવોતિ યદિદં અમ્હાકં દસ્સનં ઇદમેવ સચ્ચં અવિપરીતં, અઞ્ઞં પન અસસ્સતોતિઆદિ પરેસં દસ્સનં મોઘં મિચ્છાતિ અત્થો. એતેન ચત્તારોપિ સસ્સતવાદા દસ્સિતા હોન્તિ. અસસ્સતોતિ ન સસ્સતો, અનિચ્ચો અધુવો ચવનધમ્મોતિ અત્થો. ‘‘અસસ્સતો’’તિ સસ્સતભાવપ્પટિક્ખેપેનેવ ઉચ્છેદો દીપિતોતિ સત્તપિ ઉચ્છેદવાદા દીપિતા હોન્તિ.

અન્તવાતિ સપરિયન્તો પરિવટુમો પરિચ્છિન્નપ્પમાણો, ન સબ્બગતોતિ અત્થો. એતેન સરીરપરિમાણો અઙ્ગુટ્ઠપરિમાણો અવયવપરિમાણો પરમાણુપરિમાણો અત્તાતિ એવમાદિવાદા દસ્સિતા હોન્તિ. અનન્તવાતિ અપરિયન્તો, સબ્બગતોતિ અત્થો. એતેન કપિલકણાદાદિવાદા દીપિતા હોન્તિ.

તં જીવં તં સરીરન્તિ યં સરીરં, તદેવ જીવસઙ્ખાતં વત્થુ, યઞ્ચ જીવસઙ્ખાતં વત્થુ, તદેવ સરીરન્તિ જીવઞ્ચ સરીરઞ્ચ અદ્વયં સમનુપસ્સતિ. એતેન આજીવકાનં વિય ‘‘રૂપી અત્તા’’તિ અયં વાદો દસ્સિતો હોતિ. અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીરન્તિ ઇમિના પન ‘‘અરૂપી અત્તા’’તિ અયં વાદો દસ્સિતો.

હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ એત્થ તથાગતોતિ સત્તો. તઞ્હિ દિટ્ઠિગતિકો કારકવેદકાદિસઙ્ખાતં, નિચ્ચધુવાદિસઙ્ખાતં વા તથાભાવં ગતોતિ તથાગતોતિ વોહરતિ, સો મરણતો ઇધકાયસ્સ ભેદતો પરં ઉદ્ધં હોતિ, અત્થિ સંવિજ્જતીતિ અત્થો. એતેન સસ્સતગ્ગાહમુખેન સોળસ સઞ્ઞીવાદા અટ્ઠ અસઞ્ઞીવાદા અટ્ઠ ચ નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞીવાદા દસ્સિતા હોન્તિ. ન હોતીતિ નત્થિ ન ઉપલબ્ભતિ. એતેન ઉચ્છેદવાદો દસ્સિતો. હોતિ ચ ન ચ હોતીતિ અત્થિ ચ નત્થિ ચાતિ. એતેન એકચ્ચસસ્સતવાદા સત્ત સઞ્ઞીવાદા ચ દસ્સિતા. નેવ હોતિ ન ન હોતીતિ ઇમિના પન અમરાવિક્ખેપવાદો દસ્સિતોતિ વેદિતબ્બં.

ઇમે કિર દિટ્ઠિગતિકા નાનાદેસતો આગન્ત્વા સાવત્થિયં પટિવસન્તા એકદા સમયપ્પવાદકે સન્નિપતિત્વા અત્તનો અત્તનો વાદં પગ્ગય્હ અઞ્ઞવાદે ખુંસેન્તા વિવાદાપન્ના અહેસું. તેન વુત્તં ‘‘તે ભણ્ડનજાતા’’તિઆદિ.

તત્થ ભણ્ડનં નામ કલહસ્સ પુબ્બભાગો. ભણ્ડનજાતાતિ જાતભણ્ડના. કલહોતિ કલહો એવ, કલસ્સ વા હનનતો કલહો દટ્ઠબ્બો. અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ વિરુદ્ધવાદં આપન્નાતિ વિવાદાપન્ના. મમ્મઘટ્ટનતો મુખમેવ સત્તીતિ મુખસત્તિ, ફરુસવાચા. ફલૂપચારેન વિય હિ કારણં કારણૂપચારેન ફલમ્પિ વોહરિયતિ યથા તં ‘‘સુખો બુદ્ધુપ્પાદો, પાપકમ્મં પચ્ચનુભોતી’’તિ ચ. તાહિ મુખસત્તીહિ વિતુદન્તા વિજ્ઝન્તા વિહરન્તિ. એદિસો ધમ્મોતિ ધમ્મો અવિપરીતસભાવો એદિસો એવરૂપો, યથા મયા વુત્તં ‘‘સસ્સતો લોકો’’તિ. નેદિસો ધમ્મોતિ ન એદિસો ધમ્મો, યથા તયા વુત્તં ‘‘અસસ્સતો લોકો’’તિ, એવં સેસપદેહિપિ યોજેતબ્બં. સો ચ તિત્થિયાનં વિવાદો સકલનગરે પાકટો જાતો. અથ ભિક્ખૂ સાવત્થિં પિણ્ડાય પવિટ્ઠા તં સુત્વા ‘‘અત્થિ નો ઇદં કથાપાભતં, યં નૂન મયં ઇમં પવત્તિં ભગવતો આરોચેય્યામ, અપ્પેવ નામ તં નિસ્સાય સત્થુ સણ્હસુખુમં ધમ્મદેસનં લભેય્યામા’’તિ તે પચ્છાભત્તં ધમ્મદેસનાકાલે ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો સમ્બહુલા ભિક્ખૂ’’તિઆદિ.

તં સુત્વા ભગવા અઞ્ઞતિત્થિયાનં ધમ્મસ્સ અયથાભૂતપજાનનં પકાસેન્તો ‘‘અઞ્ઞતિત્થિયા, ભિક્ખવે’’તિઆદિમાહ. તત્થ અન્ધાતિ પઞ્ઞાચક્ખુવિરહેન અન્ધા. તેનાહ ‘‘અચક્ખુકા’’તિ. પઞ્ઞા હિ ઇધ ‘‘ચક્ખૂ’’તિ અધિપ્પેતા. તથા હિ વુત્તં ‘‘અત્થં ન જાનન્તી’’તિઆદિ. તત્થ અત્થં ન જાનન્તીતિ ઇધલોકત્થં પરલોકત્થં ન જાનન્તિ, ઇધલોકપરલોકેસુ વુદ્ધિં અબ્ભુદયં નાવબુજ્ઝન્તિ, પરમત્થે પન નિબ્બાને કથાવકા. યે હિ નામ પવત્તિમત્તેપિ સમ્મૂળ્હા, તે કથં નિવત્તિં જાનિસ્સન્તીતિ. અનત્થં ન જાનન્તીતિ યદગ્ગેન તે અત્થં ન જાનન્તિ, તદગ્ગેન અનત્થમ્પિ ન જાનન્તિ. યસ્મા ધમ્મં ન જાનન્તિ, તસ્મા અધમ્મમ્પિ ન જાનન્તિ. તે હિ વિપરિયેસગ્ગાહિતાય ધમ્મં કુસલમ્પિ અકુસલં કરોન્તિ, અધમ્મમ્પિ અકુસલં કુસલં કરોન્તિ. ન કેવલઞ્ચ ધમ્માધમ્મેસુ એવ, અથ ખો તસ્સ વિપાકેસુપિ સમ્મૂળ્હા. તથા હિ તે કમ્મમ્પિ વિપાકં કત્વા વોહરન્તિ, વિપાકમ્પિ કમ્મં કત્વા. તથા ધમ્મં સભાવધમ્મમ્પિ ન જાનન્તિ, અધમ્મં અસભાવધમ્મમ્પિ ન જાનન્તિ. એવંભૂતા ચ સભાવધમ્મં અસભાવધમ્મઞ્ચ, અસભાવધમ્મં સભાવધમ્મઞ્ચ કત્વા પવેદેન્તિ.

ઇતિ ભગવા તિત્થિયાનં મોહદિટ્ઠિપટિલાભભાવેન પઞ્ઞાચક્ખુવેકલ્લતો અન્ધભાવં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તમત્થં જચ્ચન્ધૂપમાય પકાસેતું ‘‘ભૂતપુબ્બં, ભિક્ખવે’’તિઆદિમાહ. તત્થ ભૂતપુબ્બન્તિ પુબ્બે ભૂતં, અતીતકાલે નિબ્બત્તં. અઞ્ઞતરો રાજા અહોસીતિ પુરાતનો નામગોત્તેહિ લોકે અપાકટો એકો રાજા અહોસિ. સો રાજા અઞ્ઞતરં પુરિસં આમન્તેસીતિ તસ્સ કિર રઞ્ઞો સોભગ્ગપ્પત્તં સબ્બઙ્ગસમ્પન્નં અત્તનો ઓપવય્હં હત્થિં ઉપટ્ઠાનં આગતં દિસ્વા એતદહોસિ – ‘‘ભદ્દકં વત, ભો, હત્થિયાનં દસ્સનીય’’ન્તિ. તેન ચ સમયેન એકો જચ્ચન્ધો રાજઙ્ગણેન ગચ્છતિ. તં દિસ્વા રાજા ચિન્તેસિ – ‘‘મહાજાનિયા ખો ઇમે અન્ધા યે એવરૂપં દસ્સનીયં ન લભન્તિ દટ્ઠું. યંનૂનાહં ઇમિસ્સા સાવત્થિયા યત્તકા જચ્ચન્ધા સબ્બે તે સન્નિપાતાપેત્વા એકદેસં એકદેસં હત્થેન ફુસાપેત્વા તેસં વચનં સુણેય્ય’’ન્તિ. કેળિસીલો રાજા એકેન પુરિસેન સાવત્થિયા સબ્બે જચ્ચન્ધે સન્નિપાતાપેત્વા તસ્સ પુરિસસ્સ સઞ્ઞં અદાસિ ‘‘યથા એકેકો જચ્ચન્ધો સીસાદિકં એકેકંયેવ હત્થિસ્સ અઙ્ગં ફુસિત્વા ‘હત્થી મયા દિટ્ઠો’તિ સઞ્ઞં ઉપ્પાદેસિ, તથા કરોહી’’તિ. સો પુરિસો તથા અકાસિ. અથ રાજા તે જચ્ચન્ધે પચ્ચેકં પુચ્છિ ‘‘કીદિસો, ભણે, હત્થી’’તિ. તે અત્તના દિટ્ઠદિટ્ઠાવયવમેવ હત્થિં કત્વા વદન્તા ‘‘એદિસો હત્થી, નેદિસો હત્થી’’તિ અઞ્ઞમઞ્ઞં કલહં કરોન્તા હત્થાદીહિ ઉપક્કમિત્વા રાજઙ્ગણે મહન્તં કોલાહલં અકંસુ. રાજા સપરિજનો તેસં તં વિપ્પકારં દિસ્વા ફાસુકેહિ ભિજ્જમાનેહિ હદયેન ઉગ્ગતેન મહાહસિતં હસિ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, સો રાજા…પે… અત્તમનો અહોસી’’તિ.

તત્થ અમ્ભોતિ આલપનં. યાવતકાતિ યત્તકા. જચ્ચન્ધાતિ જાતિયા અન્ધા, જાતિતો પટ્ઠાય અચક્ખુકા. એકજ્ઝન્તિ એકતો. ભણેતિ અબહુમાનાલાપો. હત્થિં દસ્સેહીતિ યથાવુત્તં હત્થિં સયાપેત્વા દસ્સેહિ. સો ચ સુસિક્ખિતત્તા અપરિપ્ફન્દન્તો નિપજ્જિ. દિટ્ઠો નો હત્થીતિ હત્થેન પરામસનં દસ્સનં કત્વા આહંસુ. તેન પુરિસેન સીસં પરામસાપેત્વા ‘‘એદિસો હત્થી’’તિ સઞ્ઞાપિતત્તા તાદિસંયેવ નં હત્થિં સઞ્જાનન્તા જચ્ચન્ધા ‘‘એદિસો દેવ હત્થી સેય્યથાપિ કુમ્ભો’’તિ વદિંસુ. કુમ્ભોતિ ચ ઘટોતિ અત્થો. ખીલોતિ નાગદન્તખીલો. સોણ્ડોતિ હત્થો. નઙ્ગલીસાતિ નઙ્ગલસ્સ સિરસ્સ ઈસા. કાયોતિ સરીરં. કોટ્ઠોતિ કુસૂલો. પાદોતિ જઙ્ઘો. થૂણોતિ થમ્ભો. નઙ્ગુટ્ઠન્તિ વાળસ્સ ઉરિમપ્પદેસો. વાલધીતિ વાલસ્સ અગ્ગપ્પદેસો. મુટ્ઠીહિ સંસુમ્ભિંસૂતિ મુટ્ઠિયો બન્ધિત્વા પહરિંસુ, મુટ્ઠિઘાતં અકંસુ. અત્તમનો અહોસીતિ કેળિસીલત્તા સો રાજા તેન જચ્ચન્ધાનં કલહેન અત્તમનો પહાસેન ગહિતમનો અહોસિ.

એવમેવ ખોતિ ઉપમાસંસન્દનં. તસ્સત્થો – ભિક્ખવે, યથા તે જચ્ચન્ધા અચક્ખુકા એકઙ્ગદસ્સિનો અનવસેસતો હત્થિં અપસ્સિત્વા અત્તના દિટ્ઠાવયવમત્તં હત્થિસઞ્ઞાય ઇતરેહિ દિટ્ઠં અનનુજાનન્તા અઞ્ઞમઞ્ઞં વિવાદં આપન્ના કલહં અકંસુ, એવમેવ ઇમે અઞ્ઞતિત્થિયા સક્કાયસ્સ એકદેસં રૂપવેદનાદિં અત્તનો દિટ્ઠિદસ્સનેન યથાદિટ્ઠં ‘‘અત્તા’’તિ મઞ્ઞમાના તસ્સ સસ્સતાદિભાવં આરોપેત્વા ‘‘ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ અભિનિવિસિત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞં વિવદન્તિ, યથાભૂતં પન અત્થાનત્થં ધમ્માધમ્મઞ્ચ ન જાનન્તિ. તસ્મા અન્ધા અચક્ખુકા જચ્ચન્ધપટિભાગાતિ.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ એતં તિત્થિયાનં ધમ્મસભાવં યથાભૂતં અજાનન્તાનં અપસ્સન્તાનં જચ્ચન્ધાનં વિય હત્થિમ્હિ યથાદસ્સનં મિચ્છાભિનિવેસં, તત્થ ચ વિવાદાપત્તિં સબ્બાકારતો વિદિત્વા તદત્થદીપકં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ ઇમેસુ કિર સજ્જન્તિ, એકે સમણબ્રાહ્મણાતિ ઇધેકચ્ચે પબ્બજ્જૂપગમનેન સમણા, જાતિમત્તેન બ્રાહ્મણા ‘‘સસ્સતો લોકો’’તિઆદિનયપ્પવત્તેસુ ઇમેસુ એવ અસારેસુ દિટ્ઠિગતેસુ દિટ્ઠાભિનન્દનવસેન, ઇમેસુ વા રૂપાદીસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ એવં અનિચ્ચેસુ દુક્ખેસુ વિપરિણામધમ્મેસુ તણ્હાભિનન્દનદિટ્ઠાભિનન્દનાનં વસેન ‘‘એતં મમા’’તિઆદિના સજ્જન્તિ કિર. અહો નેસં સમ્મોહોતિ દસ્સેતિ. કિરસદ્દો ચેત્થ અરુચિસૂચનત્થો. તેન તત્થ સઙ્ગકારણાભાવમેવ દીપેતિ. ન કેવલં સજ્જન્તિ એવ, અથ ખો વિગ્ગય્હ નં વિવદન્તિ ‘‘ન ત્વં ઇમં ધમ્મવિનયં આજાનાસિ, અહં ઇમં ધમ્મવિનયં આજાનામી’’તિઆદિના વિગ્ગાહિકકથાનુયોગવસેન વિગ્ગય્હ વિવદન્તિ વિવાદં આપજ્જન્તિ. નન્તિ ચેત્થ નિપાતમત્તં. અથ વા વિગ્ગય્હ નન્તિ નં દિટ્ઠિનિસ્સયં સક્કાયદિટ્ઠિમેવ વા વિપરીતદસ્સનત્તા સસ્સતાદિવસેન અઞ્ઞમઞ્ઞં વિરુદ્ધં ગહેત્વા વિવદન્તિ વિસેસતો વદન્તિ, અત્તનો એવ વાદં વિસિટ્ઠં અવિપરીતં કત્વા અભિનિવિસ્સ વોહરન્તિ. યથા કિં? જના એકઙ્ગદસ્સિનો યથેવ જચ્ચન્ધજના હત્થિસ્સ એકેકઙ્ગદસ્સિનો ‘‘યં યં અત્તના ફુસિત્વા ઞાતં, તં તદેવ હત્થી’’તિ ગહેત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞં વિગ્ગય્હ વિવદિંસુ, એવંસમ્પદમિદન્તિ અત્થો. ઇવસદ્દો ચેત્થ લુત્તનિદ્દિટ્ઠોતિ વેદિતબ્બો.

ચતુત્થસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. દુતિયનાનાતિત્થિયસુત્તવણ્ણના

૫૫. પઞ્ચમે સસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચાતિ રૂપાદીસુ અઞ્ઞતરં અત્તાતિ ચ લોકોતિ ચ ગહેત્વા તં સસ્સતં નિચ્ચન્તિ અઞ્ઞેપિ ચ તથા ગાહેન્તા વોહરન્તિ. યથાહ –

‘‘રૂપં અત્તા ચેવ લોકો ચ સસ્સતો ચાતિ અત્તાનઞ્ચ લોકઞ્ચ પઞ્ઞપેન્તિ. વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં અત્તા ચ લોકો ચ સસ્સતો ચાતિ અત્તાનઞ્ચ લોકઞ્ચ પઞ્ઞપેન્તી’’તિ.

અથ વા અત્તાતિ અહઙ્કારવત્થુ, લોકોતિ મમઙ્કારવત્થુ, યં ‘‘અત્તનિય’’ન્તિ વુચ્ચતિ. અત્તાતિ વા સયં, લોકોતિ પરો. અત્તાતિ વા પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ એકો ખન્ધો, ઇતરો લોકો. અત્તાતિ વા સવિઞ્ઞાણકો ખન્ધસન્તાનો, અવિઞ્ઞાણકો લોકો. એવં તં તં અત્તાતિ ચ લોકોતિ ચ યથાદસ્સનં દ્વિધા ગહેત્વા તદુભયં ‘‘નિચ્ચો ધુવો સસ્સતો’’તિ અભિનિવિસ્સ વોહરન્તિ. એતેન ચત્તારો સસ્સતવાદા દસ્સિતા. અસસ્સતોતિ સત્તપિ ઉચ્છેદવાદા દસ્સિતા. સસ્સતો ચ અસસ્સતો ચાતિ એકચ્ચો અત્તા ચ લોકો ચ સસ્સતો, એકચ્ચો અસસ્સતોતિ એવં સસ્સતો ચ અસસ્સતો ચાતિ અત્થો. અથ વા સ્વેવ અત્તા ચ લોકો ચ અત્તગતિદિટ્ઠિકાનં વિય સસ્સતો ચ અસસ્સતો ચ, સિયા સસ્સતોતિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. સબ્બથાપિ ઇમિના એકચ્ચસસ્સતવાદો દસ્સિતો. નેવ સસ્સતો નાસસ્સતોતિ ઇમિના અમરાવિક્ખેપવાદો દસ્સિતો. તે હિ સસ્સતવાદે અસસ્સતવાદે ચ દોસં દિસ્વા ‘‘નેવ સસ્સતો નાસસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચા’’તિ વિક્ખેપં કરોન્તા વિવદન્તિ.

સયંકતોતિ અત્તના કતો. યથા હિ તેસં તેસં સત્તાનં અત્તા ચ અત્તનો ધમ્માનુધમ્મં કત્વા સુખદુક્ખાનિ પટિસંવેદેતિ, એવં અત્તાવ અત્તાનં તસ્સ ચ ઉપભોગભૂતં કિઞ્ચનં પલિબોધસઙ્ખાતં લોકઞ્ચ કરોતિ, અભિનિમ્મિનાતીતિ અત્તલદ્ધિ વિય અયમ્પિ તેસં લદ્ધિ. પરંકતોતિ પરેન કતો, અત્તતો પરેન ઇસ્સરેન વા પુરિસેન વા પજાપતિના વા કાલેન વા પકતિયા વા અત્તા ચ લોકો ચ કતો, નિમ્મિતોતિ અત્થો. સયંકતો ચ પરંકતો ચાતિ યસ્મા અત્તાનઞ્ચ લોકઞ્ચ નિમ્મિનન્તા ઇસ્સરાદયો ન કેવલં સયમેવ નિમ્મિનન્તિ, અથ ખો તેસં તેસં સત્તાનં ધમ્માધમ્માનં સહકારીકારણં લભિત્વાવ, તસ્મા સયંકતો ચ પરંકતો ચ અત્તા ચ લોકો ચાતિ એકચ્ચાનં લદ્ધિ. અસયંકારો અપરંકારોતિ નત્થિ એતસ્સ સયંકારોતિ અસયંકારો, નત્થિ એતસ્સ પરકારોતિ અપરકારો. અનુનાસિકાગમં કત્વા વુત્તં ‘‘અપરંકારો’’તિ. અયં ઉભયત્થ દોસં દિસ્વા ઉભયં પટિક્ખિપતિ. અથ કથં ઉપ્પન્નોતિ આહ – અધિચ્ચસમુપ્પન્નોતિ યદિચ્છાય સમુપ્પન્નો કેનચિ કારણેન વિના ઉપ્પન્નોતિ અધિચ્ચસમુપ્પન્નવાદો દસ્સિતો. તેન ચ અહેતુકવાદોપિ સઙ્ગહિતો હોતિ.

ઇદાનિ યે દિટ્ઠિગતિકા અત્તાનં વિય સુખદુક્ખમ્પિ તસ્સ ગુણભૂતં કિઞ્ચનભૂતં વા સસ્સતાદિવસેન અભિનિવિસ્સ વોહરન્તિ, તેસં તં વાદં દસ્સેતું ‘‘સન્તેકે સમણબ્રાહ્મણા’’તિઆદિ વુત્તં. તં વુત્તનયમેવ.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ એત્થ પન ઇધ જચ્ચન્ધૂપમાય અનાગતત્તા તં હિત્વા હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ અત્થો યોજેતબ્બો, તથા ગાથાય.

તત્થ અન્તરાવ વિસીદન્તિ, અપત્વાવ તમોગધન્તિ અયં વિસેસો. તસ્સત્થો – એવં દિટ્ઠિગતેસુ દિટ્ઠિનિસ્સયેસુ આસજ્જમાના દિટ્ઠિગતિકા કામોઘાદીનં ચતુન્નં ઓઘાનં, સંસારમહોઘસ્સેવ વા અન્તરાવ વેમજ્ઝે એવ યં તેસં પારભાવેન પતિટ્ઠટ્ઠેન વા ઓગધસઙ્ખાતં નિબ્બાનં તદધિગમૂપાયો વા અરિયમગ્ગો તં અપ્પત્વાવ અનધિગન્ત્વાવ વિસીદન્તિ સંસીદન્તિ. ઓગાધન્તિ પતિટ્ઠહન્તિ એતેન, એત્થ વાતિ ઓગાધો, અરિયમગ્ગો નિબ્બાનઞ્ચ. ઓગાધમેવેત્થ રસ્સત્તં કત્વા ઓગધન્તિ વુત્તં. તં ઓગધં તમોગધન્તિ પદવિભાગો.

પઞ્ચમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. તતિયનાનાતિત્થિયસુત્તવણ્ણના

૫૬. છટ્ઠે સબ્બં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ. ઇમં ઉદાનન્તિ એત્થ પન દિટ્ઠિતણ્હામાનેસુ દોસં દિસ્વા તે દૂરતો વજ્જેત્વા સઙ્ખારે યથાભૂતં પસ્સતો ચ તત્થ અનાદીનવદસ્સિતાય મિચ્છાભિનિવિટ્ઠસ્સ યથાભૂતં અપસ્સતો ચ યથાક્કમં સંસારતો અતિવત્તનાનતિવત્તનદીપકં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસીતિ અત્થો યોજેતબ્બો.

તત્થ અહઙ્કારપસુતાયં પજાતિ ‘‘સયંકતો અત્તા ચ લોકો ચા’’તિ એવં વુત્તસયંકારસઙ્ખાતં અહઙ્કારં તથાપવત્તં દિટ્ઠિં પસુતા અનુયુત્તા અયં પજા મિચ્છાભિનિવિટ્ઠો સત્તકાયો. પરંકારૂપસંહિતાતિ પરો અઞ્ઞો ઇસ્સરાદિકો સબ્બં કરોતીતિ એવં પવત્તપરંકારદિટ્ઠિસન્નિસ્સિતા તાય ઉપસંહિતાતિ પરંકારૂપસંહિતા. એતદેકે નાબ્ભઞ્ઞંસૂતિ એતં દિટ્ઠિદ્વયં એકે સમણબ્રાહ્મણા તત્થ દોસદસ્સિનો હુત્વા નાનુજાનિંસુ. કથં? સતિ હિ સયંકારે કામકારતો સત્તાનં ઇટ્ઠેનેવ ભવિતબ્બં, ન અનિટ્ઠેન. ન હિ કોચિ અત્તનો દુક્ખં ઇચ્છતિ, ભવતિ ચ અનિટ્ઠં, તસ્મા ન સયંકારો. પરંકારોપિ યદિ ઇસ્સરહેતુકો, સ્વાયં ઇસ્સરો અત્તત્થં વા કરેય્ય પરત્થં વા. તત્થ યદિ અત્તત્થં, અત્તના અકતકિચ્ચો સિયા અસિદ્ધસ્સ સાધનતો. અથ વા પરત્થં સબ્બેસં હિતસુખમેવ નિપ્ફજ્જેય્ય, ન અહિતં દુક્ખં નિપ્ફજ્જતિ, તસ્મા ઇસ્સરવસેન ન પરંકારો સિજ્ઝતિ. યદિ ચ ઇસ્સરસઙ્ખાતં અઞ્ઞનિરપેક્ખં નિચ્ચમેકકારણં પવત્તિયા સિયા, કમ્મેન ઉપ્પત્તિ ન સિયા, સબ્બેહેવ એકજ્ઝં ઉપ્પજ્જિતબ્બં કારણસ્સ સન્નિહિતત્તા. અથસ્સ અઞ્ઞમ્પિ સહકારીકારણં ઇચ્છિતં, તઞ્ઞેવ હેતુ, કિં ઇસ્સરેન અપરિનિટ્ઠિતસામત્થિયેન પરિકપ્પિતેન. યથા ચ ઇસ્સરહેતુકો પરંકારો ન સિજ્ઝતિ, એવં પજાપતિપુરિસપકતિબ્રહ્મકાલાદિહેતુતોપિ ન સિજ્ઝતેવ તેસમ્પિ અસિદ્ધત્તા વુત્તદોસાનતિવત્તનતો ચ. તેન વુત્તં ‘‘એતદેકે નાબ્ભઞ્ઞંસૂ’’તિ. યે પન યથાવુત્તે સયંકારપરંકારે નાનુજાનન્તાપિ અધિચ્ચસમુપ્પન્નં અત્તાનઞ્ચ લોકઞ્ચ પઞ્ઞપેન્તિ, તેપિ ન નં સલ્લન્તિ અદ્દસું અધિચ્ચસમુપ્પન્નન્તિવાદિનોપિ મિચ્છાભિનિવેસં અનતિક્કમનતો યથાભૂતં અજાનન્તાનં દિટ્ઠિગતં તત્થ તત્થ દુક્ખુપ્પાદનતો વિજ્ઝનટ્ઠેન ‘‘સલ્લ’’ન્તિ ન પસ્સિંસુ.

એતઞ્ચ સલ્લં પટિકચ્ચ પસ્સતોતિ યો પન આરદ્ધવિપસ્સકો પઞ્ચપિ ઉપાદાનક્ખન્ધે અનિચ્ચતો દુક્ખતો અનત્તતો સમનુપસ્સતિ, સો એતઞ્ચ તિવિધં વિપરીતદસ્સનં અઞ્ઞઞ્ચ સકલં મિચ્છાભિનિવેસં તેસઞ્ચ નિસ્સયભૂતે પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધેપિ તુજ્જનતો દુરુદ્ધારતો ચ ‘‘સલ્લ’’ન્તિ પટિકચ્ચ પુબ્બેયેવ વિપસ્સનાપઞ્ઞાય પસ્સતિ. એવં પસ્સતો અરિયમગ્ગક્ખણે એકન્તેનેવ અહં કરોમીતિ ન તસ્સ હોતિ. યથા ચ અત્તનો કારકભાવો તસ્સ ન ઉપટ્ઠાતિ, એવં પરો કરોતીતિ ન તસ્સ હોતિ, કેવલં પન અનિચ્ચસઙ્ખાતં પટિચ્ચસમુપ્પન્નધમ્મમત્તમેવ હોતિ. એત્તાવતા સમ્માપટિપન્નસ્સ સબ્બથાપિ દિટ્ઠિમાનાભાવોવ દસ્સિતો. તેન ચ અરહત્તપ્પત્તિયા સંસારસમતિક્કમો પકાસિતો હોતિ.

ઇદાનિ યો દિટ્ઠિગતે અલ્લીનો, ન સો સંસારતો સીસં ઉક્ખિપિતું સક્કોતિ, તં દસ્સેતું ‘‘માનુપેતા’’તિ ગાથમાહ. તત્થ માનુપેતા અયં પજાતિ અયં સબ્બાપિ દિટ્ઠિગતિકસઙ્ખાતા પજા સત્તકાયો ‘‘મય્હં દિટ્ઠિ સુન્દરા, મય્હં આદાનો સુન્દરો’’તિ અત્તનો ગાહસ્સ સંપગ્ગહલક્ખણેન માનેન ઉપેતા સમન્નાગતા. માનગન્થા માનવિનિબદ્ધાતિ તતો એવ તેન અપરાપરં ઉપ્પજ્જમાનેન યથા તં દિટ્ઠિં ન પટિનિસ્સજ્જતિ, એવં અત્તનો સન્તાનસ્સ ગન્થિતત્તા વિનિબદ્ધત્તા ચ માનગન્થા માનવિનિબદ્ધા. દિટ્ઠીસુ સારમ્ભકથા, સંસારં નાતિવત્તતીતિ ‘‘ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ અત્તુક્કંસનપરવમ્ભનવસેન અત્તનો દિટ્ઠાભિનિવેસેન પરેસં દિટ્ઠીસુ સારમ્ભકથા વિરોધકથા સંસારનાયિકાનં અવિજ્જાતણ્હાનં અપ્પહાનતો સંસારં નાતિવત્તતિ, ન અતિક્કમતીતિ અત્થો.

છટ્ઠસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. સુભૂતિસુત્તવણ્ણના

૫૭. સત્તમે સુભૂતીતિ તસ્સ થેરસ્સ નામં. સો હિ આયસ્મા પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો પાદમૂલે કતાભિનીહારો કપ્પસતસહસ્સં ઉપચિતપુઞ્ઞસમ્ભારો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે ઉળારવિભવે ગહપતિકુલે ઉપ્પન્નો ભગવતો ધમ્મદેસનં સુત્વા સંવેગજાતો ઘરા નિક્ખમ્મ પબ્બજિત્વા કતાધિકારત્તા ઘટેન્તો વાયમન્તો ન ચિરસ્સેવ છળભિઞ્ઞો જાતો, બ્રહ્મવિહારભાવનાય પન ઉક્કંસપારમિપ્પત્તિયા ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં અરણવિહારીનં યદિદં સુભૂતી’’તિ (અ. નિ. ૧.૨૦૧) અરણવિહારે ભગવતા એતદગ્ગે ઠપિતો. સો એકદિવસં સાયન્હસમયં દિવાટ્ઠાનતો વિહારઙ્ગણં ઓતિણ્ણો ચતુપરિસમજ્ઝે ભગવન્તં ધમ્મં દેસેન્તં દિસ્વા ‘‘દેસનાપરિયોસાને વુટ્ઠહિત્વા વન્દિસ્સામી’’તિ કાલપરિચ્છેદં કત્વા ભગવતો અવિદૂરે અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે નિસિન્નો ફલસમાપત્તિં સમાપજ્જિ. તેન વુત્તં – ‘‘તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા સુભૂતિ…પે… સમાપજ્જિત્વા’’તિ.

તત્થ દુતિયજ્ઝાનતો પટ્ઠાય રૂપાવચરસમાધિ સબ્બોપિ અરૂપાવચરસમાધિ અવિતક્કસમાધિ એવ. ઇધ પન ચતુત્થજ્ઝાનપાદકો અરહત્તફલસમાધિ ‘‘અવિતક્કસમાધી’’તિ અધિપ્પેતો. દુતિયજ્ઝાનાદીહિ પહીના મિચ્છાવિતક્કા ન તાવ સુપ્પહીના અચ્ચન્તપહાનાભાવતો, અરિયમગ્ગેન પન પહીના એવ પુન પહાનકિચ્ચાભાવતો. તસ્મા અગ્ગમગ્ગપરિયોસાનભૂતો અરહત્તફલસમાધિ સબ્બેસં મિચ્છાવિતક્કાનં પહાનન્તે ઉપ્પન્નત્તા વિસેસતો ‘‘અવિતક્કસમાધી’’તિ વત્તબ્બતં અરહતિ, પગેવ ચતુત્થજ્ઝાનપાદકો. તેન વુત્તં – ‘‘ઇધ પન ચતુત્થજ્ઝાનપાદકો અરહત્તફલસમાધિ ‘અવિતક્કસમાધી’તિ અધિપ્પેતો’’તિ.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ એતં આયસ્મતો સુભૂતિસ્સ સબ્બમિચ્છાવિતક્કસબ્બસંકિલેસપહાનસઙ્ખાતં અત્થં સબ્બાકારતો જાનિત્વા તદત્થદીપકં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ યસ્સ વિતક્કા વિધૂપિતાતિ યેન અરિયપુગ્ગલેન, યસ્સ વા અરિયપુગ્ગલસ્સ કામવિતક્કાદયો સબ્બેપિ મિચ્છાવિતક્કા વિધૂપિતા અરિયમગ્ગઞાણેન સન્તાપિતા સમુચ્છિન્ના. અજ્ઝત્તં સુવિકપ્પિતા અસેસાતિ નિયકજ્ઝત્તસઙ્ખાતે અત્તનો સન્તાને ઉપ્પજ્જનારહા સુવિકપ્પિતા સુટ્ઠુ વિકપ્પિતા અસેસતો, કિઞ્ચિપિ અસેસેત્વા સુસમુચ્છિન્નાતિ અત્થો. તં સઙ્ગમતિચ્ચ અરૂપસઞ્ઞીતિ એત્થ ન્તિ નિપાતમત્તં. અથ વા હેતુઅત્થો તંસદ્દો. યસ્મા અનવસેસેન મિચ્છાવિતક્કા સમુચ્છિન્ના, તસ્મા રાગસઙ્ગાદિકં પઞ્ચવિધં સઙ્ગં, સબ્બમ્પિ વા કિલેસસઙ્ગં અતિચ્ચ અતિક્કમિત્વા અતિક્કમનહેતુ રૂપસભાવાભાવતો રુપ્પનસઙ્ખાતસ્સ ચ વિકારસ્સ તત્થ અભાવતો નિબ્બિકારહેતુભાવતો વા ‘‘અરૂપ’’ન્તિ લદ્ધનામં નિબ્બાનં આરમ્મણં કત્વા પવત્તાહિ મગ્ગફલસઞ્ઞાહિ અરૂપસઞ્ઞી. ચતુયોગાતિગતોતિ કામયોગો ભવયોગો દિટ્ઠિયોગો અવિજ્જાયોગોતિ ચત્તારો યોગે યથારહં ચતૂહિપિ મગ્ગેહિ અતિક્કમિત્વા ગતો. ન જાતુ મેતીતિ મકારો પદસન્ધિકરો, જાતુ એકંસેનેવ પુનબ્ભવાય ન એતિ, આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિ તસ્સ નત્થીતિ અત્થો. ‘‘ન જાતિ મેતી’’તિપિ પઠન્તિ, સો એવત્થો. ઇતિ ભગવા આયસ્મતો સુભૂતિસ્સ અરહત્તફલસમાપત્તિવિહારં અનુપાદિસેસનિબ્બાનઞ્ચ આરબ્ભ પીતિવેગવિસ્સટ્ઠં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

સત્તમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. ગણિકાસુત્તવણ્ણના

૫૮. અટ્ઠમે દ્વે પૂગાતિ દ્વે ગણા. અઞ્ઞતરિસ્સા ગણિકાયાતિ અઞ્ઞતરાય નગરસોભિનિયા. સારત્તાતિ સુટ્ઠુ રત્તા. પટિબદ્ધચિત્તાતિ કિલેસવસેન બદ્ધચિત્તા. રાજગહે કિર એકસ્મિં છણદિવસે બહૂ ધુત્તપુરિસા ગણબન્ધનેન વિચરન્તા એકમેકસ્સ એકમેકં વેસિં આનેત્વા ઉય્યાનં પવિસિત્વા છણકીળં કીળિંસુ. તતો પરમ્પિ દ્વે તયો છણદિવસે તં તંયેવ વેસિં આનેત્વા છણકીળં કીળિંસુ. અથાપરસ્મિં છણદિવસે અઞ્ઞેપિ ધુત્તા તથેવ છણકીળં કીળિતુકામા વેસિયો આનેન્તા પુરિમધુત્તેહિ પુબ્બે આનીતં એકં વેસિં આનેન્તિ. ઇતરે તં દિસ્વા ‘‘અયં અમ્હાકં પરિગ્ગહો’’તિ આહંસુ. તેપિ તથેવ આહંસુ. ‘‘એવં અમ્હાકં પરિગ્ગહો, અમ્હાકં પરિગ્ગહો’’તિ કલહં વડ્ઢેત્વા પાણિપ્પહારાદીનિ અકંસુ. તેન વુત્તં – ‘‘તેન ખો પન સમયેન રાજગહે દ્વે પૂગા’’તિઆદિ. તત્થ ઉપક્કમન્તીતિ પહરન્તિ. મરણમ્પિ નિગચ્છન્તીતિ બલવૂપક્કમેહિ મરણં ઉપગચ્છન્તિ, ઇતરેપિ મરણમત્તં મરણપ્પમાણદુક્ખં પાપુણન્તિ.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ એતં કામેસુ ગેધં વિવાદમૂલં સબ્બાનત્થમૂલન્તિ સબ્બાકારતો વિદિત્વા. ઇમં ઉદાનન્તિ અન્તદ્વયે ચ મજ્ઝિમાય પટિપત્તિયા આદીનવાનિસંસવિભાવનં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ યઞ્ચ પત્તન્તિ યં રૂપાદિપઞ્ચકામગુણજાતં પત્તં ‘‘નત્થિ કામેસુ દોસો’’તિ દિટ્ઠિં પુરક્ખત્વા વા અપુરક્ખત્વા વા એતરહિ લદ્ધં અનુભુય્યમાનં. યઞ્ચ પત્તબ્બન્તિ યઞ્ચ કામગુણજાતમેવ ‘‘ભુઞ્જિતબ્બા કામા, પરિભુઞ્જિતબ્બા કામા, આસેવિતબ્બા કામા, પટિસેવિતબ્બા કામા, યો કામે પરિભુઞ્જતિ, સો લોકં વડ્ઢેતિ, યો લોકં વડ્ઢેતિ, સો બહું પુઞ્ઞં પસવતી’’તિ દિટ્ઠિં ઉપનિસ્સાય તં અનિસ્સજ્જિત્વા કતેન કમ્મુના અનાગતે પત્તબ્બં અનુભવિતબ્બઞ્ચ. ઉભયમેતં રજાનુકિણ્ણન્તિ એતં ઉભયં પત્તં પત્તબ્બઞ્ચ રાગરજાદીહિ અનુકિણ્ણં. સમ્પત્તે હિ વત્થુકામે અનુભવન્તો રાગરજેન વોકિણ્ણો હોતિ, તત્થ પન સંકિલિટ્ઠચિત્તસ્સ ફલે આયતિં આપન્ને દોમનસ્સુપ્પત્તિયા દોસરજેન વોકિણ્ણો હોતિ, ઉભયત્થાપિ મોહરજેન વોકિણ્ણો હોતિ. કસ્સ પનેતં રજાનુકિણ્ણન્તિ આહ – ‘‘આતુરસ્સાનુસિક્ખતો’’તિ કામપત્થનાવસેન કિલેસાતુરસ્સ, તસ્સ ચ ફલેન દુક્ખાતુરસ્સ ચ ઉભયત્થાપિ પટિકારાભિલાસાય કિલેસફલે અનુસિક્ખતો.

તથા યઞ્ચ પત્તન્તિ યં અચેલકવતાદિવસેન પત્તં અત્તપરિતાપનં. યઞ્ચ પત્તબ્બન્તિ યં મિચ્છાદિટ્ઠિકમ્મસમાદાનહેતુ અપાયેસુ પત્તબ્બં ફલં. ઉભયમેતં રજાનુકિણ્ણન્તિ તદુભયં દુક્ખરજાનુકિણ્ણં. આતુરસ્સાતિ કાયકિલમથેન દુક્ખાતુરસ્સ. અનુસિક્ખતોતિ મિચ્છાદિટ્ઠિં, તસ્સા સમાદાયકે પુગ્ગલે ચ અનુસિક્ખતો.

યે ચ સિક્ખાસારાતિ યેહિ યથાસમાદિન્નં સીલબ્બતાદિસઙ્ખાતં સિક્ખં સારતો ગહેત્વા ‘‘ઇમિના સંસારસુદ્ધી’’તિ કથિતા. તેનાહ – સીલબ્બતં જીવિતં બ્રહ્મચરિયં ઉપટ્ઠાનસારાતિ. તત્થ યં ‘‘ન કરોમી’’તિ ઓરમતિ, તં સીલં, વિસભોજનકિચ્છાચરણાદિકં વતં, સાકભક્ખતાદિજીવિકા જીવિતં, મેથુનવિરતિ બ્રહ્મચરિયં, એતેસં અનુતિટ્ઠનં ઉપટ્ઠાનં, ભૂતપિણ્ડકપરિભણ્ડાદિવસેન ખન્ધદેવસિવાદિપરિચરણં વા ઉપટ્ઠાનં, એવમેતેહિ યથાવુત્તેહિ સીલાદીહિ સંસારસુદ્ધિ હોતીતિ તાનિ સારતો ગહેત્વા ઠિતા સમણબ્રાહ્મણા સિક્ખાસારા સીલબ્બતં જીવિતં બ્રહ્મચરિયં ‘‘ઉપટ્ઠાનસારા’’તિ વેદિતબ્બા. અયમેકો અન્તોતિ અયં સીલબ્બતપરામાસવસેન અત્તકિલમથાનુયોગસઙ્ખાતો મજ્ઝિમાય પટિપત્તિયા ઉપ્પથભૂતો લામકટ્ઠેન ચ એકો અન્તો. અયં દુતિયો અન્તોતિ અયં કામસુખલ્લિકાનુયોગો કામેસુ પાતબ્યતાપત્તિસઙ્ખાતો દુતિયો વુત્તનયેન અન્તો.

ઇચ્ચેતે ઉભો અન્તાતિ કામસુખલ્લિકાનુયોગો અત્તકિલમથાનુયોગો ચ ઇતિ એતે ઉભો અન્તા. તે ચ ખો એતરહિ પત્તે, આયતિં પત્તબ્બે ચ કિલેસદુક્ખરજાનુકિણ્ણે કામગુણે અત્તપરિતાપને ચ અલ્લીનેહિ કિલેસદુક્ખાતુરાનં અનુસિક્ખન્તેહિ, સયઞ્ચ કિલેસદુક્ખાતુરેહિ પટિપજ્જિતબ્બત્તા લામકા ઉપ્પથભૂતા ચાતિ અન્તા. કટસિવડ્ઢનાતિ અન્ધપુથુજ્જનેહિ અભિકઙ્ખિતબ્બટ્ઠેન કટસિસઙ્ખાતાનં તણ્હાઅવિજ્જાનં અભિવડ્ઢના. કટસિયો દિટ્ઠિં વડ્ઢેન્તીતિ તા પન કટસિયો નાનપ્પકારદિટ્ઠિં વડ્ઢેન્તિ. વત્થુકામેસુ અસ્સાદાનુપસ્સિનો હિ તે પજહિતું અસક્કોન્તસ્સ તણ્હાઅવિજ્જાસહકારીકારણં લભિત્વા ‘‘નત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદિના (ધ. સ. ૧૨૨૧; વિભ. ૯૩૮) નત્થિકદિટ્ઠિં અકિરિયદિટ્ઠિં અહેતુકદિટ્ઠિઞ્ચ ગણ્હાપેન્તિ, અત્તપરિતાપનં અનુયુત્તસ્સ પન અવિજ્જાતણ્હાસહકારીકારણં લભિત્વા ‘‘સીલેન સુદ્ધિ વતેન સુદ્ધી’’તિઆદિના અત્તસુદ્ધિઅભિલાસેન સીલબ્બતપરામાસદિટ્ઠિં ગણ્હાપેન્તિ. સક્કાયદિટ્ઠિયા પન તેસં પચ્ચયભાવો પાકટોયેવ. એવં અન્તદ્વયૂપનિસ્સયેન તણ્હાઅવિજ્જાનં દિટ્ઠિવડ્ઢકતા વેદિતબ્બા. કેચિ પન ‘‘કટસીતિ પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં અધિવચન’’ન્તિ વદન્તિ. તેસં યદગ્ગેન તતો અન્તદ્વયતો સંસારસુદ્ધિ ન હોતિ, તદગ્ગેન તે ઉપાદાનક્ખન્ધે અભિવડ્ઢેતીતિ અધિપ્પાયો. અપરે પન ‘‘કટસિવડ્ઢના’’તિ પદસ્સ ‘‘અપરાપરં જરામરણેહિ સિવથિકવડ્ઢના’’તિ અત્થં વદન્તિ. તેહિપિ અન્તદ્વયસ્સ સંસારસુદ્ધિહેતુભાવાભાવોયેવ વુત્તો, કટસિયા પન દિટ્ઠિવડ્ઢનકારણભાવો વત્તબ્બો.

એતે તે ઉભો અન્તે અનભિઞ્ઞાયાતિ તે એતે યથાવુત્તે ઉભોપિ અન્તે અજાનિત્વા ‘‘ઇમે અન્તા તે ચ એવંગહિતા એવંઅનુટ્ઠિતા એવંગતિકા એવંઅભિસમ્પરાયા’’તિ એવં અજાનનહેતુ અજાનનકારણા. ‘‘પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા આસવા પરિક્ખીણા’’તિઆદીસુ (પુ. પ. ૨૦૮; અ. નિ. ૯.૪૩) વિયસ્સ હેતુઅત્થતા દટ્ઠબ્બા. ઓલીયન્તિ એકેતિ એકે કામસુખાનુયોગવસેન સઙ્કોચં આપજ્જન્તિ. અતિધાવન્તિ એકેતિ એકે અત્તકિલમથાનુયોગવસેન અતિક્કમન્તિ. કામસુખમનુયુત્તા હિ વીરિયસ્સ અકરણતો કોસજ્જવસેન સમ્માપટિપત્તિતો સઙ્કોચમાપન્નતા ઓલીયન્તિ નામ, અત્તપરિતાપનમનુયુત્તા પન કોસજ્જં પહાય અનુપાયેન વીરિયારમ્ભં કરોન્તા સમ્માપટિપત્તિયા અતિક્કમનતો અતિધાવન્તિ નામ, તદુભયં પન તત્થ આદીનવાદસ્સનતો. તેન વુત્તં – ‘‘ઉભો અન્તે અનભિઞ્ઞાય ઓલીયન્તિ એકે અતિધાવન્તિ એકે’’તિ. તત્થ તણ્હાભિનન્દનવસેન ઓલીયન્તિ, દિટ્ઠાભિનન્દનવસેન અતિધાવન્તીતિ વેદિતબ્બં.

અથ વા સસ્સતાભિનિવેસવસેન ઓલીયન્તિ એકે, ઉચ્છેદાભિનિવેસવસેન અતિધાવન્તિ એકે. ગોસીલાદિવસેન હિ અત્તપરિતાપનમનુયુત્તા એકચ્ચે ‘‘ઇમિનાહં સીલેન વા વતેન વા તપેન વા બ્રહ્મચરિયેન વા દેવો વા ભવિસ્સામિ દેવઞ્ઞતરો વા, તત્થ નિચ્ચો ધુવો સસ્સતો અવિપરિણામધમ્મો સસ્સતિસમં તથેવ ઠસ્સામી’’તિ સસ્સતદસ્સનં અભિનિવિસન્તા સંસારે ઓલીયન્તિ નામ, કામસુખમનુયુત્તા પન એકચ્ચે યંકિઞ્ચિ કત્વા ઇન્દ્રિયાનિ સન્તપ્પેતુકામા લોકાયતિકા વિય તદનુગુણં ઉચ્છેદદસ્સનં અભિનિવિસન્તા અનુપાયેન વટ્ટુપચ્છેદસ્સ પરિયેસનતો અતિધાવન્તિ નામ. એવં સસ્સતુચ્છેદવસેનપિ ઓલીયનાતિધાવનાનિ વેદિતબ્બાનિ.

યે ચ ખો તે અભિઞ્ઞાયાતિ યે ચ ખો પન અરિયપુગ્ગલા તે યથાવુત્તે ઉભો અન્તે ‘‘ઇમે અન્તા એવંગહિતા એવંઅનુટ્ઠિતા એવંગતિકા એવંઅભિસમ્પરાયા’’તિ અભિવિસિટ્ઠેન ઞાણેન વિપસ્સનાસહિતાય મગ્ગપઞ્ઞાય જાનિત્વા મજ્ઝિમપટિપદં સમ્માપટિપન્ના, તાય સમ્માપટિપત્તિયા. તત્ર ચ નાહેસુન્તિ તત્ર તસ્મિં અન્તદ્વયે પતિતા ન અહેસું, તં અન્તદ્વયં પજહિંસૂતિ અત્થો. તેન ચ નામઞ્ઞિંસૂતિ તેન અન્તદ્વયપહાનેન ‘‘મમ ઇદં અન્તદ્વયપહાનં, અહં અન્તદ્વયં પહાસિં, ઇમિના અન્તદ્વયપહાનેન સેય્યો’’તિઆદિના તણ્હાદિટ્ઠિમાનમઞ્ઞનાવસેન ન અમઞ્ઞિંસુ સબ્બમઞ્ઞનાનં સમ્મદેવ પહીનત્તા. એત્થ ચ અગ્ગફલે ઠિતે અરિયપુગ્ગલે સન્ધાય ‘‘તત્ર ચ નાહેસું, તેન ચ નામઞ્ઞિંસૂ’’તિ અતીતકાલવસેન અયં દેસના પવત્તા, મગ્ગક્ખણે પન અધિપ્પેતે વત્તમાનકાલવસેનેવ વત્તબ્બં સિયા. વટ્ટં તેસં નત્થિ પઞ્ઞાપનાયાતિ યે એવં પહીનસબ્બમઞ્ઞના ઉત્તમપુરિસા, તેસં અનુપાદાપરિનિબ્બુતાનં કમ્મવિપાકકિલેસવસેન તિવિધમ્પિ વટ્ટં નત્થિ પઞ્ઞાપનાય, વત્તમાનક્ખન્ધભેદતો ઉદ્ધં અનુપાદાનો વિય જાતવેદો અપઞ્ઞત્તિકભાવમેવ ગચ્છતીતિ અત્થો.

અટ્ઠમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. ઉપાતિધાવન્તિસુત્તવણ્ણના

૫૯. નવમે રત્તન્ધકારતિમિસાયન્તિ રત્તિયં અન્ધકારે મહાતિમિસાયં. રત્તીપિ હિ અન્ધકારવિરહિતા હોતિ, યા પુણ્ણમાય રત્તિ જુણ્હોભાસિતા. અન્ધકારોપિ ‘‘તિમિસા’’તિ ન વત્તબ્બો હોતિ અબ્ભમહિકાદિઉપક્કિલેસવિરહિતે દેવે. મહન્ધકારો હિ ‘‘તિમિસા’’તિ વુચ્ચતિ. અયં પન અમાવસી રત્તિ દેવો ચ મેઘપટલસઞ્છન્નો. તેન વુત્તં – ‘‘રત્તન્ધકારતિમિસાયન્તિ રત્તિયા અન્ધકારે મહાતિમિસાય’’ન્તિ. અબ્ભોકાસેતિ અપ્પટિચ્છન્ને ઓકાસે વિહારઙ્ગણે. તેલપ્પદીપેસુ ઝાયમાનેસૂતિ તેલપજ્જોતેસુ જલમાનેસુ.

નનુ ચ ભગવતો બ્યામપ્પભા પકતિયા બ્યામમત્તપ્પદેસં અભિબ્યાપેત્વા ચન્દિમસૂરિયાલોકં અભિભવિત્વા ઘનબહલં બુદ્ધાલોકં વિસ્સજ્જેન્તી અન્ધકારં વિધમિત્વા તિટ્ઠતિ, કાયપ્પભાપિ નીલપીતાદિવસેન છબ્બણ્ણઘનબુદ્ધરસ્મિયો વિસ્સજ્જેત્વા પકતિયાવ સમન્તતો અસીતિહત્થપ્પદેસં ઓભાસેન્તી તિટ્ઠતિ, એવં બુદ્ધાલોકેનેવ એકોભાસભૂતે ભગવતો નિસિન્નોકાસે પદીપકરણે કિચ્ચં નત્થીતિ? સચ્ચં નત્થિ, તથાપિ પુઞ્ઞત્થિકા ઉપાસકા ભગવતો ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ પૂજાકરણત્થં દેવસિકં તેલપ્પદીપં ઉપટ્ઠપેન્તિ. તથા હિ વુત્તં – સામઞ્ઞફલેપિ ‘‘એતે મણ્ડલમાલે દીપા ઝાયન્તી’’તિ (દી. નિ. ૧.૧૫૯). ‘‘રત્તન્ધકારતિમિસાય’’ન્તિ ઇદમ્પિ તસ્સા રત્તિયા સભાવકિત્તનત્થં વુત્તં, ન પન ભગવતો નિસિન્નોકાસસ્સ અન્ધકારભાવતો. પૂજાકરણત્થમેવ હિ તદાપિ ઉપાસકેહિ પદીપા કારિતા.

તસ્મિઞ્હિ દિવસે સાવત્થિવાસિનો બહૂ ઉપાસકા પાતોવ સરીરપટિજગ્ગનં કત્વા વિહારં ગન્ત્વા ઉપોસથઙ્ગાનિ સમાદિયિત્વા બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં નિમન્તેત્વા નગરં પવિસિત્વા મહાદાનાનિ પવત્તેત્વા ભગવન્તં ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ અનુગન્ત્વા નિવત્તિત્વા અત્તનો અત્તનો ગેહાનિ ગન્ત્વા સયમ્પિ પરિભુઞ્જિત્વા સુદ્ધવત્થનિવત્થા સુદ્ધુત્તરાસઙ્ગા ગન્ધમાલાદિહત્થા વિહારં ગન્ત્વા ભગવન્તં પૂજેત્વા કેચિ મનોભાવનીયે ભિક્ખૂ પયિરુપાસન્તા કેચિ યોનિસોમનસિકરોન્તા દિવસભાગં વીતિનામેસું. તે સાયન્હસમયે ભગવતો સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા સત્થરિ ધમ્મસભામણ્ડપતો પટ્ઠાય ગન્ધકુટિસમીપે અજ્ઝોકાસે પઞ્ઞત્તવરબુદ્ધાસને નિસિન્ને, ભિક્ખુસઙ્ઘે ચ ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા પયિરુપાસન્તે ઉપોસથવિસોધનત્થઞ્ચેવ યોનિસોમનસિકારપરિબ્રૂહનત્થઞ્ચ નગરં અગન્ત્વા વિહારેયેવ વસિતુકામા ઓહીયિંસુ. અથ તે ભગવતો ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ પૂજાકરણત્થં બહૂ તેલપ્પદીપે આરોપેત્વા સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ અઞ્જલિં કત્વા ભિક્ખૂનં પરિયન્તે નિસિન્ના કથં સમુટ્ઠાપેસું, ‘‘ભન્તે, ઇમે તિત્થિયા નાનાવિધાનિ દિટ્ઠિગતાનિ અભિનિવિસ્સ વોહરન્તિ, તથા વોહરન્તા ચ કદાચિ સસ્સતં, કદાચિ અસસ્સતં, ઉચ્છેદાદીસુ અઞ્ઞતરન્તિ એકસ્મિંયેવ અટ્ઠત્વા નવનવાનિ દિટ્ઠિગતાનિ ‘ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’ન્તિ પગ્ગય્હ તિટ્ઠન્તિ ઉમ્મત્તકસદિસા, તેસં તથા અભિનિવિટ્ઠાનં કા ગતિ, કો અભિસમ્પરાયો’’તિ. તેન ચ સમયેન બહૂ પટઙ્ગપાણકા પતન્તા પતન્તા તેસુ તેલપ્પદીપેસુ નિપતન્તિ. તેન વુત્તં – ‘‘તેન ખો પન સમયેન સમ્બહુલા અધિપાતકા’’તિઆદિ.

તત્થ અધિપાતકાતિ પટઙ્ગપાણકા, યે ‘‘સલભા’’તિપિ વુચ્ચન્તિ. તે હિ દીપસિખં અધિપતનતો ‘‘અધિપાતકા’’તિ અધિપ્પેતા. આપાતપરિપાતન્તિ આપાતં પરિપાતં, આપતિત્વા આપતિત્વા પરિપતિત્વા પરિપતિત્વા, અભિમુખપાતઞ્ચેવ પરિબ્ભમિત્વા પાતઞ્ચ કત્વાતિ અત્થો. ‘‘આપાથે પરિપાત’’ન્તિ કેચિ પઠન્તિ, આપાથે પદીપસ્સ અત્તનો આપાથગમને સતિ પરિપતિત્વા પરિપતિત્વાતિ અત્થો. અનયન્તિ અવડ્ઢિં દુક્ખં. બ્યસનન્તિ વિનાસં. પુરિમપદેન હિ મરણમત્તં દુક્ખં, પચ્છિમપદેન મરણં તેસં દીપેતિ. તત્થ કેચિ પાણકા સહ પતનેન મરિંસુ, કેચિ મરણમત્તં દુક્ખં આપજ્જિંસુ.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ એતં અધિપાતકપાણકાનં અત્તહિતં અજાનન્તાનં અત્તુપક્કમવસેન નિરત્થકબ્યસનાપત્તિં વિદિત્વા તેસં વિય દિટ્ઠિગતિકાનં દિટ્ઠાભિનિવેસેન અનયબ્યસનાપત્તિદીપકં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ ઉપાતિધાવન્તિ ન સારમેન્તીતિ સીલસમાધિપઞ્ઞાવિમુત્તિઆદિભેદં સારં ન એન્તિ, ચતુસચ્ચાભિસમયવસેન ન અધિગચ્છન્તિ. તસ્મિં પન સઉપાયે સારે તિટ્ઠન્તેયેવ વિમુત્તાભિલાસાય તં ઉપેન્તા વિય હુત્વાપિ દિટ્ઠિવિપલ્લાસેન અતિધાવન્તિ અતિક્કમિત્વા ગચ્છન્તિ, પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધે ‘‘નિચ્ચં સુભં સુખં અત્તા’’તિ અભિનિવિસિત્વા ગણ્હન્તાતિ અત્થો. નવં નવં બન્ધનં બ્રૂહયન્તીતિ તથા ગણ્હન્તા ચ તણ્હાદિટ્ઠિસઙ્ખાતં નવં નવં બન્ધનં બ્રૂહયન્તિ વડ્ઢયન્તિ. પતન્તિ પજ્જોતમિવાધિપાતકા, દિટ્ઠે સુતે ઇતિહેકે નિવિટ્ઠાતિ એવં તણ્હાદિટ્ઠિબન્ધનેહિ બદ્ધત્તા એકે સમણબ્રાહ્મણા દિટ્ઠે અત્તના ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન દિટ્ઠિદસ્સનેનેવ વા દિટ્ઠે અનુસ્સવૂપલબ્ભમત્તેનેવ ચ સુતે ‘‘ઇતિહ એકન્તતો એવમેત’’ન્તિ નિવિટ્ઠા દિટ્ઠાભિનિવેસેન ‘‘સસ્સત’’ન્તિઆદિના અભિનિવિટ્ઠા, એકન્તહિતં વા નિસ્સરણં અજાનન્તા રાગાદીહિ એકાદસહિ અગ્ગીહિ આદિત્તં ભવત્તયસઙ્ખાતં અઙ્ગારકાસુંયેવ ઇમે વિય અધિપાતકા ઇમં પજ્જોતં પતન્તિ, ન તતો સીસં ઉક્ખિપિતું સક્કોન્તીતિ અત્થો.

નવમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. ઉપ્પજ્જન્તિસુત્તવણ્ણના

૬૦. દસમે યાવકીવન્તિ યત્તકં કાલં. યતોતિ યદા, યતો પટ્ઠાય, યસ્મિં કાલેતિ વા અત્થો. એવમેતં, આનન્દાતિ, આનન્દ, તથાગતે ઉપ્પન્ને તથાગતસ્સ તથાગતસાવકાનંયેવ ચ લાભસક્કારો અભિવડ્ઢતિ, તિત્થિયા પન નિત્તેજા વિહતપ્પભા પહીનલાભસક્કારા હોન્તીતિ યં તયા વુત્તં, એતં એવં, ન એતસ્સ અઞ્ઞથાભાવો. ચક્કવત્તિનો હિ ચક્કરતનસ્સ પાતુભાવેન લોકો ચક્કરતનં મુઞ્ચિત્વા અઞ્ઞત્થ પૂજાસક્કારસમ્માનં ન પવત્તેતિ, ચક્કરતનમેવ પન સબ્બો લોકો સબ્બભાવેહિ સક્કરોતિ ગરું કરોતિ માનેતિ પૂજેતિ. ઇતિ વટ્ટાનુસારિપુઞ્ઞમત્તનિસ્સન્દસ્સપિ તાવ મહન્તો આનુભાવો, કિમઙ્ગં પન વિવટ્ટાનુસારિપુઞ્ઞફલૂપત્થમ્ભસ્સ અનન્તાપરિમેય્યગુણગણાધારસ્સ બુદ્ધરતનસ્સ ધમ્મરતનસ્સ સઙ્ઘરતનસ્સ ચાતિ દસ્સેતિ.

ભગવા હિ સમ્માસમ્બોધિં પત્વા પવત્તવરધમ્મચક્કો અનુક્કમેન લોકે એકસટ્ઠિયા અરહન્તેસુ જાતેસુ સટ્ઠિ અરહન્તે જનપદચારિકાય વિસ્સજ્જેત્વા ઉરુવેલં પત્વા ઉરુવેલકસ્સપપ્પમુખે સહસ્સજટિલે અરહત્તે પતિટ્ઠાપેત્વા તેહિ પરિવુતો લટ્ઠિવનુય્યાને નિસીદિત્વા બિમ્બિસારપ્પમુખાનં અઙ્ગમગધવાસીનં દ્વાદસ નહુતાનિ સાસને ઓતારેત્વા યદા રાજગહે વિહાસિ, તતો પટ્ઠાય ભગવતો ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ યથા યથા ઉપરૂપરિ ઉળારલાભસક્કારો અભિવડ્ઢતિ, તથા તથા સબ્બતિત્થિયાનં લાભસક્કારો પરિહાયિ એવ.

અથેકદિવસં આયસ્મા આનન્દો દિવાટ્ઠાને નિસિન્નો ભગવતો ચ અરિયસઙ્ઘસ્સ ચ સમ્માપટિપત્તિં પચ્ચવેક્ખિત્વા પીતિસોમનસ્સજાતો ‘‘કથં નુ ખો તિત્થિયાન’’ન્તિ તેસં પટિપત્તિં આવજ્જેસિ. અથસ્સ નેસં સબ્બથાપિ દુપ્પટિપત્તિયેવ ઉપટ્ઠાસિ. સો ‘‘એવંમહાનુભાવે નામ પુઞ્ઞૂપનિસ્સયસ્સ ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપત્તિયા ચ ઉક્કંસપારમિપ્પત્તે ભગવતિ, અરિયસઙ્ઘે ચ ધરન્તે કથં ઇમે અઞ્ઞતિત્થિયા એવં દુપ્પટિપન્ના અકતપુઞ્ઞા વરાકા લાભિનો સક્કતા ભવિસ્સન્તી’’તિ તિત્થિયાનં લાભસક્કારહાનિં નિસ્સાય કારુઞ્ઞં ઉપ્પાદેત્વા અથ અત્તનો પરિવિતક્કં ‘‘યાવકીવઞ્ચ, ભન્તે’’તિઆદિના ભગવતો આરોચેસિ. ભગવા ચ તં, ‘‘આનન્દ, તયા મિચ્છા પરિવિતક્કિત’’ન્તિ અવત્વા સુવણ્ણાલિઙ્ગસદિસં ગીવં ઉન્નામેત્વા સુપુપ્ફિતસતપત્તસસ્સિરિકં મહામુખં અભિપ્પસન્નતરં કત્વા ‘‘એવમેતં, આનન્દા’’તિ સમ્પહંસિત્વા ‘‘યાવકીવઞ્ચા’’તિઆદિના તસ્સ વચનં પચ્ચનુમોદિ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો આયસ્મા આનન્દો…પે… ભિક્ખુસઙ્ઘો ચા’’તિ. અથ ભગવા તસ્સં અટ્ઠુપ્પત્તિયં અતીતેપિ મયિ અનુપ્પન્ને એકચ્ચે નીચજના સમ્માનં લભિત્વા મમ ઉપ્પાદતો પટ્ઠાય હતલાભસક્કારા અહેસુન્તિ બાવેરુજાતકં (જા. ૧.૪.૧૫૩ આદયો) કથેસિ.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ દિટ્ઠિગતિકાનં તાવ સક્કારસમ્માનો યાવ ન સમ્માસમ્બુદ્ધા લોકે ઉપ્પજ્જન્તિ, તેસં પન ઉપ્પાદતો પટ્ઠાય તે હતલાભસક્કારા નિપ્પભા નિત્તેજાવ હોન્તિ, દુપ્પટિપત્તિયા દુક્ખતો ચ ન મુચ્ચન્તીતિ એતમત્થં સબ્બાકારતો વિદિત્વા તદત્થદીપનં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ ઓભાસતિ તાવ સો કિમીતિ સો ખજ્જૂપનકકિમિ તાવદેવ ઓભાસતિ જોતતિ દિબ્બતિ. યાવ ન ઉન્નમતે પભઙ્કરોતિ તીસુપિ મહાદીપેસુ એકક્ખણે આલોકકરણેન ‘‘પભઙ્કરો’’તિ લદ્ધનામો સૂરિયો યાવ ન ઉગ્ગમતિ ન ઉદેતિ. અનુગ્ગતે હિ સૂરિયે લદ્ધોકાસા ખજ્જૂપનકા વિપરિવત્તમાનાપિ કણ્ટકફલસદિસા તમસિ વિજ્જોતન્તિ. સ વેરોચનમ્હિ ઉગ્ગતે, હતપ્પભો હોતિ ન ચાપિ ભાસતીતિ સમન્તતો અન્ધકારં વિધમિત્વા કિરણસહસ્સેન વિરોચનસભાવતાય વેરોચનનામકે આદિચ્ચે ઉટ્ઠિતે સો ખજ્જૂપનકો હતપ્પભો નિત્તેજો કાળકો હોતિ, રત્તન્ધકારે વિય ન ભાસતિ ન દિબ્બતિ.

એવં ઓભાસિતમેવ તક્કિકાનન્તિ યથા તેન ખજ્જૂપનકેન સૂરિયુગ્ગમનતો પુરેયેવ ઓભાસિતં હોતિ, એવં તક્કેત્વા વિતક્કેત્વા પરિકપ્પનમત્તેન દિટ્ઠીનં ગહણતો ‘‘તક્કિકા’’તિ લદ્ધનામેહિ તિત્થિયેહિ ઓભાસિતં અત્તનો સમયતેજેન દીપેત્વા અધિટ્ઠિતં તાવ, યાવ સમ્માસમ્બુદ્ધા લોકે નુપ્પજ્જન્તિ. ન તક્કિકા સુજ્ઝન્તિ ન ચાપિ સાવકાતિ યદા પન સમ્માસમ્બુદ્ધા લોકે ઉપ્પજ્જન્તિ, તદા દિટ્ઠિગતિકા ન સુજ્ઝન્તિ ન સોભન્તિ, ન ચાપિ તેસં સાવકા સોભન્તિ, અઞ્ઞદત્થુ વિહતસોભા રત્તિખિત્તા વિય સરા ન પઞ્ઞાયન્તેવ. અથ વા યાવ સમ્માસમ્બુદ્ધા લોકે નુપ્પજ્જન્તિ, તાવદેવ તક્કિકાનં ઓભાસિતં અત્તનો સમયેન જોતનં બાલલાપનં, ન તતો પરં. કસ્મા? યસ્મા ન તક્કિકા સુજ્ઝન્તિ, ન ચાપિ સાવકા. તે હિ દુરક્ખાતધમ્મવિનયા સમ્માપટિપત્તિરહિતા ન સંસારતો સુજ્ઝન્તિ અનિય્યાનિકસાસનત્તા. તેનાહ ‘‘દુદ્દિટ્ઠી ન દુક્ખા પમુચ્ચરે’’તિ. તક્કિકા હિ અયાથાવલદ્ધિકતાય દુદ્દિટ્ઠિનો મિચ્છાભિનિવિટ્ઠદિટ્ઠિકા વિપરીતદસ્સના તં દિટ્ઠિં અનિસ્સજ્જિત્વા સંસારદુક્ખતો ન કદાચિપિ મુચ્ચન્તીતિ.

દસમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિટ્ઠિતા ચ જચ્ચન્ધવગ્ગવણ્ણના.