૪. પઠમનાનાતિત્થિયસુત્તવણ્ણના

૫૪. ચતુત્થે નાનાતિત્થિયસમણબ્રાહ્મણપરિબ્બાજકાતિ એત્થ તરન્તિ એતેન સંસારોઘન્તિ તિત્થં, નિબ્બાનમગ્ગો. ઇધ પન વિપરીતવિપલ્લાસવસેન દિટ્ઠિગતિકેહિ તથા ગહિતદિટ્ઠિદસ્સનં ‘‘તિત્થ’’ન્તિ અધિપ્પેતં. તસ્મિં સસ્સતાદિનાનાકારે તિત્થે નિયુત્તાતિ નાનાતિત્થિયા, નગ્ગનિગણ્ઠાદિસમણા ચેવ કઠકલાપાદિબ્રાહ્મણા ચ પોક્ખરસાતાદિપરિબ્બાજકા ચ સમણબ્રાહ્મણપરિબ્બાજકા. નાનાતિત્થિયા ચ તે સમણબ્રાહ્મણપરિબ્બાજકા ચાતિ નાનાતિત્થિયસમણબ્રાહ્મણપરિબ્બાજકા.

‘‘સસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચા’’તિઆદિના પસ્સન્તિ એતાય, સયં વા પસ્સતિ, તથા દસ્સનમત્તમેવ વાતિ દિટ્ઠિ, મિચ્છાભિનિવેસસ્સેતં અધિવચનં. સસ્સતાદિવસેન નાના અનેકવિધા દિટ્ઠિયો એતેસન્તિ નાનાદિટ્ઠિકા. સસ્સતાદિવસેનેવ ખમનં ખન્તિ, રોચનં રુચિ, અત્થતો ‘‘સસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચા’’તિઆદિના (ઉદા. ૫૫) પવત્તો ચિત્તવિપલ્લાસો સઞ્ઞાવિપલ્લાસો ચ. તથા નાના ખન્તિયો એતેસન્તિ નાનાખન્તિકા, નાના રુચિયો એતેસન્તિ નાનારુચિકા. દિટ્ઠિગતિકા હિ પુબ્બભાગે તથા તથા ચિત્તં રોચેત્વા ખમાપેત્વા ચ પચ્છા ‘‘ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ અભિનિવિસન્તિ. અથ વા ‘‘અનિચ્ચં નિચ્ચ’’ન્તિઆદિના તથા તથા દસ્સનવસેન દિટ્ઠિ, ખમનવસેન ખન્તિ, રુચ્ચનવસેન રુચીતિ એવં તીહિપિ પદેહિ દિટ્ઠિ એવ વુત્તાતિ વેદિતબ્બા. નાનાદિટ્ઠિનિસ્સયનિસ્સિતાતિ સસ્સતાદિપરિકપ્પવસેન નાનાવિધં દિટ્ઠિયા નિસ્સયં વત્થું કારણં, દિટ્ઠિસઙ્ખાતમેવ વા નિસ્સયં નિસ્સિતા અલ્લીના ઉપગતા, તં અનિસ્સજ્જિત્વા ઠિતાતિ અત્થો. દિટ્ઠિયોપિ હિ દિટ્ઠિગતિકાનં અભિનિવેસાકારાનં નિસ્સયા હોન્તિ.

સન્તીતિ અત્થિ સંવિજ્જન્તિ ઉપલબ્ભન્તિ. એકેતિ એકચ્ચે. સમણબ્રાહ્મણાતિ પબ્બજ્જૂપગમેન સમણા, જાતિયા બ્રાહ્મણા, લોકેન વા સમણાતિ ચ બ્રાહ્મણાતિ ચ એવં ગહિતા. એવંવાદિનોતિ એવં ઇદાનિ વત્તબ્બાકારેન વદન્તીતિ એવંવાદિનો. એવં ઇદાનિ વત્તબ્બાકારેન પવત્તા દિટ્ઠિ એતેસન્તિ એવંદિટ્ઠિનો. તત્થ દુતિયેન દિટ્ઠિગતિકાનં મિચ્છાભિનિવેસો દસ્સિતો, પઠમેન તેસં યથાભિનિવેસં પરેસં તત્થ પતિટ્ઠાપનવસેન વોહારો.

સસ્સતો લોકો, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞન્તિ એત્થ લોકોતિ અત્તા. સો હિ દિટ્ઠિગતિકેહિ લોકિયન્તિ એત્થ પુઞ્ઞં પાપં તબ્બિપાકા, સયં વા કારકાદિભાવેન અભિયુત્તેહિ લોકિયતીતિ લોકોતિ અધિપ્પેતો. સ્વાયં સસ્સતો અમરો નિચ્ચો ધુવોતિ યદિદં અમ્હાકં દસ્સનં ઇદમેવ સચ્ચં અવિપરીતં, અઞ્ઞં પન અસસ્સતોતિઆદિ પરેસં દસ્સનં મોઘં મિચ્છાતિ અત્થો. એતેન ચત્તારોપિ સસ્સતવાદા દસ્સિતા હોન્તિ. અસસ્સતોતિ ન સસ્સતો, અનિચ્ચો અધુવો ચવનધમ્મોતિ અત્થો. ‘‘અસસ્સતો’’તિ સસ્સતભાવપ્પટિક્ખેપેનેવ ઉચ્છેદો દીપિતોતિ સત્તપિ ઉચ્છેદવાદા દીપિતા હોન્તિ.

અન્તવાતિ સપરિયન્તો પરિવટુમો પરિચ્છિન્નપ્પમાણો, ન સબ્બગતોતિ અત્થો. એતેન સરીરપરિમાણો અઙ્ગુટ્ઠપરિમાણો અવયવપરિમાણો પરમાણુપરિમાણો અત્તાતિ એવમાદિવાદા દસ્સિતા હોન્તિ. અનન્તવાતિ અપરિયન્તો, સબ્બગતોતિ અત્થો. એતેન કપિલકણાદાદિવાદા દીપિતા હોન્તિ.

તં જીવં તં સરીરન્તિ યં સરીરં, તદેવ જીવસઙ્ખાતં વત્થુ, યઞ્ચ જીવસઙ્ખાતં વત્થુ, તદેવ સરીરન્તિ જીવઞ્ચ સરીરઞ્ચ અદ્વયં સમનુપસ્સતિ. એતેન આજીવકાનં વિય ‘‘રૂપી અત્તા’’તિ અયં વાદો દસ્સિતો હોતિ. અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીરન્તિ ઇમિના પન ‘‘અરૂપી અત્તા’’તિ અયં વાદો દસ્સિતો.

હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ એત્થ તથાગતોતિ સત્તો. તઞ્હિ દિટ્ઠિગતિકો કારકવેદકાદિસઙ્ખાતં, નિચ્ચધુવાદિસઙ્ખાતં વા તથાભાવં ગતોતિ તથાગતોતિ વોહરતિ, સો મરણતો ઇધકાયસ્સ ભેદતો પરં ઉદ્ધં હોતિ, અત્થિ સંવિજ્જતીતિ અત્થો. એતેન સસ્સતગ્ગાહમુખેન સોળસ સઞ્ઞીવાદા અટ્ઠ અસઞ્ઞીવાદા અટ્ઠ ચ નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞીવાદા દસ્સિતા હોન્તિ. ન હોતીતિ નત્થિ ન ઉપલબ્ભતિ. એતેન ઉચ્છેદવાદો દસ્સિતો. હોતિ ચ ન ચ હોતીતિ અત્થિ ચ નત્થિ ચાતિ. એતેન એકચ્ચસસ્સતવાદા સત્ત સઞ્ઞીવાદા ચ દસ્સિતા. નેવ હોતિ ન ન હોતીતિ ઇમિના પન અમરાવિક્ખેપવાદો દસ્સિતોતિ વેદિતબ્બં.

ઇમે કિર દિટ્ઠિગતિકા નાનાદેસતો આગન્ત્વા સાવત્થિયં પટિવસન્તા એકદા સમયપ્પવાદકે સન્નિપતિત્વા અત્તનો અત્તનો વાદં પગ્ગય્હ અઞ્ઞવાદે ખુંસેન્તા વિવાદાપન્ના અહેસું. તેન વુત્તં ‘‘તે ભણ્ડનજાતા’’તિઆદિ.

તત્થ ભણ્ડનં નામ કલહસ્સ પુબ્બભાગો. ભણ્ડનજાતાતિ જાતભણ્ડના. કલહોતિ કલહો એવ, કલસ્સ વા હનનતો કલહો દટ્ઠબ્બો. અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ વિરુદ્ધવાદં આપન્નાતિ વિવાદાપન્ના. મમ્મઘટ્ટનતો મુખમેવ સત્તીતિ મુખસત્તિ, ફરુસવાચા. ફલૂપચારેન વિય હિ કારણં કારણૂપચારેન ફલમ્પિ વોહરિયતિ યથા તં ‘‘સુખો બુદ્ધુપ્પાદો, પાપકમ્મં પચ્ચનુભોતી’’તિ ચ. તાહિ મુખસત્તીહિ વિતુદન્તા વિજ્ઝન્તા વિહરન્તિ. એદિસો ધમ્મોતિ ધમ્મો અવિપરીતસભાવો એદિસો એવરૂપો, યથા મયા વુત્તં ‘‘સસ્સતો લોકો’’તિ. નેદિસો ધમ્મોતિ ન એદિસો ધમ્મો, યથા તયા વુત્તં ‘‘અસસ્સતો લોકો’’તિ, એવં સેસપદેહિપિ યોજેતબ્બં. સો ચ તિત્થિયાનં વિવાદો સકલનગરે પાકટો જાતો. અથ ભિક્ખૂ સાવત્થિં પિણ્ડાય પવિટ્ઠા તં સુત્વા ‘‘અત્થિ નો ઇદં કથાપાભતં, યં નૂન મયં ઇમં પવત્તિં ભગવતો આરોચેય્યામ, અપ્પેવ નામ તં નિસ્સાય સત્થુ સણ્હસુખુમં ધમ્મદેસનં લભેય્યામા’’તિ તે પચ્છાભત્તં ધમ્મદેસનાકાલે ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો સમ્બહુલા ભિક્ખૂ’’તિઆદિ.

તં સુત્વા ભગવા અઞ્ઞતિત્થિયાનં ધમ્મસ્સ અયથાભૂતપજાનનં પકાસેન્તો ‘‘અઞ્ઞતિત્થિયા, ભિક્ખવે’’તિઆદિમાહ. તત્થ અન્ધાતિ પઞ્ઞાચક્ખુવિરહેન અન્ધા. તેનાહ ‘‘અચક્ખુકા’’તિ. પઞ્ઞા હિ ઇધ ‘‘ચક્ખૂ’’તિ અધિપ્પેતા. તથા હિ વુત્તં ‘‘અત્થં ન જાનન્તી’’તિઆદિ. તત્થ અત્થં ન જાનન્તીતિ ઇધલોકત્થં પરલોકત્થં ન જાનન્તિ, ઇધલોકપરલોકેસુ વુદ્ધિં અબ્ભુદયં નાવબુજ્ઝન્તિ, પરમત્થે પન નિબ્બાને કથાવકા. યે હિ નામ પવત્તિમત્તેપિ સમ્મૂળ્હા, તે કથં નિવત્તિં જાનિસ્સન્તીતિ. અનત્થં ન જાનન્તીતિ યદગ્ગેન તે અત્થં ન જાનન્તિ, તદગ્ગેન અનત્થમ્પિ ન જાનન્તિ. યસ્મા ધમ્મં ન જાનન્તિ, તસ્મા અધમ્મમ્પિ ન જાનન્તિ. તે હિ વિપરિયેસગ્ગાહિતાય ધમ્મં કુસલમ્પિ અકુસલં કરોન્તિ, અધમ્મમ્પિ અકુસલં કુસલં કરોન્તિ. ન કેવલઞ્ચ ધમ્માધમ્મેસુ એવ, અથ ખો તસ્સ વિપાકેસુપિ સમ્મૂળ્હા. તથા હિ તે કમ્મમ્પિ વિપાકં કત્વા વોહરન્તિ, વિપાકમ્પિ કમ્મં કત્વા. તથા ધમ્મં સભાવધમ્મમ્પિ ન જાનન્તિ, અધમ્મં અસભાવધમ્મમ્પિ ન જાનન્તિ. એવંભૂતા ચ સભાવધમ્મં અસભાવધમ્મઞ્ચ, અસભાવધમ્મં સભાવધમ્મઞ્ચ કત્વા પવેદેન્તિ.

ઇતિ ભગવા તિત્થિયાનં મોહદિટ્ઠિપટિલાભભાવેન પઞ્ઞાચક્ખુવેકલ્લતો અન્ધભાવં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તમત્થં જચ્ચન્ધૂપમાય પકાસેતું ‘‘ભૂતપુબ્બં, ભિક્ખવે’’તિઆદિમાહ. તત્થ ભૂતપુબ્બન્તિ પુબ્બે ભૂતં, અતીતકાલે નિબ્બત્તં. અઞ્ઞતરો રાજા અહોસીતિ પુરાતનો નામગોત્તેહિ લોકે અપાકટો એકો રાજા અહોસિ. સો રાજા અઞ્ઞતરં પુરિસં આમન્તેસીતિ તસ્સ કિર રઞ્ઞો સોભગ્ગપ્પત્તં સબ્બઙ્ગસમ્પન્નં અત્તનો ઓપવય્હં હત્થિં ઉપટ્ઠાનં આગતં દિસ્વા એતદહોસિ – ‘‘ભદ્દકં વત, ભો, હત્થિયાનં દસ્સનીય’’ન્તિ. તેન ચ સમયેન એકો જચ્ચન્ધો રાજઙ્ગણેન ગચ્છતિ. તં દિસ્વા રાજા ચિન્તેસિ – ‘‘મહાજાનિયા ખો ઇમે અન્ધા યે એવરૂપં દસ્સનીયં ન લભન્તિ દટ્ઠું. યંનૂનાહં ઇમિસ્સા સાવત્થિયા યત્તકા જચ્ચન્ધા સબ્બે તે સન્નિપાતાપેત્વા એકદેસં એકદેસં હત્થેન ફુસાપેત્વા તેસં વચનં સુણેય્ય’’ન્તિ. કેળિસીલો રાજા એકેન પુરિસેન સાવત્થિયા સબ્બે જચ્ચન્ધે સન્નિપાતાપેત્વા તસ્સ પુરિસસ્સ સઞ્ઞં અદાસિ ‘‘યથા એકેકો જચ્ચન્ધો સીસાદિકં એકેકંયેવ હત્થિસ્સ અઙ્ગં ફુસિત્વા ‘હત્થી મયા દિટ્ઠો’તિ સઞ્ઞં ઉપ્પાદેસિ, તથા કરોહી’’તિ. સો પુરિસો તથા અકાસિ. અથ રાજા તે જચ્ચન્ધે પચ્ચેકં પુચ્છિ ‘‘કીદિસો, ભણે, હત્થી’’તિ. તે અત્તના દિટ્ઠદિટ્ઠાવયવમેવ હત્થિં કત્વા વદન્તા ‘‘એદિસો હત્થી, નેદિસો હત્થી’’તિ અઞ્ઞમઞ્ઞં કલહં કરોન્તા હત્થાદીહિ ઉપક્કમિત્વા રાજઙ્ગણે મહન્તં કોલાહલં અકંસુ. રાજા સપરિજનો તેસં તં વિપ્પકારં દિસ્વા ફાસુકેહિ ભિજ્જમાનેહિ હદયેન ઉગ્ગતેન મહાહસિતં હસિ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, સો રાજા…પે… અત્તમનો અહોસી’’તિ.

તત્થ અમ્ભોતિ આલપનં. યાવતકાતિ યત્તકા. જચ્ચન્ધાતિ જાતિયા અન્ધા, જાતિતો પટ્ઠાય અચક્ખુકા. એકજ્ઝન્તિ એકતો. ભણેતિ અબહુમાનાલાપો. હત્થિં દસ્સેહીતિ યથાવુત્તં હત્થિં સયાપેત્વા દસ્સેહિ. સો ચ સુસિક્ખિતત્તા અપરિપ્ફન્દન્તો નિપજ્જિ. દિટ્ઠો નો હત્થીતિ હત્થેન પરામસનં દસ્સનં કત્વા આહંસુ. તેન પુરિસેન સીસં પરામસાપેત્વા ‘‘એદિસો હત્થી’’તિ સઞ્ઞાપિતત્તા તાદિસંયેવ નં હત્થિં સઞ્જાનન્તા જચ્ચન્ધા ‘‘એદિસો દેવ હત્થી સેય્યથાપિ કુમ્ભો’’તિ વદિંસુ. કુમ્ભોતિ ચ ઘટોતિ અત્થો. ખીલોતિ નાગદન્તખીલો. સોણ્ડોતિ હત્થો. નઙ્ગલીસાતિ નઙ્ગલસ્સ સિરસ્સ ઈસા. કાયોતિ સરીરં. કોટ્ઠોતિ કુસૂલો. પાદોતિ જઙ્ઘો. થૂણોતિ થમ્ભો. નઙ્ગુટ્ઠન્તિ વાળસ્સ ઉરિમપ્પદેસો. વાલધીતિ વાલસ્સ અગ્ગપ્પદેસો. મુટ્ઠીહિ સંસુમ્ભિંસૂતિ મુટ્ઠિયો બન્ધિત્વા પહરિંસુ, મુટ્ઠિઘાતં અકંસુ. અત્તમનો અહોસીતિ કેળિસીલત્તા સો રાજા તેન જચ્ચન્ધાનં કલહેન અત્તમનો પહાસેન ગહિતમનો અહોસિ.

એવમેવ ખોતિ ઉપમાસંસન્દનં. તસ્સત્થો – ભિક્ખવે, યથા તે જચ્ચન્ધા અચક્ખુકા એકઙ્ગદસ્સિનો અનવસેસતો હત્થિં અપસ્સિત્વા અત્તના દિટ્ઠાવયવમત્તં હત્થિસઞ્ઞાય ઇતરેહિ દિટ્ઠં અનનુજાનન્તા અઞ્ઞમઞ્ઞં વિવાદં આપન્ના કલહં અકંસુ, એવમેવ ઇમે અઞ્ઞતિત્થિયા સક્કાયસ્સ એકદેસં રૂપવેદનાદિં અત્તનો દિટ્ઠિદસ્સનેન યથાદિટ્ઠં ‘‘અત્તા’’તિ મઞ્ઞમાના તસ્સ સસ્સતાદિભાવં આરોપેત્વા ‘‘ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ અભિનિવિસિત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞં વિવદન્તિ, યથાભૂતં પન અત્થાનત્થં ધમ્માધમ્મઞ્ચ ન જાનન્તિ. તસ્મા અન્ધા અચક્ખુકા જચ્ચન્ધપટિભાગાતિ.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ એતં તિત્થિયાનં ધમ્મસભાવં યથાભૂતં અજાનન્તાનં અપસ્સન્તાનં જચ્ચન્ધાનં વિય હત્થિમ્હિ યથાદસ્સનં મિચ્છાભિનિવેસં, તત્થ ચ વિવાદાપત્તિં સબ્બાકારતો વિદિત્વા તદત્થદીપકં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ ઇમેસુ કિર સજ્જન્તિ, એકે સમણબ્રાહ્મણાતિ ઇધેકચ્ચે પબ્બજ્જૂપગમનેન સમણા, જાતિમત્તેન બ્રાહ્મણા ‘‘સસ્સતો લોકો’’તિઆદિનયપ્પવત્તેસુ ઇમેસુ એવ અસારેસુ દિટ્ઠિગતેસુ દિટ્ઠાભિનન્દનવસેન, ઇમેસુ વા રૂપાદીસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ એવં અનિચ્ચેસુ દુક્ખેસુ વિપરિણામધમ્મેસુ તણ્હાભિનન્દનદિટ્ઠાભિનન્દનાનં વસેન ‘‘એતં મમા’’તિઆદિના સજ્જન્તિ કિર. અહો નેસં સમ્મોહોતિ દસ્સેતિ. કિરસદ્દો ચેત્થ અરુચિસૂચનત્થો. તેન તત્થ સઙ્ગકારણાભાવમેવ દીપેતિ. ન કેવલં સજ્જન્તિ એવ, અથ ખો વિગ્ગય્હ નં વિવદન્તિ ‘‘ન ત્વં ઇમં ધમ્મવિનયં આજાનાસિ, અહં ઇમં ધમ્મવિનયં આજાનામી’’તિઆદિના વિગ્ગાહિકકથાનુયોગવસેન વિગ્ગય્હ વિવદન્તિ વિવાદં આપજ્જન્તિ. નન્તિ ચેત્થ નિપાતમત્તં. અથ વા વિગ્ગય્હ નન્તિ નં દિટ્ઠિનિસ્સયં સક્કાયદિટ્ઠિમેવ વા વિપરીતદસ્સનત્તા સસ્સતાદિવસેન અઞ્ઞમઞ્ઞં વિરુદ્ધં ગહેત્વા વિવદન્તિ વિસેસતો વદન્તિ, અત્તનો એવ વાદં વિસિટ્ઠં અવિપરીતં કત્વા અભિનિવિસ્સ વોહરન્તિ. યથા કિં? જના એકઙ્ગદસ્સિનો યથેવ જચ્ચન્ધજના હત્થિસ્સ એકેકઙ્ગદસ્સિનો ‘‘યં યં અત્તના ફુસિત્વા ઞાતં, તં તદેવ હત્થી’’તિ ગહેત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞં વિગ્ગય્હ વિવદિંસુ, એવંસમ્પદમિદન્તિ અત્થો. ઇવસદ્દો ચેત્થ લુત્તનિદ્દિટ્ઠોતિ વેદિતબ્બો.

ચતુત્થસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.