૬. તતિયનાનાતિત્થિયસુત્તવણ્ણના

૫૬. છટ્ઠે સબ્બં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ. ઇમં ઉદાનન્તિ એત્થ પન દિટ્ઠિતણ્હામાનેસુ દોસં દિસ્વા તે દૂરતો વજ્જેત્વા સઙ્ખારે યથાભૂતં પસ્સતો ચ તત્થ અનાદીનવદસ્સિતાય મિચ્છાભિનિવિટ્ઠસ્સ યથાભૂતં અપસ્સતો ચ યથાક્કમં સંસારતો અતિવત્તનાનતિવત્તનદીપકં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસીતિ અત્થો યોજેતબ્બો.

તત્થ અહઙ્કારપસુતાયં પજાતિ ‘‘સયંકતો અત્તા ચ લોકો ચા’’તિ એવં વુત્તસયંકારસઙ્ખાતં અહઙ્કારં તથાપવત્તં દિટ્ઠિં પસુતા અનુયુત્તા અયં પજા મિચ્છાભિનિવિટ્ઠો સત્તકાયો. પરંકારૂપસંહિતાતિ પરો અઞ્ઞો ઇસ્સરાદિકો સબ્બં કરોતીતિ એવં પવત્તપરંકારદિટ્ઠિસન્નિસ્સિતા તાય ઉપસંહિતાતિ પરંકારૂપસંહિતા. એતદેકે નાબ્ભઞ્ઞંસૂતિ એતં દિટ્ઠિદ્વયં એકે સમણબ્રાહ્મણા તત્થ દોસદસ્સિનો હુત્વા નાનુજાનિંસુ. કથં? સતિ હિ સયંકારે કામકારતો સત્તાનં ઇટ્ઠેનેવ ભવિતબ્બં, ન અનિટ્ઠેન. ન હિ કોચિ અત્તનો દુક્ખં ઇચ્છતિ, ભવતિ ચ અનિટ્ઠં, તસ્મા ન સયંકારો. પરંકારોપિ યદિ ઇસ્સરહેતુકો, સ્વાયં ઇસ્સરો અત્તત્થં વા કરેય્ય પરત્થં વા. તત્થ યદિ અત્તત્થં, અત્તના અકતકિચ્ચો સિયા અસિદ્ધસ્સ સાધનતો. અથ વા પરત્થં સબ્બેસં હિતસુખમેવ નિપ્ફજ્જેય્ય, ન અહિતં દુક્ખં નિપ્ફજ્જતિ, તસ્મા ઇસ્સરવસેન ન પરંકારો સિજ્ઝતિ. યદિ ચ ઇસ્સરસઙ્ખાતં અઞ્ઞનિરપેક્ખં નિચ્ચમેકકારણં પવત્તિયા સિયા, કમ્મેન ઉપ્પત્તિ ન સિયા, સબ્બેહેવ એકજ્ઝં ઉપ્પજ્જિતબ્બં કારણસ્સ સન્નિહિતત્તા. અથસ્સ અઞ્ઞમ્પિ સહકારીકારણં ઇચ્છિતં, તઞ્ઞેવ હેતુ, કિં ઇસ્સરેન અપરિનિટ્ઠિતસામત્થિયેન પરિકપ્પિતેન. યથા ચ ઇસ્સરહેતુકો પરંકારો ન સિજ્ઝતિ, એવં પજાપતિપુરિસપકતિબ્રહ્મકાલાદિહેતુતોપિ ન સિજ્ઝતેવ તેસમ્પિ અસિદ્ધત્તા વુત્તદોસાનતિવત્તનતો ચ. તેન વુત્તં ‘‘એતદેકે નાબ્ભઞ્ઞંસૂ’’તિ. યે પન યથાવુત્તે સયંકારપરંકારે નાનુજાનન્તાપિ અધિચ્ચસમુપ્પન્નં અત્તાનઞ્ચ લોકઞ્ચ પઞ્ઞપેન્તિ, તેપિ ન નં સલ્લન્તિ અદ્દસું અધિચ્ચસમુપ્પન્નન્તિવાદિનોપિ મિચ્છાભિનિવેસં અનતિક્કમનતો યથાભૂતં અજાનન્તાનં દિટ્ઠિગતં તત્થ તત્થ દુક્ખુપ્પાદનતો વિજ્ઝનટ્ઠેન ‘‘સલ્લ’’ન્તિ ન પસ્સિંસુ.

એતઞ્ચ સલ્લં પટિકચ્ચ પસ્સતોતિ યો પન આરદ્ધવિપસ્સકો પઞ્ચપિ ઉપાદાનક્ખન્ધે અનિચ્ચતો દુક્ખતો અનત્તતો સમનુપસ્સતિ, સો એતઞ્ચ તિવિધં વિપરીતદસ્સનં અઞ્ઞઞ્ચ સકલં મિચ્છાભિનિવેસં તેસઞ્ચ નિસ્સયભૂતે પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધેપિ તુજ્જનતો દુરુદ્ધારતો ચ ‘‘સલ્લ’’ન્તિ પટિકચ્ચ પુબ્બેયેવ વિપસ્સનાપઞ્ઞાય પસ્સતિ. એવં પસ્સતો અરિયમગ્ગક્ખણે એકન્તેનેવ અહં કરોમીતિ ન તસ્સ હોતિ. યથા ચ અત્તનો કારકભાવો તસ્સ ન ઉપટ્ઠાતિ, એવં પરો કરોતીતિ ન તસ્સ હોતિ, કેવલં પન અનિચ્ચસઙ્ખાતં પટિચ્ચસમુપ્પન્નધમ્મમત્તમેવ હોતિ. એત્તાવતા સમ્માપટિપન્નસ્સ સબ્બથાપિ દિટ્ઠિમાનાભાવોવ દસ્સિતો. તેન ચ અરહત્તપ્પત્તિયા સંસારસમતિક્કમો પકાસિતો હોતિ.

ઇદાનિ યો દિટ્ઠિગતે અલ્લીનો, ન સો સંસારતો સીસં ઉક્ખિપિતું સક્કોતિ, તં દસ્સેતું ‘‘માનુપેતા’’તિ ગાથમાહ. તત્થ માનુપેતા અયં પજાતિ અયં સબ્બાપિ દિટ્ઠિગતિકસઙ્ખાતા પજા સત્તકાયો ‘‘મય્હં દિટ્ઠિ સુન્દરા, મય્હં આદાનો સુન્દરો’’તિ અત્તનો ગાહસ્સ સંપગ્ગહલક્ખણેન માનેન ઉપેતા સમન્નાગતા. માનગન્થા માનવિનિબદ્ધાતિ તતો એવ તેન અપરાપરં ઉપ્પજ્જમાનેન યથા તં દિટ્ઠિં ન પટિનિસ્સજ્જતિ, એવં અત્તનો સન્તાનસ્સ ગન્થિતત્તા વિનિબદ્ધત્તા ચ માનગન્થા માનવિનિબદ્ધા. દિટ્ઠીસુ સારમ્ભકથા, સંસારં નાતિવત્તતીતિ ‘‘ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ અત્તુક્કંસનપરવમ્ભનવસેન અત્તનો દિટ્ઠાભિનિવેસેન પરેસં દિટ્ઠીસુ સારમ્ભકથા વિરોધકથા સંસારનાયિકાનં અવિજ્જાતણ્હાનં અપ્પહાનતો સંસારં નાતિવત્તતિ, ન અતિક્કમતીતિ અત્થો.

છટ્ઠસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.