૮. ગણિકાસુત્તવણ્ણના

૫૮. અટ્ઠમે દ્વે પૂગાતિ દ્વે ગણા. અઞ્ઞતરિસ્સા ગણિકાયાતિ અઞ્ઞતરાય નગરસોભિનિયા. સારત્તાતિ સુટ્ઠુ રત્તા. પટિબદ્ધચિત્તાતિ કિલેસવસેન બદ્ધચિત્તા. રાજગહે કિર એકસ્મિં છણદિવસે બહૂ ધુત્તપુરિસા ગણબન્ધનેન વિચરન્તા એકમેકસ્સ એકમેકં વેસિં આનેત્વા ઉય્યાનં પવિસિત્વા છણકીળં કીળિંસુ. તતો પરમ્પિ દ્વે તયો છણદિવસે તં તંયેવ વેસિં આનેત્વા છણકીળં કીળિંસુ. અથાપરસ્મિં છણદિવસે અઞ્ઞેપિ ધુત્તા તથેવ છણકીળં કીળિતુકામા વેસિયો આનેન્તા પુરિમધુત્તેહિ પુબ્બે આનીતં એકં વેસિં આનેન્તિ. ઇતરે તં દિસ્વા ‘‘અયં અમ્હાકં પરિગ્ગહો’’તિ આહંસુ. તેપિ તથેવ આહંસુ. ‘‘એવં અમ્હાકં પરિગ્ગહો, અમ્હાકં પરિગ્ગહો’’તિ કલહં વડ્ઢેત્વા પાણિપ્પહારાદીનિ અકંસુ. તેન વુત્તં – ‘‘તેન ખો પન સમયેન રાજગહે દ્વે પૂગા’’તિઆદિ. તત્થ ઉપક્કમન્તીતિ પહરન્તિ. મરણમ્પિ નિગચ્છન્તીતિ બલવૂપક્કમેહિ મરણં ઉપગચ્છન્તિ, ઇતરેપિ મરણમત્તં મરણપ્પમાણદુક્ખં પાપુણન્તિ.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ એતં કામેસુ ગેધં વિવાદમૂલં સબ્બાનત્થમૂલન્તિ સબ્બાકારતો વિદિત્વા. ઇમં ઉદાનન્તિ અન્તદ્વયે ચ મજ્ઝિમાય પટિપત્તિયા આદીનવાનિસંસવિભાવનં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ યઞ્ચ પત્તન્તિ યં રૂપાદિપઞ્ચકામગુણજાતં પત્તં ‘‘નત્થિ કામેસુ દોસો’’તિ દિટ્ઠિં પુરક્ખત્વા વા અપુરક્ખત્વા વા એતરહિ લદ્ધં અનુભુય્યમાનં. યઞ્ચ પત્તબ્બન્તિ યઞ્ચ કામગુણજાતમેવ ‘‘ભુઞ્જિતબ્બા કામા, પરિભુઞ્જિતબ્બા કામા, આસેવિતબ્બા કામા, પટિસેવિતબ્બા કામા, યો કામે પરિભુઞ્જતિ, સો લોકં વડ્ઢેતિ, યો લોકં વડ્ઢેતિ, સો બહું પુઞ્ઞં પસવતી’’તિ દિટ્ઠિં ઉપનિસ્સાય તં અનિસ્સજ્જિત્વા કતેન કમ્મુના અનાગતે પત્તબ્બં અનુભવિતબ્બઞ્ચ. ઉભયમેતં રજાનુકિણ્ણન્તિ એતં ઉભયં પત્તં પત્તબ્બઞ્ચ રાગરજાદીહિ અનુકિણ્ણં. સમ્પત્તે હિ વત્થુકામે અનુભવન્તો રાગરજેન વોકિણ્ણો હોતિ, તત્થ પન સંકિલિટ્ઠચિત્તસ્સ ફલે આયતિં આપન્ને દોમનસ્સુપ્પત્તિયા દોસરજેન વોકિણ્ણો હોતિ, ઉભયત્થાપિ મોહરજેન વોકિણ્ણો હોતિ. કસ્સ પનેતં રજાનુકિણ્ણન્તિ આહ – ‘‘આતુરસ્સાનુસિક્ખતો’’તિ કામપત્થનાવસેન કિલેસાતુરસ્સ, તસ્સ ચ ફલેન દુક્ખાતુરસ્સ ચ ઉભયત્થાપિ પટિકારાભિલાસાય કિલેસફલે અનુસિક્ખતો.

તથા યઞ્ચ પત્તન્તિ યં અચેલકવતાદિવસેન પત્તં અત્તપરિતાપનં. યઞ્ચ પત્તબ્બન્તિ યં મિચ્છાદિટ્ઠિકમ્મસમાદાનહેતુ અપાયેસુ પત્તબ્બં ફલં. ઉભયમેતં રજાનુકિણ્ણન્તિ તદુભયં દુક્ખરજાનુકિણ્ણં. આતુરસ્સાતિ કાયકિલમથેન દુક્ખાતુરસ્સ. અનુસિક્ખતોતિ મિચ્છાદિટ્ઠિં, તસ્સા સમાદાયકે પુગ્ગલે ચ અનુસિક્ખતો.

યે ચ સિક્ખાસારાતિ યેહિ યથાસમાદિન્નં સીલબ્બતાદિસઙ્ખાતં સિક્ખં સારતો ગહેત્વા ‘‘ઇમિના સંસારસુદ્ધી’’તિ કથિતા. તેનાહ – સીલબ્બતં જીવિતં બ્રહ્મચરિયં ઉપટ્ઠાનસારાતિ. તત્થ યં ‘‘ન કરોમી’’તિ ઓરમતિ, તં સીલં, વિસભોજનકિચ્છાચરણાદિકં વતં, સાકભક્ખતાદિજીવિકા જીવિતં, મેથુનવિરતિ બ્રહ્મચરિયં, એતેસં અનુતિટ્ઠનં ઉપટ્ઠાનં, ભૂતપિણ્ડકપરિભણ્ડાદિવસેન ખન્ધદેવસિવાદિપરિચરણં વા ઉપટ્ઠાનં, એવમેતેહિ યથાવુત્તેહિ સીલાદીહિ સંસારસુદ્ધિ હોતીતિ તાનિ સારતો ગહેત્વા ઠિતા સમણબ્રાહ્મણા સિક્ખાસારા સીલબ્બતં જીવિતં બ્રહ્મચરિયં ‘‘ઉપટ્ઠાનસારા’’તિ વેદિતબ્બા. અયમેકો અન્તોતિ અયં સીલબ્બતપરામાસવસેન અત્તકિલમથાનુયોગસઙ્ખાતો મજ્ઝિમાય પટિપત્તિયા ઉપ્પથભૂતો લામકટ્ઠેન ચ એકો અન્તો. અયં દુતિયો અન્તોતિ અયં કામસુખલ્લિકાનુયોગો કામેસુ પાતબ્યતાપત્તિસઙ્ખાતો દુતિયો વુત્તનયેન અન્તો.

ઇચ્ચેતે ઉભો અન્તાતિ કામસુખલ્લિકાનુયોગો અત્તકિલમથાનુયોગો ચ ઇતિ એતે ઉભો અન્તા. તે ચ ખો એતરહિ પત્તે, આયતિં પત્તબ્બે ચ કિલેસદુક્ખરજાનુકિણ્ણે કામગુણે અત્તપરિતાપને ચ અલ્લીનેહિ કિલેસદુક્ખાતુરાનં અનુસિક્ખન્તેહિ, સયઞ્ચ કિલેસદુક્ખાતુરેહિ પટિપજ્જિતબ્બત્તા લામકા ઉપ્પથભૂતા ચાતિ અન્તા. કટસિવડ્ઢનાતિ અન્ધપુથુજ્જનેહિ અભિકઙ્ખિતબ્બટ્ઠેન કટસિસઙ્ખાતાનં તણ્હાઅવિજ્જાનં અભિવડ્ઢના. કટસિયો દિટ્ઠિં વડ્ઢેન્તીતિ તા પન કટસિયો નાનપ્પકારદિટ્ઠિં વડ્ઢેન્તિ. વત્થુકામેસુ અસ્સાદાનુપસ્સિનો હિ તે પજહિતું અસક્કોન્તસ્સ તણ્હાઅવિજ્જાસહકારીકારણં લભિત્વા ‘‘નત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદિના (ધ. સ. ૧૨૨૧; વિભ. ૯૩૮) નત્થિકદિટ્ઠિં અકિરિયદિટ્ઠિં અહેતુકદિટ્ઠિઞ્ચ ગણ્હાપેન્તિ, અત્તપરિતાપનં અનુયુત્તસ્સ પન અવિજ્જાતણ્હાસહકારીકારણં લભિત્વા ‘‘સીલેન સુદ્ધિ વતેન સુદ્ધી’’તિઆદિના અત્તસુદ્ધિઅભિલાસેન સીલબ્બતપરામાસદિટ્ઠિં ગણ્હાપેન્તિ. સક્કાયદિટ્ઠિયા પન તેસં પચ્ચયભાવો પાકટોયેવ. એવં અન્તદ્વયૂપનિસ્સયેન તણ્હાઅવિજ્જાનં દિટ્ઠિવડ્ઢકતા વેદિતબ્બા. કેચિ પન ‘‘કટસીતિ પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં અધિવચન’’ન્તિ વદન્તિ. તેસં યદગ્ગેન તતો અન્તદ્વયતો સંસારસુદ્ધિ ન હોતિ, તદગ્ગેન તે ઉપાદાનક્ખન્ધે અભિવડ્ઢેતીતિ અધિપ્પાયો. અપરે પન ‘‘કટસિવડ્ઢના’’તિ પદસ્સ ‘‘અપરાપરં જરામરણેહિ સિવથિકવડ્ઢના’’તિ અત્થં વદન્તિ. તેહિપિ અન્તદ્વયસ્સ સંસારસુદ્ધિહેતુભાવાભાવોયેવ વુત્તો, કટસિયા પન દિટ્ઠિવડ્ઢનકારણભાવો વત્તબ્બો.

એતે તે ઉભો અન્તે અનભિઞ્ઞાયાતિ તે એતે યથાવુત્તે ઉભોપિ અન્તે અજાનિત્વા ‘‘ઇમે અન્તા તે ચ એવંગહિતા એવંઅનુટ્ઠિતા એવંગતિકા એવંઅભિસમ્પરાયા’’તિ એવં અજાનનહેતુ અજાનનકારણા. ‘‘પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા આસવા પરિક્ખીણા’’તિઆદીસુ (પુ. પ. ૨૦૮; અ. નિ. ૯.૪૩) વિયસ્સ હેતુઅત્થતા દટ્ઠબ્બા. ઓલીયન્તિ એકેતિ એકે કામસુખાનુયોગવસેન સઙ્કોચં આપજ્જન્તિ. અતિધાવન્તિ એકેતિ એકે અત્તકિલમથાનુયોગવસેન અતિક્કમન્તિ. કામસુખમનુયુત્તા હિ વીરિયસ્સ અકરણતો કોસજ્જવસેન સમ્માપટિપત્તિતો સઙ્કોચમાપન્નતા ઓલીયન્તિ નામ, અત્તપરિતાપનમનુયુત્તા પન કોસજ્જં પહાય અનુપાયેન વીરિયારમ્ભં કરોન્તા સમ્માપટિપત્તિયા અતિક્કમનતો અતિધાવન્તિ નામ, તદુભયં પન તત્થ આદીનવાદસ્સનતો. તેન વુત્તં – ‘‘ઉભો અન્તે અનભિઞ્ઞાય ઓલીયન્તિ એકે અતિધાવન્તિ એકે’’તિ. તત્થ તણ્હાભિનન્દનવસેન ઓલીયન્તિ, દિટ્ઠાભિનન્દનવસેન અતિધાવન્તીતિ વેદિતબ્બં.

અથ વા સસ્સતાભિનિવેસવસેન ઓલીયન્તિ એકે, ઉચ્છેદાભિનિવેસવસેન અતિધાવન્તિ એકે. ગોસીલાદિવસેન હિ અત્તપરિતાપનમનુયુત્તા એકચ્ચે ‘‘ઇમિનાહં સીલેન વા વતેન વા તપેન વા બ્રહ્મચરિયેન વા દેવો વા ભવિસ્સામિ દેવઞ્ઞતરો વા, તત્થ નિચ્ચો ધુવો સસ્સતો અવિપરિણામધમ્મો સસ્સતિસમં તથેવ ઠસ્સામી’’તિ સસ્સતદસ્સનં અભિનિવિસન્તા સંસારે ઓલીયન્તિ નામ, કામસુખમનુયુત્તા પન એકચ્ચે યંકિઞ્ચિ કત્વા ઇન્દ્રિયાનિ સન્તપ્પેતુકામા લોકાયતિકા વિય તદનુગુણં ઉચ્છેદદસ્સનં અભિનિવિસન્તા અનુપાયેન વટ્ટુપચ્છેદસ્સ પરિયેસનતો અતિધાવન્તિ નામ. એવં સસ્સતુચ્છેદવસેનપિ ઓલીયનાતિધાવનાનિ વેદિતબ્બાનિ.

યે ચ ખો તે અભિઞ્ઞાયાતિ યે ચ ખો પન અરિયપુગ્ગલા તે યથાવુત્તે ઉભો અન્તે ‘‘ઇમે અન્તા એવંગહિતા એવંઅનુટ્ઠિતા એવંગતિકા એવંઅભિસમ્પરાયા’’તિ અભિવિસિટ્ઠેન ઞાણેન વિપસ્સનાસહિતાય મગ્ગપઞ્ઞાય જાનિત્વા મજ્ઝિમપટિપદં સમ્માપટિપન્ના, તાય સમ્માપટિપત્તિયા. તત્ર ચ નાહેસુન્તિ તત્ર તસ્મિં અન્તદ્વયે પતિતા ન અહેસું, તં અન્તદ્વયં પજહિંસૂતિ અત્થો. તેન ચ નામઞ્ઞિંસૂતિ તેન અન્તદ્વયપહાનેન ‘‘મમ ઇદં અન્તદ્વયપહાનં, અહં અન્તદ્વયં પહાસિં, ઇમિના અન્તદ્વયપહાનેન સેય્યો’’તિઆદિના તણ્હાદિટ્ઠિમાનમઞ્ઞનાવસેન ન અમઞ્ઞિંસુ સબ્બમઞ્ઞનાનં સમ્મદેવ પહીનત્તા. એત્થ ચ અગ્ગફલે ઠિતે અરિયપુગ્ગલે સન્ધાય ‘‘તત્ર ચ નાહેસું, તેન ચ નામઞ્ઞિંસૂ’’તિ અતીતકાલવસેન અયં દેસના પવત્તા, મગ્ગક્ખણે પન અધિપ્પેતે વત્તમાનકાલવસેનેવ વત્તબ્બં સિયા. વટ્ટં તેસં નત્થિ પઞ્ઞાપનાયાતિ યે એવં પહીનસબ્બમઞ્ઞના ઉત્તમપુરિસા, તેસં અનુપાદાપરિનિબ્બુતાનં કમ્મવિપાકકિલેસવસેન તિવિધમ્પિ વટ્ટં નત્થિ પઞ્ઞાપનાય, વત્તમાનક્ખન્ધભેદતો ઉદ્ધં અનુપાદાનો વિય જાતવેદો અપઞ્ઞત્તિકભાવમેવ ગચ્છતીતિ અત્થો.

અટ્ઠમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.