૧. આયુસઙ્ખારોસ્સજ્જનસુત્તવણ્ણના

૫૧. જચ્ચન્ધવગ્ગસ્સ પઠમે વેસાલિયન્તિઆદિ હેટ્ઠા વુત્તત્થમેવ. વેસાલિં પિણ્ડાય પાવિસીતિ કદા પાવિસિ? ઉક્કાચેલતો નિક્ખમિત્વા વેસાલિં ગતકાલે. ભગવા હિ વેળુવગામકે વસ્સં વસિત્વા તતો નિક્ખમિત્વા અનુપુબ્બેન સાવત્થિં પત્વા જેતવને વિહાસિ. તસ્મિં કાલે ધમ્મસેનાપતિ અત્તનો આયુસઙ્ખારં ઓલોકેત્વા ‘‘સત્તાહમેવ પવત્તિસ્સતી’’તિ ઞત્વા ભગવન્તં અનુજાનાપેત્વા નાળકગામં ગન્ત્વા તત્થ માતરં સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાપેત્વા પરિનિબ્બાયિ. સત્થા ચુન્દેન આભતા તસ્સ ધાતુયો ગહેત્વા ધાતુચેતિયં કારાપેત્વા મહાભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો રાજગહં અગમાસિ. તત્થ ગતકાલે આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો પરિનિબ્બાયિ. ભગવા તસ્સપિ ધાતુયો ગહેત્વા ચેતિયં કારાપેત્વા રાજગહતો નિક્ખમિત્વા અનુપુબ્બેન ઉક્કાચેલં અગમાસિ. તત્થ ગઙ્ગાતીરે ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો નિસીદિત્વા અગ્ગસાવકાનં પરિનિબ્બાનપ્પટિસંયુત્તં ધમ્મં દેસેત્વા ઉક્કાચેલતો નિક્ખમિત્વા વેસાલિં અગમાસિ. એવં ગતો ભગવા ‘‘પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય વેસાલિં પિણ્ડાય પાવિસી’’તિ વુચ્ચતિ. તેન વુત્તં – ‘‘ઉક્કાચેલતો નિક્ખમિત્વા વેસાલિં ગતકાલે’’તિ.

નિસીદનન્તિ ઇધ ચમ્મક્ખણ્ડં અધિપ્પેતં. ચાપાલં ચેતિયન્તિ પુબ્બે ચાપાલસ્સ નામ યક્ખસ્સ વસિતટ્ઠાનં ‘‘ચાપાલચેતિય’’ન્તિ પઞ્ઞાયિત્થ. તત્થ ભગવતો કતવિહારોપિ તાય રુળ્હિયા ‘‘ચાપાલચેતિય’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ઉદેનં ચેતિયન્તિ એવમાદીસુપિ એસેવ નયો. સત્તમ્બન્તિ કિકિસ્સ કિર કાસિરઞ્ઞો ધીતરો સત્ત કુમારિયો સંવેગજાતા રાજગેહતો નિક્ખમિત્વા યત્થ પધાનં પદહિંસુ, તં ઠાનં ‘‘સત્તમ્બં ચેતિય’’ન્તિ વદન્તિ. બહુપુત્તન્તિ બહુપારોહો એકો નિગ્રોધરુક્ખો, તસ્મિં અધિવત્થં દેવતં બહૂ મનુસ્સા પુત્તે પત્થેન્તિ, તદુપાદાય તં ઠાનં ‘‘બહુપુત્તં ચેતિય’’ન્તિ પઞ્ઞાયિત્થ. સારન્દદન્તિ સારન્દદસ્સ નામ યક્ખસ્સ વસિતટ્ઠાનં. ઇતિ સબ્બાનેવ તાનિ બુદ્ધુપ્પાદતો પુબ્બે દેવતાપરિગ્ગહિતત્તા ચેતિયવોહારેન વોહરિતાનિ, ભગવતો વિહારે કતેપિ ચ તથેવ પઞ્ઞાયન્તિ. રમણીયાતિ એત્થ વેસાલિયા તાવ ભૂમિભાગસમ્પત્તિયા પુગ્ગલસમ્પત્તિયા સુલભપચ્ચયતાય ચ રમણીયભાવો વેદિતબ્બો. વિહારાનં પન નગરતો નાતિદૂરતાય નાચ્ચાસન્નતાય ગમનાગમનસમ્પત્તિયા અનાકિણ્ણવિહારટ્ઠાનતાય છાયૂદકસમ્પત્તિયા પવિવેકપતિરૂપતાય ચ રમણીયતા દટ્ઠબ્બા. ચત્તારો ઇદ્ધિપાદાતિ એત્થ ઇદ્ધિપાદપદસ્સ અત્થો હેટ્ઠા વુત્તોયેવ. ભાવિતાતિ વડ્ઢિતા. બહુલીકતાતિ પુનપ્પુનં કતા. યાનીકતાતિ યુત્તયાનં વિય કતા. વત્થુકતાતિ પતિટ્ઠટ્ઠેન વત્થુ વિય કતા. અનુટ્ઠિતાતિ અધિટ્ઠિતા. પરિચિતાતિ સમન્તતો ચિતા સુવડ્ઢિતા. સુસમારદ્ધાતિ સુટ્ઠુ સમારદ્ધા, અતિવિય સમ્મા નિપ્ફાદિતાતિ.

એવં અનિયમેન કથેત્વા પુન નિયમેત્વા દસ્સેતું, ‘‘તથાગતસ્સ ખો’’તિઆદિમાહ. એત્થ ચ કપ્પન્તિ આયુકપ્પં. તિટ્ઠેય્યાતિ તસ્મિં તસ્મિં કાલે યં મનુસ્સાનં આયુપ્પમાણં, તં પરિપુણ્ણં કત્વા તિટ્ઠેય્ય ધરેય્ય. કપ્પાવસેસં વાતિ ‘‘અપ્પં વા ભિય્યો વા’’તિ (દી. નિ. ૨.૭; અ. નિ. ૭.૭૪) વુત્તં વસ્સસતતો અતિરેકં વા. મહાસીવત્થેરો પનાહ – ‘‘બુદ્ધાનં અટ્ઠાને ગજ્જિતં નામ નત્થિ. યથેવ હિ વેળુવગામકે ઉપ્પન્નં મારણન્તિકં વેદનં દસ માસે વિક્ખમ્ભેસિ, એવં પુનપ્પુનં તં સમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા વિક્ખમ્ભેન્તો ઇમં ભદ્દકપ્પમેવ તિટ્ઠેય્યા’’તિ. કસ્મા પન ન ઠિતોતિ? ઉપાદિન્નકસરીરં નામ ખણ્ડિચ્ચાદીહિ અભિભુય્યતિ, બુદ્ધા ચ પન ખણ્ડિચ્ચાદિભાવં અપ્પત્વા પઞ્ચમે આયુકોટ્ઠાસે બહુજનસ્સ પિયમનાપકાલેયેવ પરિનિબ્બાયન્તિ. બુદ્ધાનુબુદ્ધેસુ અગ્ગસાવકમહાસાવકેસુ પરિનિબ્બુતેસુ અપરિવારેન એકકેનેવ ઠાતબ્બં હોતિ, દહરસામણેરપરિવારેન વા. તતો ‘‘અહો બુદ્ધાનં પરિસા’’તિ હીળેતબ્બતં આપજ્જેય્ય, તસ્મા ન ઠિતોતિ. એવં વુત્તેપિ સો પન ન રુચ્ચતિ, ‘‘આયુકપ્પો’’તિ ઇદમેવ અટ્ઠકથાય નિયમિતં.

ઓળારિકે નિમિત્તેતિ થૂલે સઞ્ઞુપ્પાદને. થૂલસઞ્ઞુપ્પાદનઞ્હેતં, ‘‘તિટ્ઠતુ ભગવા કપ્પ’’ન્તિ સકલકપ્પં અવટ્ઠાનયાચનાય યદિદં ‘‘યસ્સ કસ્સચિ, આનન્દ, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા ભાવિતા’’તિઆદિના અઞ્ઞાપદેસેન અત્તનો ચતુરિદ્ધિપાદભાવનાનુભાવેન કપ્પં અવટ્ઠાનસમત્થતાવિભાવનં. ઓભાસેતિ પાકટવચને. પાકટઞ્ચેતં વચનં પરિયાયં મુઞ્ચિત્વા ઉજુકમેવ અત્તનો અધિપ્પાયવિભાવનં.

બહુજનહિતાયાતિ મહાજનસ્સ હિતત્થાય. બહુજનસુખાયાતિ મહાજનસ્સ સુખત્થાય. લોકાનુકમ્પાયાતિ સત્તલોકસ્સ અનુકમ્પં પટિચ્ચ. કતરસ્સ સત્તલોકસ્સ? યો ભગવતો ધમ્મદેસનં સુત્વા પટિવિજ્ઝતિ, અમતપાનં પિવતિ, તસ્સ. ભગવતો હિ ધમ્મચક્કપ્પવત્તનસુત્તદેસનાય અઞ્ઞાતકોણ્ડઞ્ઞપ્પમુખા અટ્ઠારસ બ્રહ્મકોટિયો ધમ્મં પટિવિજ્ઝિંસુ. એવં યાવ સુભદ્દપરિબ્બાજકવિનયના ધમ્મપટિવિદ્ધસત્તાનં ગણના નત્થિ, મહાસમયસુત્તં મઙ્ગલસુત્તં ચૂળરાહુલોવાદસુત્તં સમચિત્તસુત્તન્તિ ઇમેસં ચતુન્નં સુત્તાનં દેસનાકાલે અભિસમયપ્પત્તસત્તાનં પરિચ્છેદો નત્થિ, એતસ્સ અપરિમાણસ્સ સત્તલોકસ્સ અનુકમ્પાય ભગવતો ઠાનં જાતં. એવં અનાગતેપિ ભવિસ્સતીતિ અધિપ્પાયેન વદતિ. દેવમનુસ્સાનન્તિ ન કેવલં દેવમનુસ્સાનંયેવ, અવસેસાનં નાગસુપણ્ણાદીનમ્પિ અત્થાય હિતાય સુખાય ભગવતો ઠાનં હોતિ. સહેતુકપટિસન્ધિકે પન મગ્ગફલસચ્છિકિરિયાય ભબ્બપુગ્ગલે દસ્સેતું એવં વુત્તં, તસ્મા અઞ્ઞેસમ્પિ અત્થત્થાય હિતત્થાય સુખત્થાય ભગવા તિટ્ઠતૂતિ અત્થો. તત્થ અત્થાયાતિ ઇધલોકસમ્પત્તિઅત્થાય. હિતાયાતિ પરલોકસમ્પત્તિહેતુભૂતહિતત્થાય. સુખાયાતિ નિબ્બાનધાતુસુખત્થાય. પુરિમં પન હિતસુખગ્ગહણં સબ્બસાધારણવસેન વેદિતબ્બં.

યથા તં મારેન પરિયુટ્ઠિતચિત્તોતિ એત્થ ન્તિ નિપાતમત્તં, યથા મારેન પરિયુટ્ઠિતચિત્તો અજ્ઝોત્થટચિત્તો અઞ્ઞોપિ કોચિ પુથુજ્જનો પટિવિજ્ઝિતું ન સક્કુણેય્ય, એવમેવ નાસક્ખિ પટિવિજ્ઝિતુન્તિ અત્થો. મારો હિ યસ્સ કેચિ વિપલ્લાસા અપ્પહીના, તસ્સ ચિત્તં પરિયુટ્ઠાતિ. યસ્સ પન સબ્બેન સબ્બં દ્વાદસ વિપલ્લાસા અપ્પહીના, તસ્સ વત્તબ્બમેવ નત્થિ, થેરસ્સ ચ ચત્તારો વિપલ્લાસા અપ્પહીના, તેનસ્સ ચિત્તં પરિયુટ્ઠાસિ. સો પન ચિત્તપરિયુટ્ઠાનં કરોન્તો કિં કરોતીતિ? ભેરવં રૂપારમ્મણં વા દસ્સેતિ, સદ્દારમ્મણં વા સાવેતિ, તતો સત્તા તં દિસ્વા વા સુત્વા વા સતિં વિસ્સજ્જેત્વા વિવટમુખા હોન્તિ. તેસં મુખેન હત્થં પવેસેત્વા હદયં મદ્દતિ, તતો વિસઞ્ઞિનો હુત્વા તિટ્ઠન્તિ. થેરસ્સ પનેસ મુખેન હત્થં પવેસેતું કિં સક્ખિસ્સતિ, ભેરવારમ્મણં પન દસ્સેતિ. તં દિસ્વા થેરો નિમિત્તોભાસં ન પટિવિજ્ઝિ. જાનન્તોયેવ ભગવા કિમત્થં યાવતતિયં આમન્તેસિ? પરતો ‘‘તિટ્ઠતુ, ભન્તે ભગવા’’તિ યાચિતે ‘‘તુય્હેવેતં દુક્કટં, તુય્હેવેતં અપરદ્ધ’’ન્તિ દોસારોપનેન સોકતનુકરણત્થં. પસ્સતિ હિ ભગવા ‘‘અયં મયિ અતિવિય સિનિદ્ધહદયો, સો પરતો ભૂમિચાલકારણઞ્ચ આયુસઙ્ખારોસ્સજ્જનઞ્ચ સુત્વા મમ ચિરટ્ઠાનં યાચિસ્સતિ, અથાહં ‘કિસ્સ ત્વં પુરેતરં ન યાચસી’તિ તસ્સેવ સીસે દોસં પાતેસ્સામિ, સત્તા ચ અત્તનો અપરાધેન ન તથા વિહઞ્ઞન્તિ, તેનસ્સ સોકો તનુકો ભવિસ્સતી’’તિ.

ગચ્છ ત્વં, આનન્દાતિ યસ્મા દિવાવિહારત્થાય ઇધાગતો, તસ્મા, આનન્દ, ગચ્છ ત્વં યથારુચિતં ઠાનં દિવાવિહારાય. તેનેવાહ – ‘‘યસ્સ દાનિ કાલં મઞ્ઞસી’’તિ.

મારો પાપિમાતિ એત્થ સત્તે અનત્થે નિયોજેન્તો મારેતીતિ મારો. પાપિમાતિ તસ્સેવ વેવચનં. સો હિ પાપધમ્મેન સમન્નાગતત્તા ‘પાપિમા’તિ વુચ્ચતિ. ભાસિતા ખો પનેસાતિ અયઞ્હિ ભગવતિ બોધિમણ્ડે સત્ત સત્તાહે અતિક્કમિત્વા અજપાલનિગ્રોધે વિહરન્તે અત્તનો ધીતાસુ આગન્ત્વા ઇચ્છાવિઘાતં પત્વા ગતાસુ અયં ‘‘અત્થેસો ઉપાયો’’તિ ચિન્તેન્તો આગન્ત્વા ‘‘ભગવા યદત્થં તુમ્હેહિ પારમિયો પૂરિતા, સો વો અત્થો અનુપ્પત્તો, પટિવિદ્ધં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં, કિં તે લોકવિચરણેના’’તિ વત્વા યથા અજ્જ એવમેવ ‘‘પરિનિબ્બાતુ દાનિ, ભન્તે ભગવા’’તિ યાચિ. ભગવા ચસ્સ ‘‘ન તાવાહ’’ન્તિઆદીનિ વત્વા પટિક્ખિપિ. તં સન્ધાય ઇદાનિ ‘‘ભાસિતા ખો પનેસા’’તિઆદિમાહ.

તત્થ વિયત્તાતિ અરિયમગ્ગાધિગમવસેન બ્યત્તા. વિનીતાતિ તથેવ કિલેસવિનયનેન વિનીતા. વિસારદાતિ સારજ્જકરાનં દિટ્ઠિવિચિકિચ્છાદીનં પહાનેન વિસારદભાવં પત્તા. બહુસ્સુતાતિ તેપિટકવસેન બહુ સુતમેતેસન્તિ બહુસ્સુતા. તમેવ ધમ્મં ધારેન્તીતિ ધમ્મધરા. અથ વા બહુસ્સુતાતિ પરિયત્તિબહુસ્સુતા ચેવ પટિવેધબહુસ્સુતા ચ. ધમ્મધરાતિ પરિયત્તિધમ્માનં ચેવ પટિવેધધમ્માનઞ્ચ ધારણતો ધમ્મધરાતિ એવમ્પેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નાતિ અરિયધમ્મસ્સ અનુધમ્મભૂતં વિપસ્સનાધમ્મં પટિપન્ના. સામીચિપ્પટિપન્નાતિ ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિયા અનુચ્છવિકં વિસુદ્ધિપરમ્પરાપટિપદં પટિપન્ના. અનુધમ્મચારિનોતિ સલ્લેખિકં તસ્સા પટિપદાય અનુરૂપં અપ્પિચ્છતાદિધમ્મં ચરણસીલા. સકં આચરિયકન્તિ અત્તનો આચરિયવાદં. આચિક્ખિસ્સન્તીતિ આદિતો કથેસ્સન્તિ, અત્તના ઉગ્ગહિતનિયામેન પરે ઉગ્ગણ્હાપેસ્સન્તીતિ અત્થો. દેસેસ્સન્તીતિ વાચેસ્સન્તિ, પાળિં સમ્મા વાચેસ્સન્તીતિ અત્થો. પઞ્ઞપેસ્સન્તીતિ પજાનાપેસ્સન્તિ, પકાસેસ્સન્તીતિ અત્થો. પટ્ઠપેસ્સન્તીતિ પકારેન ઠપેસ્સન્તિ. વિવરિસ્સન્તીતિ વિવટં કરિસ્સન્તિ. વિભજિસ્સન્તીતિ વિભત્તં કરિસ્સન્તિ. ઉત્તાનીકરિસ્સન્તીતિ અનુત્તાનં ગમ્ભીરં ઉત્તાનં પાકટં કરિસ્સન્તિ. સહધમ્મેનાતિ સહેતુકેન સકારણેન વચનેન. સપ્પાટિહારિયન્તિ યાવનિય્યાનિકં કત્વા. ધમ્મં દેસેસ્સન્તીતિ નવવિધલોકુત્તરધમ્મં પબોધેસ્સન્તિ, પકાસેસ્સન્તીતિ અત્થો.

એત્થ ચ ‘‘પઞ્ઞપેસ્સન્તી’’તિઆદીહિ છહિ પદેહિ છ અત્થપદાનિ દસ્સિતાનિ, આદિતો પન દ્વીહિ પદેહિ છ બ્યઞ્જનપદાનીતિ. એત્તાવતા તેપિટકં બુદ્ધવચનં સંવણ્ણનાનયેન સઙ્ગહેત્વા દસ્સિતં હોતિ. વુત્તઞ્હેતં નેત્તિયં ‘‘દ્વાદસપદાનિ સુત્તં, તં સબ્બં બ્યઞ્જનઞ્ચ અત્થો ચા’’તિ (નેત્તિ. સઙ્ગહવાર).

બ્રહ્મચરિયન્તિ સિક્ખત્તયસઙ્ગહિતં સકલં સાસનબ્રહ્મચરિયં. ઇદ્ધન્તિ સમિદ્ધં ઝાનુપ્પાદવસેન. ફીતન્તિ વુદ્ધિપ્પત્તં સબ્બફાલિફુલ્લં અભિઞ્ઞાસમ્પત્તિવસેન. વિત્થારિકન્તિ વિત્થતં તસ્મિં તસ્મિં દિસાભાગે પતિટ્ઠહનવસેન. બાહુજઞ્ઞન્તિ બહૂહિ ઞાતં પટિવિદ્ધં બહુજનાભિસમયવસેન. પુથુભૂતન્તિ સબ્બાકારવસેન પુથુલભાવપ્પત્તં. કથં? યાવ દેવમનુસ્સેહિ સુપ્પકાસિતન્તિ યત્તકા વિઞ્ઞુજાતિકા દેવા મનુસ્સા ચ અત્થિ, તેહિ સબ્બેહિ સુટ્ઠુ પકાસિતન્તિ અત્થો.

અપ્પોસ્સુક્કોતિ નિરુસ્સુક્કો લીનવીરિયો. ‘‘ત્વઞ્હિ, પાપિમ, સત્તસત્તાહાતિક્કમનતો પટ્ઠાય ‘પરિનિબ્બાતુ દાનિ, ભન્તે ભગવા, પરિનિબ્બાતુ સુગતો’તિ વિરવન્તો આહિણ્ડિત્થ, અજ્જ દાનિ પટ્ઠાય વિગતુસ્સાહો હોહિ, મા મય્હં પરિનિબ્બાનત્થાય વાયામં કરોહી’’તિ વદતિ. સતો સમ્પજાનો આયુસઙ્ખારં ઓસ્સજીતિ સતિં સૂપટ્ઠિતં કત્વા ઞાણેન પરિચ્છિન્દિત્વા આયુસઙ્ખારં વિસ્સજિ પજહિ. તત્થ ન ભગવા હત્થેન લેડ્ડું વિય આયુસઙ્ખારં ઓસ્સજિ, તેમાસમત્તમેવ પન સમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા તતો પરં ન સમાપજ્જિસ્સામીતિ ચિત્તં ઉપ્પાદેસિ. તં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘ઓસ્સજી’’તિ, ‘‘વોસ્સજ્જી’’તિપિ પાઠો.

કસ્મા પન ભગવા કપ્પં વા કપ્પાવસેસં વા ઠાતું સમત્થો તત્તકં કાલં અટ્ઠત્વા પરિનિબ્બાયિતું મારસ્સ યાચનાય આયુસઙ્ખારં ઓસ્સજિ? ન ભગવા મારસ્સ યાચનાય આયુસઙ્ખારં ઓસ્સજિ, નાપિ થેરસ્સ આયાચનાય ન ઓસ્સજિસ્સતિ, તેમાસતો પન પરં બુદ્ધવેનેય્યાનં અભાવતો આયુસઙ્ખારં ઓસ્સજિ. ઠાનઞ્હિ નામ બુદ્ધાનં ભગવન્તાનં યાવદેવ વેનેય્યવિનયનત્થં, તે અસતિ વિનેય્યજને કેન નામ કારણેન ઠસ્સન્તિ. યદિ ચ મારસ્સ યાચનાય પરિનિબ્બાયેય્ય, પુરેતરંયેવ પરિનિબ્બાયેય્ય. બોધિમણ્ડેપિ હિ મારેન યાચિતં, નિમિત્તોભાસકરણમ્પિ થેરસ્સ સોકતનુકરણત્થન્તિ વુત્તોવાયમત્થો. અપિચ બુદ્ધબલદીપનત્થં નિમિત્તોભાસકરણં. એવં મહાનુભાવા બુદ્ધા ભગવન્તોયેવ તિટ્ઠન્તાપિ અત્તનો રુચિયાવ તિટ્ઠન્તિ, પરિનિબ્બાયન્તાપિ અત્તનો રુચિયાવ પરિનિબ્બાયન્તીતિ.

મહાભૂમિચાલોતિ મહન્તો પથવીકમ્પો. તદા કિર દસસહસ્સિલોકધાતુ અકમ્પિત્થ. ભિંસનકોતિ ભયજનકો. દેવદુન્દુભિયો ચ ફલિંસૂતિ દેવભેરિયો નદિંસુ, દેવો સુક્ખગજ્જિતં ગજ્જિ, અકાલવિજ્જુલતા નિચ્છરિંસુ, ખણિકવસ્સં વસ્સીતિ વુત્તં હોતિ.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ એતં સઙ્ખારવિસઙ્ખારાનં વિસેસસઙ્ખાતં અત્થં સબ્બાકારતો વિદિત્વા. ઇમં ઉદાનન્તિ અનવસેસસઙ્ખારે વિસ્સજ્જેત્વા અત્તનો વિસઙ્ખારગમનદીપકં ઉદાનં ઉદાનેસિ. કસ્મા ઉદાનેસિ? કોચિ નામ વદેય્ય ‘‘મારેન પચ્છતો પચ્છતો અનુબન્ધિત્વા ‘પરિનિબ્બાતુ, ભન્તે’તિ ઉપદ્દુતો ભયેન ભગવા આયુસઙ્ખારં ઓસ્સજી’’તિ. ‘‘તસ્સોકાસો મા હોતુ, ભીતસ્સ ઉદાનં નામ નત્થી’’તિ એતસ્સ દીપનત્થં પીતિવેગવિસ્સટ્ઠં ઉદાનં ઉદાનેસીતિ અટ્ઠકથાસુ વુત્તં. તતો તેમાસમત્તેનેવ ચ પન બુદ્ધકિચ્ચસ્સ નિપ્ફજ્જનતો એવં દીઘરત્તં મયા પરિહટોયં દુક્ખભારો ન ચિરસ્સેવ નિક્ખિપિયતીતિ પસ્સતો પરિનિબ્બાનગુણપચ્ચવેક્ખણે તસ્સ ઉળારં પીતિસોમનસ્સં ઉપ્પજ્જિ, તેન પીતિવેગેન ઉદાનેસીતિ યુત્તં વિય. એકન્તેન હિ વિસઙ્ખારનિન્નો નિબ્બાનજ્ઝાસયો સત્થા મહાકરુણાય બલક્કારેન વિય સત્તહિતત્થં લોકે સુચિરં ઠિતો. તથા હિ દેવસિકં ચતુવીસતિકોટિસતસહસ્સસઙ્ખા સમાપત્તિયો વળઞ્જેતિ, સોદાનિ મહાકરુણાધિકારસ્સ નિપ્ફન્નત્તા નિબ્બાનાભિમુખો અનપ્પકં પીતિસોમનસ્સં પટિસંવેદેસિ. તેનેવ હિ ભગવતો કિલેસપરિનિબ્બાનદિવસે વિય ખન્ધપરિનિબ્બાનદિવસેપિ સરીરાભા વિસેસતો વિપ્પસન્ના પરિસુદ્ધા પભસ્સરા અહોસીતિ.

ગાથાય સોણસિઙ્ગાલાદીનમ્પિ પચ્ચક્ખભાવતો તુલિતં પરિચ્છિન્નન્તિ તુલં, કામાવચરકમ્મં. ન તુલં અતુલં, તુલં વા સદિસમસ્સ અઞ્ઞં લોકિયકમ્મં નત્થીતિ અતુલં, મહગ્ગતકમ્મં. કામાવચરં રૂપાવચરં વા તુલં, અરૂપાવચરં અતુલં. અપ્પવિપાકં વા તુલં, બહુવિપાકં અતુલં. સમ્ભવન્તિ સમ્ભવસ્સ હેતુભૂતં, ઉપપત્તિજનકન્તિ અત્થો. ભવસઙ્ખારન્તિ પુનબ્ભવસઙ્ખારણકં. અવસ્સજીતિ વિસ્સજ્જેસિ. મુનીતિ બુદ્ધમુનિ. અજ્ઝત્તરતોતિ નિયકજ્ઝત્તરતો. સમાહિતોતિ ઉપચારપ્પનાસમાધિવસેન સમાહિતો. અભિન્દિ કવચમિવાતિ કવચં વિય અભિન્દિ. અત્તસમ્ભવન્તિ અત્તનિ સઞ્જાતં કિલેસં. ઇદં વુત્તં હોતિ ‘‘સવિપાકટ્ઠેન સમ્ભવં, ભવાભવાભિસઙ્ખરણટ્ઠેન ભવસઙ્ખારન્તિ ચ લદ્ધનામં તુલાતુલસઙ્ખાતં લોકિયકમ્મઞ્ચ ઓસ્સજિ, સઙ્ગામસીસે મહાયોધો કવચં વિય અત્તસમ્ભવં કિલેસઞ્ચ અજ્ઝત્તરતો સમાહિતો હુત્વા અભિન્દી’’તિ.

અથ વા તુલન્તિ તુલેન્તો તીરેન્તો. અતુલઞ્ચ સમ્ભવન્તિ નિબ્બાનઞ્ચેવ ભવઞ્ચ. ભવસઙ્ખારન્તિ ભવગામિકં કમ્મં. અવસ્સજિ મુનીતિ ‘‘પઞ્ચક્ખન્ધા અનિચ્ચા, પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં નિરોધો નિબ્બાનં નિચ્ચ’’ન્તિઆદિના નયેન તુલેન્તો બુદ્ધમુનિ ભવે આદીનવં, નિબ્બાને ચ આનિસંસં દિસ્વા તં ખન્ધાનં મૂલભૂતં ભવસઙ્ખારકમ્મં ‘‘કમ્મક્ખયાય સંવત્તતી’’તિ (મ. નિ. ૨.૮૧; અ. નિ. ૪.૨૩૩) એવં વુત્તેન કમ્મક્ખયકરેન અરિયમગ્ગેન અવસ્સજિ. કથં અજ્ઝત્તરતો સમાહિતો, અભિન્દિ કવચમિવત્તસમ્ભવં. સો હિ વિપસ્સનાવસેન અજ્ઝત્તરતો, સમથવસેન સમાહિતોતિ એવં પુબ્બભાગતો પટ્ઠાય સમથવિપસ્સનાબલેન કવચં વિય અત્તભાવં પરિયોનન્ધિત્વા ઠિતં, અત્તનિ સમ્ભવત્તા ‘‘અત્તસમ્ભવ’’ન્તિ લદ્ધનામં સબ્બં કિલેસજાલં અભિન્દિ, કિલેસાભાવેનેવ કમ્મં અપ્પટિસન્ધિકત્તા અવસ્સટ્ઠં નામ હોતીતિ એવં કિલેસપ્પહાનેન કમ્મં પજહિ. ઇતિ બોધિમૂલેયેવ અવસ્સટ્ઠભવસઙ્ખારો ભગવા વેખમિસ્સકેન વિય જરસકટં સમાપત્તિવેખમિસ્સકેન અત્તભાવં યાપેન્તોપિ ‘‘ઇતો તેમાસતો ઉદ્ધં સમાપત્તિવેખમસ્સ ન દસ્સામી’’તિ ચિત્તુપ્પાદનેન આયુસઙ્ખારં ઓસ્સજીતિ.

પઠમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.