૫. દુતિયનાનાતિત્થિયસુત્તવણ્ણના

૫૫. પઞ્ચમે સસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચાતિ રૂપાદીસુ અઞ્ઞતરં અત્તાતિ ચ લોકોતિ ચ ગહેત્વા તં સસ્સતં નિચ્ચન્તિ અઞ્ઞેપિ ચ તથા ગાહેન્તા વોહરન્તિ. યથાહ –

‘‘રૂપં અત્તા ચેવ લોકો ચ સસ્સતો ચાતિ અત્તાનઞ્ચ લોકઞ્ચ પઞ્ઞપેન્તિ. વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં અત્તા ચ લોકો ચ સસ્સતો ચાતિ અત્તાનઞ્ચ લોકઞ્ચ પઞ્ઞપેન્તી’’તિ.

અથ વા અત્તાતિ અહઙ્કારવત્થુ, લોકોતિ મમઙ્કારવત્થુ, યં ‘‘અત્તનિય’’ન્તિ વુચ્ચતિ. અત્તાતિ વા સયં, લોકોતિ પરો. અત્તાતિ વા પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ એકો ખન્ધો, ઇતરો લોકો. અત્તાતિ વા સવિઞ્ઞાણકો ખન્ધસન્તાનો, અવિઞ્ઞાણકો લોકો. એવં તં તં અત્તાતિ ચ લોકોતિ ચ યથાદસ્સનં દ્વિધા ગહેત્વા તદુભયં ‘‘નિચ્ચો ધુવો સસ્સતો’’તિ અભિનિવિસ્સ વોહરન્તિ. એતેન ચત્તારો સસ્સતવાદા દસ્સિતા. અસસ્સતોતિ સત્તપિ ઉચ્છેદવાદા દસ્સિતા. સસ્સતો ચ અસસ્સતો ચાતિ એકચ્ચો અત્તા ચ લોકો ચ સસ્સતો, એકચ્ચો અસસ્સતોતિ એવં સસ્સતો ચ અસસ્સતો ચાતિ અત્થો. અથ વા સ્વેવ અત્તા ચ લોકો ચ અત્તગતિદિટ્ઠિકાનં વિય સસ્સતો ચ અસસ્સતો ચ, સિયા સસ્સતોતિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. સબ્બથાપિ ઇમિના એકચ્ચસસ્સતવાદો દસ્સિતો. નેવ સસ્સતો નાસસ્સતોતિ ઇમિના અમરાવિક્ખેપવાદો દસ્સિતો. તે હિ સસ્સતવાદે અસસ્સતવાદે ચ દોસં દિસ્વા ‘‘નેવ સસ્સતો નાસસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચા’’તિ વિક્ખેપં કરોન્તા વિવદન્તિ.

સયંકતોતિ અત્તના કતો. યથા હિ તેસં તેસં સત્તાનં અત્તા ચ અત્તનો ધમ્માનુધમ્મં કત્વા સુખદુક્ખાનિ પટિસંવેદેતિ, એવં અત્તાવ અત્તાનં તસ્સ ચ ઉપભોગભૂતં કિઞ્ચનં પલિબોધસઙ્ખાતં લોકઞ્ચ કરોતિ, અભિનિમ્મિનાતીતિ અત્તલદ્ધિ વિય અયમ્પિ તેસં લદ્ધિ. પરંકતોતિ પરેન કતો, અત્તતો પરેન ઇસ્સરેન વા પુરિસેન વા પજાપતિના વા કાલેન વા પકતિયા વા અત્તા ચ લોકો ચ કતો, નિમ્મિતોતિ અત્થો. સયંકતો ચ પરંકતો ચાતિ યસ્મા અત્તાનઞ્ચ લોકઞ્ચ નિમ્મિનન્તા ઇસ્સરાદયો ન કેવલં સયમેવ નિમ્મિનન્તિ, અથ ખો તેસં તેસં સત્તાનં ધમ્માધમ્માનં સહકારીકારણં લભિત્વાવ, તસ્મા સયંકતો ચ પરંકતો ચ અત્તા ચ લોકો ચાતિ એકચ્ચાનં લદ્ધિ. અસયંકારો અપરંકારોતિ નત્થિ એતસ્સ સયંકારોતિ અસયંકારો, નત્થિ એતસ્સ પરકારોતિ અપરકારો. અનુનાસિકાગમં કત્વા વુત્તં ‘‘અપરંકારો’’તિ. અયં ઉભયત્થ દોસં દિસ્વા ઉભયં પટિક્ખિપતિ. અથ કથં ઉપ્પન્નોતિ આહ – અધિચ્ચસમુપ્પન્નોતિ યદિચ્છાય સમુપ્પન્નો કેનચિ કારણેન વિના ઉપ્પન્નોતિ અધિચ્ચસમુપ્પન્નવાદો દસ્સિતો. તેન ચ અહેતુકવાદોપિ સઙ્ગહિતો હોતિ.

ઇદાનિ યે દિટ્ઠિગતિકા અત્તાનં વિય સુખદુક્ખમ્પિ તસ્સ ગુણભૂતં કિઞ્ચનભૂતં વા સસ્સતાદિવસેન અભિનિવિસ્સ વોહરન્તિ, તેસં તં વાદં દસ્સેતું ‘‘સન્તેકે સમણબ્રાહ્મણા’’તિઆદિ વુત્તં. તં વુત્તનયમેવ.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ એત્થ પન ઇધ જચ્ચન્ધૂપમાય અનાગતત્તા તં હિત્વા હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ અત્થો યોજેતબ્બો, તથા ગાથાય.

તત્થ અન્તરાવ વિસીદન્તિ, અપત્વાવ તમોગધન્તિ અયં વિસેસો. તસ્સત્થો – એવં દિટ્ઠિગતેસુ દિટ્ઠિનિસ્સયેસુ આસજ્જમાના દિટ્ઠિગતિકા કામોઘાદીનં ચતુન્નં ઓઘાનં, સંસારમહોઘસ્સેવ વા અન્તરાવ વેમજ્ઝે એવ યં તેસં પારભાવેન પતિટ્ઠટ્ઠેન વા ઓગધસઙ્ખાતં નિબ્બાનં તદધિગમૂપાયો વા અરિયમગ્ગો તં અપ્પત્વાવ અનધિગન્ત્વાવ વિસીદન્તિ સંસીદન્તિ. ઓગાધન્તિ પતિટ્ઠહન્તિ એતેન, એત્થ વાતિ ઓગાધો, અરિયમગ્ગો નિબ્બાનઞ્ચ. ઓગાધમેવેત્થ રસ્સત્તં કત્વા ઓગધન્તિ વુત્તં. તં ઓગધં તમોગધન્તિ પદવિભાગો.

પઞ્ચમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.