૨. અપ્પાયુકસુત્તવણ્ણના

૪૨. દુતિયે અચ્છરિયં, ભન્તેતિ ઇદમ્પિ મેઘિયસુત્તે વિય ગરહણચ્છરિયવસેન વેદિતબ્બં. યાવ અપ્પાયુકાતિ યત્તકં પરિત્તાયુકા, અતિઇત્તરજીવિતાતિ અત્થો. સત્તાહજાતેતિ સત્તાહેન જાતો સત્તાહજાતો. તસ્મિં સત્તાહજાતે, જાતસ્સ સત્તમે અહનીતિ અત્થો. તુસિતં કાયં ઉપપજ્જીતિ તુસિતં દેવનિકાયં પટિસન્ધિગ્ગહણવસેન ઉપપજ્જિ.

એકદિવસં કિર થેરો પચ્છાભત્તં દિવાટ્ઠાને નિસિન્નો લક્ખણાનુબ્યઞ્જનપ્પટિમણ્ડિતં સોભગ્ગપ્પત્તં દસ્સનાનુત્તરિયભૂતં ભગવતો રૂપકાયસિરિં મનસિ કરિત્વા, ‘‘અહો બુદ્ધાનં રૂપકાયસમ્પત્તિ દસ્સનીયા સમન્તપાસાદિકા મનોહરા’’તિ ઉળારં પીતિસોમનસ્સં પટિસંવેદેન્તો એવં ચિન્તેસિ – ‘‘વિજાતમાતુયા નામ વિરૂપોપિ પુત્તો સુરૂપો વિય મનાપો હોતિ, સચે પન બુદ્ધાનં માતા મહામાયા દેવી ધરેય્ય, કીદિસં નુ ખો તસ્સા ભગવતો રૂપદસ્સને પીતિસોમનસ્સં ઉપ્પજ્જેય્ય, મહાજાનિ ખો મય્હં મહામાતુ દેવિયા, યા સત્તાહજાતે ભગવતિ કાલકતા’’તિ. એવં પન ચિન્તેત્વા ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા અત્તનો પરિવિતક્કિતં આરોચેન્તો તસ્સા કાલકિરિયં ગરહન્તો ‘‘અચ્છરિયં, ભન્તે’’તિઆદિમાહ.

કેચિ પનાહુ – ‘‘મહાપજાપતિ ગોતમી ભગવન્તં મહતા આયાસેન પબ્બજ્જં યાચિત્વાપિ પટિક્ખિત્તા, મયા પન ઉપાયેન યાચિતો ભગવા અટ્ઠગરુધમ્મપ્પટિગ્ગહણવસેન તસ્સા પબ્બજ્જં ઉપસમ્પદઞ્ચ અનુજાનિ, સા તે ધમ્મે પટિગ્ગહેત્વા લદ્ધપબ્બજ્જૂપસમ્પદા ભગવતો દુતિયં પરિસં ઉપ્પાદેત્વા ચતુત્થાય પરિસાય પચ્ચયો અહોસિ. સચે પન ભગવતો જનેત્તિ મહામાયા દેવી ધરેય્ય, એવમેતા ચુભોપિ ખત્તિયભગિનિયો એકતો હુત્વા ઇમં સાસનં સોભેય્યું, ભગવા ચ માતરિ બહુમાનેન માતુગામસ્સ સાસને પબ્બજ્જં ઉપસમ્પદઞ્ચ સુખેનેવ અનુજાનેય્ય, અપ્પાયુકતાય પનસ્સા કસિરેન નિપ્ફન્નમિદન્તિ ઇમિના અધિપ્પાયેન થેરો ભગવતો સન્તિકે ‘અચ્છરિયં, ભન્તે’તિઆદિમાહા’’તિ. તં અકારણં. ભગવા હિ માતુયા વા અઞ્ઞસ્સ વા માતુગામસ્સ અત્તનો સાસને પબ્બજ્જં અનુજાનન્તો ગરુકંયેવ કત્વા અનુજાનાતિ, ન લહુકં ચિરટ્ઠિતિકામતાયાતિ.

અપરે પનાહુ – ‘‘દસબલચતુવેસારજ્જાદિકે અનઞ્ઞસાધારણે અનન્તાપરિમાણે બુદ્ધગુણે થેરો મનસિ કરિત્વા યા એવં મહાનુભાવં નામ લોકે અગ્ગપુગ્ગલં સત્થારં કુચ્છિના દસ માસે પરિહરિ, સા બુદ્ધમાતા કસ્સચિ પરિચારિકા ભવિસ્સતીતિ અયુત્તમિદં. કસ્મા? સત્થુ ગુણાનુચ્છવિકમેવેતં, યદિદં સત્તાહજાતે ભગવતિ જનેત્તિ કાલં કરોતિ, કાલકતા ચ તુસિતેસુ ઉપ્પજ્જતીતિ અચ્છરિયબ્ભુતચિત્તજાતો હુત્વા તં અત્તનો વિતક્કુપ્પાદનં ભગવતો આરોચેન્તો ‘અચ્છરિયં, ભન્તે’તિઆદિવચનં અવોચા’’તિ.

સત્થા પન યસ્મા સત્તાહજાતેસુ બોધિસત્તેસુ બોધિસત્તમાતુ કાલકિરિયા ધમ્મતા સિદ્ધા, તસ્મા તં ધમ્મતં પરિદીપેન્તો ‘‘એવમેતં, આનન્દા’’તિઆદિમાહ. સા પનાયં ધમ્મતા યસ્મા યથા સબ્બે બોધિસત્તા પારમિયો પૂરેત્વા તુસિતપુરે નિબ્બત્તિત્વા તત્થ યાવતાયુકં ઠત્વા આયુપરિયોસાને દસસહસ્સચક્કવાળદેવતાહિ સન્નિપતિત્વા અભિસમ્બોધિં પત્તું મનુસ્સલોકે પટિસન્ધિગ્ગહણાય અજ્ઝેસિતા કાલદીપદેસકુલાનિ વિય જનેત્તિયા આયુપરિમાણમ્પિ ઓલોકેત્વા પટિસન્ધિં ગણ્હન્તિ, અયમ્પિ ભગવા બોધિસત્તભૂતો તથેવ તુસિતપુરે ઠિતો પઞ્ચ મહાવિલોકનાનિ વિલોકેન્તો સત્તદિવસાધિકદસમાસપરિમાણં માતુયા આયુપરિમાણં પરિચ્છિન્દિત્વા ‘‘અયં મમ પટિસન્ધિગ્ગહણસ્સ કાલો, ઇદાનિ ઉપ્પજ્જિતું વટ્ટતી’’તિ ઞત્વાવ પટિસન્ધિં અગ્ગહેસિ, તસ્મા સબ્બબોધિસત્તાનં આચિણ્ણસમાચિણ્ણવસેનેવ વેદિતબ્બં. તેનાહ ભગવા – ‘‘અપ્પાયુકા હિ, આનન્દ, બોધિસત્તમાતરો હોન્તી’’તિઆદિ.

તત્થ કાલં કરોન્તીતિ યથાવુત્તઆયુપરિક્ખયેનેવ કાલં કરોન્તિ, ન વિજાતપચ્ચયા. ચરિમત્તભાવેહિ બોધિસત્તેહિ વસિતટ્ઠાનં ચેતિયઘરસદિસં હોતિ, ન અઞ્ઞેસં પરિભોગારહં, ન ચ સક્કા બોધિસત્તમાતરં અપનેત્વા અઞ્ઞં અગ્ગમહેસિટ્ઠાને ઠપેતુન્તિ તત્તકં એવ બોધિસત્તમાતુ આયુપ્પમાણં હોતિ, તસ્મા તદા કાલં કરોન્તિ. ઇમમેવ હિ અત્થં સન્ધાય મહાબોધિસત્તા પઞ્ચમં મહાવિલોકનં કરોન્તિ.

કતરસ્મિં પન વયે કાલં કરોન્તીતિ? મજ્ઝિમવયે. પઠમવયસ્મિઞ્હિ સત્તાનં અત્તભાવે છન્દરાગો બલવા હોતિ, તેન તદા સઞ્જાતગબ્ભા ઇત્થિયો યેભુય્યેન ગબ્ભં અનુરક્ખિતું ન સક્કોન્તિ. ગણ્હેય્યું ચે, ગબ્ભો બહ્વાબાધો હોતિ. મજ્ઝિમવયસ્સ પન દ્વે કોટ્ઠાસે અતિક્કમિત્વા તતિયકોટ્ઠાસે વત્થુ વિસદં હોતિ, વિસદે વત્થુમ્હિ નિબ્બત્તદારકા અરોગા હોન્તિ, તસ્મા બોધિસત્તમાતરો પઠમવયે સમ્પત્તિં અનુભવિત્વા મજ્ઝિમવયસ્સ તતિયકોટ્ઠાસે વિજાયિત્વા કાલં કરોન્તીતિ.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ એતં બોધિસત્તમાતુ અઞ્ઞેસઞ્ચ સબ્બસત્તાનં અત્તભાવે આયુસ્સ મરણપરિયોસાનતં વિદિત્વા તદત્થવિભાવનમુખેન અનવજ્જપ્પટિપત્તિયં ઉસ્સાહદીપકં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ યે કેચીતિ અનિયમનિદ્દેસો. ભૂતાતિ નિબ્બત્તા. ભવિસ્સન્તીતિ અનાગતે નિબ્બત્તિસ્સન્તિ. વાસદ્દો વિકપ્પત્થો, અપિસદ્દો સમ્પિણ્ડનત્થો. તેન નિબ્બત્તમાનેપિ સઙ્ગણ્હાતિ. એત્તાવતા અતીતાદિવસેન તિયદ્ધપરિયાપન્ને સત્તે અનવસેસતો પરિયાદિયતિ. અપિચ ગબ્ભસેય્યકસત્તા ગબ્ભતો નિક્ખન્તકાલતો પટ્ઠાય ભૂતા નામ, તતો પુબ્બે ભવિસ્સન્તિ નામ. સંસેદજૂપપાતિકા પટિસન્ધિચિત્તતો પરતો ભૂતા નામ, તતો પુબ્બે ઉપ્પજ્જિતબ્બભવવસેન ભવિસ્સન્તિ નામ. સબ્બેપિ વા પચ્ચુપ્પન્નભવવસેન ભૂતા નામ, આયતિં પુનબ્ભવવસેન ભવિસ્સન્તિ નામ. ખીણાસવા ભૂતા નામ. તે હિ ભૂતા એવ, ન પુન ભવિસ્સન્તીતિ, તદઞ્ઞે ભવિસ્સન્તિ નામ.

સબ્બે ગમિસ્સન્તિ પહાય દેહન્તિ સબ્બે યથાવુત્તભેદા સબ્બભવયોનિગતિવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિસત્તાવાસાદિવસેન અનેકભેદભિન્ના સત્તા દેહં અત્તનો સરીરં પહાય નિક્ખિપિત્વા પરલોકં ગમિસ્સન્તિ, અસેક્ખા પન નિબ્બાનં. એત્થ કોચિ અચવનધમ્મો નામ નત્થીતિ દસ્સેતિ. તં સબ્બજાનિં કુસલો વિદિત્વાતિ તદેતં સબ્બસ્સ સત્તસ્સ જાનિં હાનિં મરણં, સબ્બસ્સ વા સત્તસ્સ જાનિં વિનાસં પભઙ્ગુતં કુસલો પણ્ડિતજાતિકો મરણાનુસ્સતિવસેન અનિચ્ચતામનસિકારવસેન વા જાનિત્વા. આતાપિયો બ્રહ્મચરિયં ચરેય્યાતિ વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તો આતાપિયસઙ્ખાતેન વીરિયેન સમન્નાગતત્તા આતાપિયો ચતુબ્બિધસમ્મપ્પધાનવસેન આરદ્ધવીરિયો અનવસેસમરણસમતિક્કમનૂપાયં મગ્ગબ્રહ્મચરિયં ચરેય્ય, પટિપજ્જેય્યાતિ અત્થો.

દુતિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.