૫. સોણવગ્ગો

૧. પિયતરસુત્તવણ્ણના

૪૧. મહાવગ્ગસ્સ પઠમે મલ્લિકાય દેવિયા સદ્ધિન્તિ મલ્લિકાય નામ અત્તનો મહેસિયા સહ. ઉપરિપાસાદવરગતોતિ પાસાદવરસ્સ ઉપરિ ગતો. કોચઞ્ઞો અત્તના પિયતરોતિ કોચિ અઞ્ઞો અત્તના પિયાયિતબ્બતરો. અત્થિ નુ ખો તેતિ ‘‘કિં તે અત્થી’’તિ દેવિં પુચ્છતિ.

કસ્મા પુચ્છતિ? અયઞ્હિ સાવત્થિયં દુગ્ગતમાલાકારસ્સ ધીતા. એકદિવસં આપણતો પૂવં ગહેત્વા માલારામં ગન્ત્વા ‘‘ખાદિસ્સામી’’તિ ગચ્છન્તી પટિપથે ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતં ભગવન્તં ભિક્ખાચારં પવિસન્તં દિસ્વા પસન્નચિત્તા તં ભગવતો અદાસિ. સત્થા તથારૂપે ઠાને નિસીદનાકારં દસ્સેસિ. આનન્દત્થેરો ચીવરં પઞ્ઞાપેત્વા અદાસિ. ભગવા તત્થ નિસીદિત્વા તં પૂવં પરિભુઞ્જિત્વા મુખં વિક્ખાલેત્વા સિતં પાત્વાકાસિ. થેરો ‘‘કો ઇમિસ્સા, ભન્તે, દાનસ્સ વિપાકો ભવિસ્સતી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘અજ્જેસા, આનન્દ, તથાગતસ્સ પઠમં ભોજનં અદાસિ, અજ્જેવ કોસલરઞ્ઞો અગ્ગમહેસી ભવિસ્સતિ પિયા મનાપા’’તિ. તં દિવસમેવ ચ રાજા કાસિગામે ભાગિનેય્યેન સદ્ધિં યુજ્ઝિત્વા પરાજિતો પલાયિત્વા આગતો નગરં પવિસન્તો ‘‘બલકાયસ્સ આગમનં આગમેસ્સામી’’તિ તં માલારામં પાવિસિ. સા રાજાનં આગતં પસ્સિત્વા તસ્સ વત્તમકાસિ. રાજા તસ્સા વત્તે પસીદિત્વા પિતરં પક્કોસાપેત્વા મહન્તં ઇસ્સરિયં દત્વા તં અન્તેપુરં પટિહરાપેત્વા અગ્ગમહેસિટ્ઠાને ઠપેસિ. અથેકદિવસં રાજા ચિન્તેસિ – ‘‘મયા ઇમિસ્સા મહન્તં ઇસ્સરિયં દિન્નં, યંનૂનાહં ઇમં પુચ્છેય્યં ‘કો તે પિયો’તિ? સા ‘ત્વં મે, મહારાજ, પિયો’તિ વત્વા, પુન મં પુચ્છિસ્સતિ, અથસ્સાહં ‘મય્હમ્પિ ત્વંયેવ પિયા’તિ વક્ખામી’’તિ. ઇતિ સો અઞ્ઞમઞ્ઞં વિસ્સાસજનનત્થં સમ્મોદનીયં કરોન્તો પુચ્છિ.

દેવી પન પણ્ડિતા બુદ્ધુપટ્ઠાયિકા સઙ્ઘુપટ્ઠાયિકા ‘‘નાયં પઞ્હો રઞ્ઞો મુખં ઉલ્લોકેત્વા કથેતબ્બો’’તિ ચિન્તેત્વા યથાભૂતમેવ વદન્તી ‘‘નત્થિ ખો મે, મહારાજ, કોચઞ્ઞો અત્તના પિયતરો’’તિ આહ. વત્વાપિ અત્તના બ્યાકતમત્થં ઉપાયેન રઞ્ઞો પચ્ચક્ખં કાતુકામા ‘‘તુય્હં પન, મહારાજ, અત્થઞ્ઞો કોચિ અત્તના પિયતરો’’તિ તથેવ રાજાનં પુચ્છિ યથા રઞ્ઞા સયં પુટ્ઠા. રાજાપિ તાય સરસલક્ખણેન કથિતત્તા નિવત્તિતું અસક્કોન્તો સયમ્પિ સરસલક્ખણેનેવ કથેન્તો તથેવ બ્યાકાસિ યથા દેવિયા બ્યાકતં.

બ્યાકરિત્વા ચ મન્દધાતુકતાય એવં ચિન્તેસિ – ‘‘અહં રાજા પથવિસ્સરો મહન્તં પથવિમણ્ડલં અભિવિજિય અજ્ઝાવસામિ, મય્હં તાવ યુત્તં ‘અત્તના પિયતરં અઞ્ઞં ન પસ્સામી’તિ, અયં પન વસલી હીનજચ્ચા સમાના મયા ઉચ્ચે ઠાને ઠપિતા સામિભૂતં મં ન તથા પિયાયતિ, ‘અત્તાવ પિયતરો’તિ મમ સમ્મુખા વદતિ, યાવ કક્ખળા વતાય’’ન્તિ અનત્તમનો હુત્વા ‘‘નનુ તે તીણિ રતનાનિ પિયતરાની’’તિ ચોદેસિ. દેવી ‘રતનત્તયંપાહં દેવ અત્તનો સગ્ગસુખં મોક્ખસુખઞ્ચ પત્થયન્તી સમ્પિયાયામિ, તસ્મા અત્તાવ મે પિયતરો’’તિ આહ. સબ્બો ચાયં લોકો અત્તદત્થમેવ પરં પિયાયતિ, પુત્તં પત્થેન્તોપિ ‘‘અયં મં જિણ્ણકાલે પોસેસ્સતી’’તિ પત્થેતિ, ધીતરં ‘‘મમ કુલં વડ્ઢિસ્સતી’’તિ, ભરિયં ‘‘મય્હં પાદે પરિચરિસ્સતી’’તિ, અઞ્ઞેપિ ઞાતિમિત્તબન્ધવે તંતંકિચ્ચવસેન, ઇતિ અત્તદત્થમેવ સમ્પસ્સન્તો લોકો પરં પિયાયતીતિ. અયઞ્હિ દેવિયા અધિપ્પાયો.

અથ રાજા ચિન્તેસિ – ‘‘અયં મલ્લિકા કુસલા પણ્ડિતા નિપુણા ‘અત્તાવ મે પિયતરો’તિ વદતિ, મય્હમ્પિ અત્તાવ પિયતરો હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ, હન્દાહં ઇમમત્થં સત્થુ આરોચેસ્સામિ, યથા ચ મે સત્થા બ્યાકરિસ્સતિ, તથા નં ધારેસ્સામી’’તિ. એવં પન ચિન્તેત્વા સત્થુ સન્તિકં ઉપસઙ્કમિત્વા તમત્થં આરોચેસિ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો રાજા પસેનદિ કોસલો…પે… પિયતરો’’તિ.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ એતં ‘‘લોકે સબ્બસત્તાનં અત્તાવ અત્તનો પિયતરો’’તિ રઞ્ઞા વુત્તમત્થં સબ્બસો જાનિત્વા તદત્થપરિદીપનં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ સબ્બા દિસા અનુપરિગમ્મ ચેતસાતિ સબ્બા અનવસેસા દસપિ દિસા પરિયેસનવસેન ચિત્તેન અનુગન્ત્વા. નેવજ્ઝગા પિયતરમત્તના ક્વચીતિ અત્તના અતિસયેન પિયં અઞ્ઞં કોચિ પુરિસો સબ્બુસ્સાહેન પરિયેસન્તો ક્વચિ કત્થચિ સબ્બદિસાસુ નેવ અધિગચ્છેય્ય ન પસ્સેય્ય. એવં પિયો પુથુ અત્તા પરેસન્તિ એવં કસ્સચિ અત્તના પિયતરસ્સ અનુપલબ્ભનવસેન પુથુ વિસું વિસું તેસં તેસં સત્તાનં અત્તાવ પિયો. તસ્મા ન હિંસે પરમત્તકામોતિ યસ્મા એવં સબ્બોપિ સત્તો અત્તાનં પિયાયતિ અત્તનો સુખકામો દુક્ખપ્પટિકૂલો, તસ્મા અત્તકામો અત્તનો હિતસુખં ઇચ્છન્તો પરં સત્તં અન્તમસો કુન્થકિપિલ્લિકં ઉપાદાય ન હિંસે ન હનેય્ય ન પાણિલેડ્ડુદણ્ડાદીહિપિ વિહેઠેય્ય. પરસ્સ હિ અત્તના કતે દુક્ખે તં તતો સઙ્કમન્તં વિય કાલન્તરે અત્તનિ સન્દિસ્સતિ. અયઞ્હિ કમ્માનં ધમ્મતાતિ.

પઠમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. અપ્પાયુકસુત્તવણ્ણના

૪૨. દુતિયે અચ્છરિયં, ભન્તેતિ ઇદમ્પિ મેઘિયસુત્તે વિય ગરહણચ્છરિયવસેન વેદિતબ્બં. યાવ અપ્પાયુકાતિ યત્તકં પરિત્તાયુકા, અતિઇત્તરજીવિતાતિ અત્થો. સત્તાહજાતેતિ સત્તાહેન જાતો સત્તાહજાતો. તસ્મિં સત્તાહજાતે, જાતસ્સ સત્તમે અહનીતિ અત્થો. તુસિતં કાયં ઉપપજ્જીતિ તુસિતં દેવનિકાયં પટિસન્ધિગ્ગહણવસેન ઉપપજ્જિ.

એકદિવસં કિર થેરો પચ્છાભત્તં દિવાટ્ઠાને નિસિન્નો લક્ખણાનુબ્યઞ્જનપ્પટિમણ્ડિતં સોભગ્ગપ્પત્તં દસ્સનાનુત્તરિયભૂતં ભગવતો રૂપકાયસિરિં મનસિ કરિત્વા, ‘‘અહો બુદ્ધાનં રૂપકાયસમ્પત્તિ દસ્સનીયા સમન્તપાસાદિકા મનોહરા’’તિ ઉળારં પીતિસોમનસ્સં પટિસંવેદેન્તો એવં ચિન્તેસિ – ‘‘વિજાતમાતુયા નામ વિરૂપોપિ પુત્તો સુરૂપો વિય મનાપો હોતિ, સચે પન બુદ્ધાનં માતા મહામાયા દેવી ધરેય્ય, કીદિસં નુ ખો તસ્સા ભગવતો રૂપદસ્સને પીતિસોમનસ્સં ઉપ્પજ્જેય્ય, મહાજાનિ ખો મય્હં મહામાતુ દેવિયા, યા સત્તાહજાતે ભગવતિ કાલકતા’’તિ. એવં પન ચિન્તેત્વા ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા અત્તનો પરિવિતક્કિતં આરોચેન્તો તસ્સા કાલકિરિયં ગરહન્તો ‘‘અચ્છરિયં, ભન્તે’’તિઆદિમાહ.

કેચિ પનાહુ – ‘‘મહાપજાપતિ ગોતમી ભગવન્તં મહતા આયાસેન પબ્બજ્જં યાચિત્વાપિ પટિક્ખિત્તા, મયા પન ઉપાયેન યાચિતો ભગવા અટ્ઠગરુધમ્મપ્પટિગ્ગહણવસેન તસ્સા પબ્બજ્જં ઉપસમ્પદઞ્ચ અનુજાનિ, સા તે ધમ્મે પટિગ્ગહેત્વા લદ્ધપબ્બજ્જૂપસમ્પદા ભગવતો દુતિયં પરિસં ઉપ્પાદેત્વા ચતુત્થાય પરિસાય પચ્ચયો અહોસિ. સચે પન ભગવતો જનેત્તિ મહામાયા દેવી ધરેય્ય, એવમેતા ચુભોપિ ખત્તિયભગિનિયો એકતો હુત્વા ઇમં સાસનં સોભેય્યું, ભગવા ચ માતરિ બહુમાનેન માતુગામસ્સ સાસને પબ્બજ્જં ઉપસમ્પદઞ્ચ સુખેનેવ અનુજાનેય્ય, અપ્પાયુકતાય પનસ્સા કસિરેન નિપ્ફન્નમિદન્તિ ઇમિના અધિપ્પાયેન થેરો ભગવતો સન્તિકે ‘અચ્છરિયં, ભન્તે’તિઆદિમાહા’’તિ. તં અકારણં. ભગવા હિ માતુયા વા અઞ્ઞસ્સ વા માતુગામસ્સ અત્તનો સાસને પબ્બજ્જં અનુજાનન્તો ગરુકંયેવ કત્વા અનુજાનાતિ, ન લહુકં ચિરટ્ઠિતિકામતાયાતિ.

અપરે પનાહુ – ‘‘દસબલચતુવેસારજ્જાદિકે અનઞ્ઞસાધારણે અનન્તાપરિમાણે બુદ્ધગુણે થેરો મનસિ કરિત્વા યા એવં મહાનુભાવં નામ લોકે અગ્ગપુગ્ગલં સત્થારં કુચ્છિના દસ માસે પરિહરિ, સા બુદ્ધમાતા કસ્સચિ પરિચારિકા ભવિસ્સતીતિ અયુત્તમિદં. કસ્મા? સત્થુ ગુણાનુચ્છવિકમેવેતં, યદિદં સત્તાહજાતે ભગવતિ જનેત્તિ કાલં કરોતિ, કાલકતા ચ તુસિતેસુ ઉપ્પજ્જતીતિ અચ્છરિયબ્ભુતચિત્તજાતો હુત્વા તં અત્તનો વિતક્કુપ્પાદનં ભગવતો આરોચેન્તો ‘અચ્છરિયં, ભન્તે’તિઆદિવચનં અવોચા’’તિ.

સત્થા પન યસ્મા સત્તાહજાતેસુ બોધિસત્તેસુ બોધિસત્તમાતુ કાલકિરિયા ધમ્મતા સિદ્ધા, તસ્મા તં ધમ્મતં પરિદીપેન્તો ‘‘એવમેતં, આનન્દા’’તિઆદિમાહ. સા પનાયં ધમ્મતા યસ્મા યથા સબ્બે બોધિસત્તા પારમિયો પૂરેત્વા તુસિતપુરે નિબ્બત્તિત્વા તત્થ યાવતાયુકં ઠત્વા આયુપરિયોસાને દસસહસ્સચક્કવાળદેવતાહિ સન્નિપતિત્વા અભિસમ્બોધિં પત્તું મનુસ્સલોકે પટિસન્ધિગ્ગહણાય અજ્ઝેસિતા કાલદીપદેસકુલાનિ વિય જનેત્તિયા આયુપરિમાણમ્પિ ઓલોકેત્વા પટિસન્ધિં ગણ્હન્તિ, અયમ્પિ ભગવા બોધિસત્તભૂતો તથેવ તુસિતપુરે ઠિતો પઞ્ચ મહાવિલોકનાનિ વિલોકેન્તો સત્તદિવસાધિકદસમાસપરિમાણં માતુયા આયુપરિમાણં પરિચ્છિન્દિત્વા ‘‘અયં મમ પટિસન્ધિગ્ગહણસ્સ કાલો, ઇદાનિ ઉપ્પજ્જિતું વટ્ટતી’’તિ ઞત્વાવ પટિસન્ધિં અગ્ગહેસિ, તસ્મા સબ્બબોધિસત્તાનં આચિણ્ણસમાચિણ્ણવસેનેવ વેદિતબ્બં. તેનાહ ભગવા – ‘‘અપ્પાયુકા હિ, આનન્દ, બોધિસત્તમાતરો હોન્તી’’તિઆદિ.

તત્થ કાલં કરોન્તીતિ યથાવુત્તઆયુપરિક્ખયેનેવ કાલં કરોન્તિ, ન વિજાતપચ્ચયા. ચરિમત્તભાવેહિ બોધિસત્તેહિ વસિતટ્ઠાનં ચેતિયઘરસદિસં હોતિ, ન અઞ્ઞેસં પરિભોગારહં, ન ચ સક્કા બોધિસત્તમાતરં અપનેત્વા અઞ્ઞં અગ્ગમહેસિટ્ઠાને ઠપેતુન્તિ તત્તકં એવ બોધિસત્તમાતુ આયુપ્પમાણં હોતિ, તસ્મા તદા કાલં કરોન્તિ. ઇમમેવ હિ અત્થં સન્ધાય મહાબોધિસત્તા પઞ્ચમં મહાવિલોકનં કરોન્તિ.

કતરસ્મિં પન વયે કાલં કરોન્તીતિ? મજ્ઝિમવયે. પઠમવયસ્મિઞ્હિ સત્તાનં અત્તભાવે છન્દરાગો બલવા હોતિ, તેન તદા સઞ્જાતગબ્ભા ઇત્થિયો યેભુય્યેન ગબ્ભં અનુરક્ખિતું ન સક્કોન્તિ. ગણ્હેય્યું ચે, ગબ્ભો બહ્વાબાધો હોતિ. મજ્ઝિમવયસ્સ પન દ્વે કોટ્ઠાસે અતિક્કમિત્વા તતિયકોટ્ઠાસે વત્થુ વિસદં હોતિ, વિસદે વત્થુમ્હિ નિબ્બત્તદારકા અરોગા હોન્તિ, તસ્મા બોધિસત્તમાતરો પઠમવયે સમ્પત્તિં અનુભવિત્વા મજ્ઝિમવયસ્સ તતિયકોટ્ઠાસે વિજાયિત્વા કાલં કરોન્તીતિ.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ એતં બોધિસત્તમાતુ અઞ્ઞેસઞ્ચ સબ્બસત્તાનં અત્તભાવે આયુસ્સ મરણપરિયોસાનતં વિદિત્વા તદત્થવિભાવનમુખેન અનવજ્જપ્પટિપત્તિયં ઉસ્સાહદીપકં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ યે કેચીતિ અનિયમનિદ્દેસો. ભૂતાતિ નિબ્બત્તા. ભવિસ્સન્તીતિ અનાગતે નિબ્બત્તિસ્સન્તિ. વાસદ્દો વિકપ્પત્થો, અપિસદ્દો સમ્પિણ્ડનત્થો. તેન નિબ્બત્તમાનેપિ સઙ્ગણ્હાતિ. એત્તાવતા અતીતાદિવસેન તિયદ્ધપરિયાપન્ને સત્તે અનવસેસતો પરિયાદિયતિ. અપિચ ગબ્ભસેય્યકસત્તા ગબ્ભતો નિક્ખન્તકાલતો પટ્ઠાય ભૂતા નામ, તતો પુબ્બે ભવિસ્સન્તિ નામ. સંસેદજૂપપાતિકા પટિસન્ધિચિત્તતો પરતો ભૂતા નામ, તતો પુબ્બે ઉપ્પજ્જિતબ્બભવવસેન ભવિસ્સન્તિ નામ. સબ્બેપિ વા પચ્ચુપ્પન્નભવવસેન ભૂતા નામ, આયતિં પુનબ્ભવવસેન ભવિસ્સન્તિ નામ. ખીણાસવા ભૂતા નામ. તે હિ ભૂતા એવ, ન પુન ભવિસ્સન્તીતિ, તદઞ્ઞે ભવિસ્સન્તિ નામ.

સબ્બે ગમિસ્સન્તિ પહાય દેહન્તિ સબ્બે યથાવુત્તભેદા સબ્બભવયોનિગતિવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિસત્તાવાસાદિવસેન અનેકભેદભિન્ના સત્તા દેહં અત્તનો સરીરં પહાય નિક્ખિપિત્વા પરલોકં ગમિસ્સન્તિ, અસેક્ખા પન નિબ્બાનં. એત્થ કોચિ અચવનધમ્મો નામ નત્થીતિ દસ્સેતિ. તં સબ્બજાનિં કુસલો વિદિત્વાતિ તદેતં સબ્બસ્સ સત્તસ્સ જાનિં હાનિં મરણં, સબ્બસ્સ વા સત્તસ્સ જાનિં વિનાસં પભઙ્ગુતં કુસલો પણ્ડિતજાતિકો મરણાનુસ્સતિવસેન અનિચ્ચતામનસિકારવસેન વા જાનિત્વા. આતાપિયો બ્રહ્મચરિયં ચરેય્યાતિ વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તો આતાપિયસઙ્ખાતેન વીરિયેન સમન્નાગતત્તા આતાપિયો ચતુબ્બિધસમ્મપ્પધાનવસેન આરદ્ધવીરિયો અનવસેસમરણસમતિક્કમનૂપાયં મગ્ગબ્રહ્મચરિયં ચરેય્ય, પટિપજ્જેય્યાતિ અત્થો.

દુતિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. સુપ્પબુદ્ધકુટ્ઠિસુત્તવણ્ણના

૪૩. તતિયે રાજગહે સુપ્પબુદ્ધો નામ કુટ્ઠી અહોસીતિ સુપ્પબુદ્ધનામકો એકો પુરિસો રાજગહે અહોસિ. સો ચ કુટ્ઠી કુટ્ઠરોગેન બાળ્હવિદૂસિતગત્તો. મનુસ્સદલિદ્દોતિ યત્તકા રાજગહે મનુસ્સા તેસુ સબ્બદુગ્ગતો. સો હિ સઙ્કારકૂટવતિઆદીસુ મનુસ્સેહિ છડ્ડિતપિલોતિકખણ્ડાનિ સિબ્બિત્વા પરિદહતિ, કપાલં ગહેત્વા ઘરા ઘરં ગન્ત્વા લદ્ધઆચામઉચ્છિટ્ઠભત્તાનિ નિસ્સાય જીવતિ, તમ્પિ પુબ્બે કતકમ્મપચ્ચયા ન યાવદત્થં લભતિ. તેન વુત્તં ‘‘મનુસ્સદલિદ્દો’’તિ. મનુસ્સકપણોતિ મનુસ્સેસુ પરમકપણતં પત્તો. મનુસ્સવરાકોતિ મનુસ્સાનં હીળિતપરિભૂતતાય અતિવિય દીનો. મહતિયા પરિસાયાતિ મહતિયા ભિક્ખુપરિસાય ચેવ ઉપાસકપરિસાય ચ.

એકદિવસં કિર ભગવા મહાભિક્ખુસઙ્ઘપરિવારો રાજગહં પિણ્ડાય પવિસિત્વા ભિક્ખૂનં સુલભપિણ્ડપાતં કત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપ્પટિક્કન્તો કતિપયભિક્ખુપરિવારો નિક્ખન્તો યેહિ દાનં દિન્નં, તેસં ઉપાસકાનં અવસેસભિક્ખૂનઞ્ચ આગમનં આગમયમાનો અન્તોનગરેયેવ અઞ્ઞતરસ્મિં રમણીયે પદેસે અટ્ઠાસિ. તાવદેવ ભિક્ખૂ તતો તતો આગન્ત્વા ભગવન્તં પરિવારેસું, ઉપાસકાપિ ‘‘અનુમોદનં સુત્વા વન્દિત્વા નિવત્તિસ્સામા’’તિ ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિંસુ, મહાસન્નિપાતો અહોસિ. ભગવા નિસીદનાકારં દસ્સેસિ. તાવદેવ બુદ્ધારહં આસનં પઞ્ઞાપેસું. અથ ભગવા અસીતિઅનુબ્યઞ્જનપ્પટિમણ્ડિતેહિ દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણેહિ વિરોચમાનાય બ્યામપ્પભાપરિક્ખેપસમુજ્જલાય નીલપીતલોહિતોદાતમઞ્જેટ્ઠપભસ્સરાનં વસેન છબ્બણ્ણબુદ્ધરંસિયો વિસ્સજ્જેન્તિયા અનુપમાય રૂપકાયસિરિયા સકલમેવ તં પદેસં ઓભાસેન્તો તારાગણપરિવુતો વિય પુણ્ણચન્દો ભિક્ખુગણપરિવુતો પઞ્ઞત્તવરબુદ્ધાસને નિસીદિત્વા મનોસિલાતલે કેસરસીહો વિય સીહનાદં નદન્તો કરવીકરુતમઞ્જુના બ્રહ્મસ્સરેન ધમ્મં દેસેતિ.

ભિક્ખૂપિ ખો અપ્પિચ્છા સન્તુટ્ઠા પવિવિત્તા અસંસટ્ઠા આરદ્ધવીરિયા પહિતત્તા ચોદકા પાપગરહિનો વત્તારો વચનક્ખમા સીલસમ્પન્ના સમાધિસમ્પન્ના પઞ્ઞાસમ્પન્ના વિમુત્તિસમ્પન્ના વિમુત્તિઞાણદસ્સનસમ્પન્ના મેઘવણ્ણં પંસુકૂલચીવરં પારુપિત્વા સુવમ્મિતા વિય ગન્ધહત્થિનો ભગવન્તં પરિવારેત્વા ઓહિતસોતા ધમ્મં સુણન્તિ. ઉપાસકાપિ સુદ્ધવત્થનિવત્થા સુદ્ધુત્તરાસઙ્ગા પુબ્બણ્હસમયં મહાદાનાનિ પવત્તેત્વા ગન્ધમાલાદીહિ ભગવન્તં પૂજેત્વા વન્દિત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ નિપચ્ચકારં દસ્સેત્વા ભગવન્તં ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ પરિવારેત્વા સંયતહત્થપાદા ઓહિતસોતા સક્કચ્ચં ધમ્મં સુણન્તિ. તેન વુત્તં – ‘‘તેન ખો પન સમયેન ભગવા મહતિયા પરિસાય પરિવુતો ધમ્મં દેસેન્તો નિસિન્નો હોતી’’તિ.

સુપ્પબુદ્ધો પન જિઘચ્છાદુબ્બલ્યપરેતો ઘાસપરિયેસનં ચરમાનો અન્તરવીથિં ઓતિણ્ણો દૂરતોવ તં મહાજનસન્નિપાતં દિસ્વા, ‘‘કિં નુ ખો અયં મહાજનકાયો સન્નિપતિતો, અદ્ધા એત્થ ભોજનં દીયતિ મઞ્ઞે, અપ્પેવ નામેત્થ ગતેન કિઞ્ચિ ખાદનીયં વા ભોજનીયં વા લદ્ધું સક્કા’’તિ સઞ્જાતાભિલાસો તત્થ ગન્ત્વા અદ્દસ ભગવન્તં પાસાદિકં દસ્સનીયં પસાદનીયં ઉત્તમદમથસમથમનુપ્પત્તં દન્તં ગુત્તં સન્તિન્દ્રિયં સુસમાહિતં તાય પરિસાય પરિવુતં ધમ્મં દેસેન્તં, દિસ્વાન પુરિમજાતિસમ્ભતાય પરિપક્કાય ઉપનિસ્સયસમ્પત્તિયા ચોદિયમાનો ‘‘યંનૂનાહમ્પિ ધમ્મં સુણેય્ય’’ન્તિ પરિસપરિયન્તે નિસીદિ. તં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘અદ્દસા ખો સુપ્પબુદ્ધો કુટ્ઠી…પે… તત્થેવ એકમન્તં નિસીદિ ‘અહમ્પિ ધમ્મં સોસ્સામી’’’તિ.

સબ્બાવન્તન્તિ સબ્બાવતિં હીનાદિસબ્બપુગ્ગલવતં, તત્થ કિઞ્ચિપિ અનવસેસેત્વાતિ અત્થો. ‘‘સબ્બવન્ત’’ન્તિપિ પઠન્તિ. ચેતસાતિ બુદ્ધચક્ખુસમ્પયુત્તચિત્તેન. ચિત્તસીસેન હિ ઞાણં નિદ્દિટ્ઠં, તસ્મા આસયાનુસયઞાણેન ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તઞાણેન ચાતિ અત્થો. ચેતો પરિચ્ચ મનસાકાસીતિ તસ્સા પરિસાય ચિત્તં પચ્ચેકં પરિચ્છિન્દિત્વા મનસિ અકાસિ તે વોલોકેસિ. ભબ્બો ધમ્મં વિઞ્ઞાતુન્તિ મગ્ગફલધમ્મં અધિગન્તું સમત્થો, ઉપનિસ્સયસમ્પન્નોતિ અત્થો. એતદહોસીતિ અયં સુપ્પબુદ્ધો કિઞ્ચાપિ તગરસિખિમ્હિ પચ્ચેકબુદ્ધે અપરજ્ઝિત્વા ઈદિસો જાતો, મગ્ગફલૂપનિસ્સયો પનસ્સ પંસુપટિચ્છન્નસુવણ્ણનિક્ખં વિય અન્તોહદયેયેવ વિજ્જોતતિ, તસ્મા સુવિઞ્ઞાપિયોતિ ઇદં અહોસિ. તેનાહ – ‘‘અયં ખો ઇધ ભબ્બો ધમ્મં વિઞ્ઞાતુ’’ન્તિ.

અનુપુબ્બિં કથન્તિ દાનાનન્તરં સીલં, સીલાનન્તરં સગ્ગં, સગ્ગાનન્તરં મગ્ગન્તિ એવં અનુપટિપાટિકથં. ભગવા હિ પઠમં હેતુના સદ્ધિં અસ્સાદં દસ્સેત્વા તતો સત્તે વિવેચેતું નાનાનયેહિ આદીનવં પકાસેત્વા આદીનવસવનેન સંવિગ્ગહદયાનં નેક્ખમ્મગુણવિભાવનમુખેન ચ વિવટ્ટં દસ્સેતિ.

દાનકથન્તિ ઇદં નામ સુખાનં નિદાનં, સમ્પત્તીનં મૂલં, ભોગાનં પતિટ્ઠા, વિસમગતસ્સ તાણં લેણં ગતિ પરાયણં, ઇધલોકપરલોકેસુ દાનસદિસો અવસ્સયો પતિટ્ઠા આલમ્બનં તાણં લેણં ગતિ પરાયણં નત્થિ. ઇદઞ્હિ અવસ્સયટ્ઠેન રતનમયસીહાસનસદિસં, પતિટ્ઠાનટ્ઠેન મહાપથવિસદિસં, આલમ્બનટ્ઠેન આલમ્બનરજ્જુસદિસં, દુક્ખનિત્થરણટ્ઠેન નાવાસદિસં, સમસ્સાસનટ્ઠેન સઙ્ગામસૂરો, ભયપરિત્તાણટ્ઠેન સુપરિખાપરિક્ખિત્તનગરં, મચ્છેરમલાદીહિ અનુપલિત્તટ્ઠેન પદુમં, તેસં નિદહનટ્ઠેન જાતવેદો, દુરાસદટ્ઠેન આસીવિસો, અસન્તાસટ્ઠેન સીહો, બલવન્તટ્ઠેન હત્થી, અભિમઙ્ગલસમ્મતટ્ઠેન સેતઉસભો, ખેમન્તભૂમિસમ્પાપનટ્ઠેન વલાહકો અસ્સરાજા. દાનઞ્હિ લોકે રજ્જસિરિં દેતિ, ચક્કવત્તિસમ્પત્તિં સક્કસમ્પત્તિં મારસમ્પત્તિં બ્રહ્મસમ્પત્તિં સાવકપારમીઞાણં પચ્ચેકબોધિઞાણં સમ્માસમ્બોધિઞાણં દેતીતિ એવમાદિદાનગુણપ્પટિસંયુત્તકથં.

યસ્મા પન દાનં દેન્તો સીલં સમાદાતું સક્કોતિ, તસ્મા દાનકથાનન્તરં સીલકથં કથેસિ. સીલકથન્તિ સીલં નામેતં સત્તાનં અવસ્સયો પતિટ્ઠા આલમ્બનં તાણં લેણં ગતિ પરાયણં. ઇધલોકપરલોકસમ્પત્તીનઞ્હિ સીલસદિસો અવસ્સયો પતિટ્ઠા આલમ્બનં તાણં લેણં ગતિ પરાયણં નત્થિ, સીલાલઙ્કારસદિસો અલઙ્કારો, સીલપુપ્ફસદિસં પુપ્ફં, સીલગન્ધસદિસો ગન્ધો નત્થિ, સીલાલઙ્કારેન હિ અલઙ્કતં સીલકુસુમપિળન્ધિતં સીલગન્ધાનુલિત્તં સદેવકો લોકો ઓલોકેન્તો તિત્તિં ન ગચ્છતીતિ એવમાદીહિ સીલગુણપ્પટિસંયુત્તકથં.

ઇદં પન સીલં નિસ્સાય અયં સગ્ગો લબ્ભતીતિ દસ્સેતું સીલાનન્તરં સગ્ગકથં કથેસિ. સગ્ગકથન્તિ સગ્ગો નામ ઇટ્ઠો કન્તો મનાપો, નિચ્ચમેત્થ કીળા નિચ્ચસમ્પત્તિયો લબ્ભન્તિ, ચાતુમહારાજિકા દેવા નવુતિવસ્સસતસહસ્સાનિ દિબ્બસુખં દિબ્બસમ્પત્તિં પટિલભન્તિ, તાવતિંસા તિસ્સો વસ્સકોટિયો સટ્ઠિ ચ વસ્સસતસહસ્સાનીતિ એવમાદિસગ્ગગુણપ્પટિસંયુત્તકથં. સગ્ગસમ્પત્તિં કથેન્તાનઞ્હિ બુદ્ધાનં મુખં નપ્પહોતિ. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘અનેકપરિયાયેન ખો અહં, ભિક્ખવે, સગ્ગકથં કથેય્ય’’ન્તિઆદિ.

એવં હેતુના સદ્ધિં સગ્ગકથાય પલોભેત્વા પુન હત્થિં અલઙ્કરિત્વા તસ્સ સોણ્ડં છિન્દન્તો વિય ‘‘અયમ્પિ સગ્ગો અનિચ્ચો અધુવો, ન એત્થ છન્દરાગો કાતબ્બો’’તિ દસ્સનત્થં ‘‘અપ્પસ્સાદા કામા બહુદુક્ખા બહુપાયાસા, આદીનવો એત્થ ભિય્યો’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૧૭૭; ૨.૪૨) નયેન કામાનં આદીનવં ઓકારં સંકિલેસં કથેસિ. તત્થ આદીનવન્તિ દોસં. ઓકારન્તિ લામકસભાવં, અસેટ્ઠેહિ સેવિતબ્બં સેટ્ઠેહિ ન સેવિતબ્બં નિહીનસભાવન્તિ અત્થો. સંકિલેસન્તિ તેહિ સત્તાનં સંસારે સંકિલિસ્સનં. તેનાહ – ‘‘કિલિસ્સન્તિ વત ભો સત્તા’’તિ (મ. નિ. ૨.૩૫૧).

એવં કામાદીનવેન તજ્જેત્વા નેક્ખમ્મે આનિસંસં પકાસેસિ પબ્બજ્જાય ઝાનાદીસુ ચ ગુણં દીપેસિ વણ્ણેસિ. કલ્લચિત્તન્તિઆદીસુ કલ્લચિત્તન્તિ કમ્મનિયચિત્તં, હેટ્ઠા પવત્તિતદેસનાય અસ્સદ્ધિયાદીનં ચિત્તદોસાનં વિગતત્તા ઉપરિદેસનાય ભાજનભાવૂપગમનેન કમ્મનિયચિત્તં, કમ્મક્ખમચિત્તન્તિ અત્થો. દિટ્ઠિમાનાદિસંકિલેસવિગમેન મુદુચિત્તં. કામચ્છન્દાદિવિગમેન વિનીવરણચિત્તં. સમ્માપટિપત્તિયં ઉળારપીતિપામોજ્જયોગેન ઉદગ્ગચિત્તં. તત્થ સદ્ધાસમ્પત્તિયા પસન્નચિત્તં, યદા ભગવા અઞ્ઞાસીતિ સમ્બન્ધો.

અથ વા કલ્લચિત્તન્તિ કામચ્છન્દવિગમેન અરોગચિત્તં. મુદુચિત્તન્તિ બ્યાપાદવિગમેન મેત્તાવસેન અકથિનચિત્તં. વિનીવરણચિત્તન્તિ ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચવિગમેન અવિક્ખિપનતો ન પિહિતચિત્તં. ઉદગ્ગચિત્તન્તિ થિનમિદ્ધવિગમેન સમ્પગ્ગહવસેન અલીનચિત્તં. પસન્નચિત્તન્તિ વિચિકિચ્છાવિગમેન સમ્માપટિપત્તિયા અધિમુત્તચિત્તં.

અથાતિ પચ્છા. સામુક્કંસિકાતિ સામં ઉક્કંસિકા અત્તનાવ ઉદ્ધરિત્વા ગહિતા, સયમ્ભૂઞાણેન સામં દિટ્ઠા, અઞ્ઞેસં અસાધારણાતિ અત્થો. કા ચ પન સાતિ? અરિયસચ્ચદેસના. તેનેવાહ – ‘‘દુક્ખં સમુદયં નિરોધં મગ્ગ’’ન્તિ. ઇદઞ્હિ સચ્ચાનં સરૂપદસ્સનં, તસ્મા ઇમસ્મિં ઠાને અરિયસચ્ચાનિ કથેતબ્બાનિ, તાનિ સબ્બાકારતો વિત્થારેન વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૨.૫૨૯) વુત્તાનીતિ તત્થ વુત્તનયેન વેદિતબ્બાનિ.

સેય્યથાપીતિઆદિના ઉપમાવસેન સુપ્પબુદ્ધસ્સ કિલેસપ્પહાનં અરિયમગ્ગુપ્પાદઞ્ચ દસ્સેતિ. અપગતકાળકન્તિ વિગતકાળકં. સમ્મદેવાતિ સુટ્ઠુયેવ. રજનન્તિ નીલપીતલોહિતમઞ્જેટ્ઠાદિરઙ્ગજાતં. પટિગ્ગણ્હેય્યાતિ ગણ્હેય્ય, પભસ્સરં ભવેય્ય. તસ્મિંયેવ આસનેતિ તસ્સંયેવ નિસજ્જાયં. એતેનસ્સ લહુવિપસ્સનકતા તિક્ખપઞ્ઞતા સુખાપટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞતા ચ દસ્સિતા હોન્તિ. વિરજં વીતમલન્તિ અપાયગમનીયરાગરજાદીનં અભાવેન વિરજં, અનવસેસદિટ્ઠિવિચિકિચ્છામલાપગમેન વીતમલં. પઠમમગ્ગવજ્ઝકિલેસરજાભાવેન વા વિરજં, પઞ્ચવિધદુસ્સીલમલાપગમેન વીતમલં. ધમ્મચક્ખુન્તિ સોતાપત્તિમગ્ગો અધિપ્પેતો. તસ્સ ઉપ્પત્તિઆકારદસ્સનત્થં ‘‘યંકિઞ્ચિ સમુદયધમ્મં, સબ્બં તં નિરોધધમ્મ’’ન્તિ વુત્તં. તઞ્હિ નિરોધં આરમ્મણં કત્વા કિચ્ચવસેન એવ સઙ્ખતધમ્મે પટિવિજ્ઝન્તં ઉપ્પજ્જતિ.

તત્રિદં ઉપમાસંસન્દનં – વત્થં વિય ચિત્તં દટ્ઠબ્બં, વત્થસ્સ આગન્તુકમલેહિ કિલિટ્ઠભાવો વિય ચિત્તસ્સ રાગાદિમલેહિ સંકિલિટ્ઠભાવો, ધોવનફલકં વિય અનુપુબ્બિકથા, ઉદકં વિય સદ્ધા, ઉદકેન તેમેત્વા તેમેત્વા ગોમયખારેહિ કાળકે સમ્મદ્દિત્વા વત્થસ્સ ધોવનપ્પયોગો વિય સદ્ધાસલિલેન તેમેત્વા સતિસમાધિપઞ્ઞાહિ દોસે સિથિલે કત્વા સદ્ધાદિવિધિના ચિત્તસ્સ સોધને વીરિયારમ્ભો, તેન પયોગેન વત્થે કાળકાપગમો વિય વીરિયારમ્ભેન કિલેસવિક્ખમ્ભનં, રઙ્ગજાતં વિય અરિયમગ્ગો, તેન સુદ્ધસ્સ વત્થસ્સ પભસ્સરભાવો વિય વિક્ખમ્ભિતકિલેસસ્સ ચિત્તસ્સ મગ્ગેન પરિયોદાપનન્તિ.

એવં પન સુપ્પબુદ્ધો પરિસપરિયન્તે નિસિન્નો ધમ્મદેસનં સુત્વા સોતાપત્તિફલં પત્વા અત્તના પટિલદ્ધગુણં સત્થુ આરોચેતુકામો પરિસમજ્ઝં ઓગાહિતું અવિસહન્તો મહાજનસ્સ સત્થારં વન્દિત્વા અનુગન્ત્વા નિવત્તકાલે ભગવતિ વિહારં ગતે સયમ્પિ વિહારં અગમાસિ. તસ્મિં ખણે સક્કો દેવરાજા ‘‘અયં સુપ્પબુદ્ધો કુટ્ઠી અત્તના સત્થુ સાસને પટિલદ્ધગુણં પાકટં કાતુકામો’’તિ ઞત્વા ‘‘વીમંસિસ્સામિ ન’’ન્તિ ગન્ત્વા આકાસે ઠિતો એતદવોચ – ‘‘સુપ્પબુદ્ધ ત્વં મનુસ્સદલિદ્દો મનુસ્સકપણો મનુસ્સવરાકો, અહં તે અપરિમિતં ધનં દસ્સામિ, ‘બુદ્ધો ન બુદ્ધો, ધમ્મો ન ધમ્મો, સઙ્ઘો ન સઙ્ઘો, અલં મે બુદ્ધેન, અલં મે ધમ્મેન, અલં મે સઙ્ઘેના’તિ વદેહી’’તિ. અથ નં સો આહ ‘‘કોસિ ત્વ’’ન્તિ? ‘‘અહં સક્કો દેવરાજા’’તિ. ‘‘અન્ધબાલ અહિરિક, ત્વં મયા સદ્ધિં કથેતું ન યુત્તરૂપો, યો ત્વં એવં અવત્તબ્બં વદેસિ, અપિચ મં ત્વં ‘દુગ્ગતો દલિદ્દો કપણો’તિ કસ્મા વદેસિ, નનુ અહં લોકનાથસ્સ ઓરસપુત્તો, નેવાહં દુગ્ગતો ન દલિદ્દો ન કપણો, અથ ખો સુખપ્પત્તો પરમેન સુખેન અપાહમસ્મિ મહદ્ધનો’’તિ વત્વા આહ –

‘‘સદ્ધાધનં સીલધનં, હિરિઓત્તપ્પિયં ધનં;

સુતધનઞ્ચ ચાગો ચ, પઞ્ઞા વે સત્તમં ધનં.

‘‘યસ્સ એતે ધના અત્થિ, ઇત્થિયા પુરિસસ્સ વા;

‘અદલિદ્દો’તિ તં આહુ, અમોઘં તસ્સ જીવિત’’ન્તિ. (અ. નિ. ૭.૫) –

તસ્સિમાનિ મે સત્ત અરિયધનાનિ સન્તિ. યેસઞ્હિ ઇમાનિ ધનાનિ સન્તિ, ન ત્વેવ તે બુદ્ધેહિ વા પચ્ચેકબુદ્ધેહિ વા ‘દલિદ્દા’તિ વુચ્ચન્તી’’તિ.

સક્કો તસ્સ કથં સુત્વા તં અન્તરામગ્ગે ઓહાય સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા સબ્બં તં વચનં પટિવચનઞ્ચ આરોચેસિ. અથ નં ભગવા આહ – ‘‘ન ખો સક્ક સક્કા તાદિસાનં સતેનપિ સહસ્સેનપિ સુપ્પબુદ્ધં કુટ્ઠિં ‘બુદ્ધો ન બુદ્ધો, ધમ્મો ન ધમ્મો, સઙ્ઘો ન સઙ્ઘો’તિ કથાપેતુ’’ન્તિ. સુપ્પબુદ્ધોપિ ખો કુટ્ઠી સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા સત્થારા કતપટિસન્થારો અત્તના પટિલદ્ધગુણં આરોચેસિ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો સુપ્પબુદ્ધો કુટ્ઠી દિટ્ઠધમ્મો’’તિઆદિ.

તત્થ દિટ્ઠધમ્મોતિ દિટ્ઠો અરિયસચ્ચધમ્મો એતેનાતિ દિટ્ઠધમ્મો. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. તત્થ ‘‘દિટ્ઠધમ્મો’’તિ ચેત્થ સામઞ્ઞવચનો ધમ્મસદ્દો. દસ્સનં નામ ઞાણદસ્સનતો અઞ્ઞમ્પિ અત્થીતિ તં નિવત્તનત્થં ‘‘પત્તધમ્મો’’તિ વુત્તં. પત્તિ ચ ઞાણસમ્પત્તિતો અઞ્ઞાપિ વિજ્જતીતિ તતો વિસેસનત્થં ‘‘વિદિતધમ્મો’’તિ વુત્તં. સા પનાયં વિદિતધમ્મતા ધમ્મેસુ એકદેસેનાપિ હોતીતિ નિપ્પદેસતો વિદિતભાવં દસ્સેતું ‘‘પરિયોગાળ્હધમ્મો’’તિ વુત્તં. તેનસ્સ યથાવુત્તં સચ્ચાભિસમ્બોધંયેવ દીપેતિ. મગ્ગઞાણઞ્હિ એકાભિસમયવસેન પરિઞ્ઞાદિકિચ્ચં સાધેન્તં નિપ્પદેસેનપિ પરિઞ્ઞેય્યધમ્મં સમન્તતો ઓગાળ્હં નામ હોતિ, ન તદઞ્ઞઞાણં. તેન વુત્તં – ‘‘દિટ્ઠો અરિયસચ્ચધમ્મો એતેનાતિ દિટ્ઠધમ્મો’’તિ. તેનેવાહ ‘‘તિણ્ણવિચિકિચ્છો’’તિઆદિ.

તત્થ પટિભયકન્તારસદિસા સોળસવત્થુકા ચ અટ્ઠવત્થુકા ચ તિણ્ણા વિચિકિચ્છા એતેનાતિ તિણ્ણવિચિકિચ્છો. તતો એવ પવત્તિઆદીસુ ‘‘એવં નુ ખો, ન નુ ખો’’તિ એવં પવત્તિતા વિગતા સમુચ્છિન્ના કથંકથા એતસ્સાતિ વિગતકથંકથો. સારજ્જકરાનં પાપધમ્માનં પહીનત્તા તપ્પટિપક્ખેસુ ચ સીલાદિગુણેસુ સુપ્પતિટ્ઠિતત્તા વેસારજ્જં વિસારદભાવં વેય્યત્તિયં પત્તોતિ વેસારજ્જપ્પત્તો. નાસ્સ પરો પચ્ચયો, ન પરસ્સ સદ્ધાય એત્થ વત્તતીતિ અપરપ્પચ્ચયો. કત્થાતિ આહ ‘‘સત્થુસાસને’’તિ.

અભિક્કન્તન્તિઆદીસુ કિઞ્ચાપિ અયં અભિક્કન્તસદ્દો ખયસુન્દરાભિરૂપબ્ભનુમોદનાદીસુ અનેકેસુ અત્થેસુ દિસ્સતિ, ઇધ પન અબ્ભનુમોદને દટ્ઠબ્બો. તેનેવ સો પસાદવસેન પસંસાવસેન ચ દ્વિક્ખત્તું વુત્તો, સાધુ સાધુ, ભન્તેતિ વુત્તં હોતિ. અભિક્કન્તન્તિ વા અતિકન્તં અતિઇટ્ઠં અતિમનાપં, અતિસુન્દરન્તિ અત્થો. તત્થ એકેન અભિક્કન્તસદ્દેન ભગવતો દેસનં થોમેતિ, એકેન અત્તનો પસાદં.

અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો – અભિક્કન્તં, ભન્તે, યદિદં ભગવતો ધમ્મદેસના, અભિક્કન્તં, ભન્તે, યદિદં ભગવતો ધમ્મદેસનં આગમ્મ મમ પસાદોતિ. ભગવતો એવ વા વચનં અભિક્કન્તં દોસનાસનતો, અભિક્કન્તં ગુણાધિગમનતો, તથા સદ્ધાવડ્ઢનતો, પઞ્ઞાજનનતો, સાત્થતો, સબ્યઞ્જનતો, ઉત્તાનપદતો, ગમ્ભીરત્થતો, કણ્ણસુખતો, હદયઙ્ગમતો, અનત્તુક્કંસનતો, અપરવમ્ભનતો, કરુણાસીતલતો, પઞ્ઞાવદાતતો, આપાથરમણીયતો, વિમદ્દક્ખમતો, સુય્યમાનસુખતો, વીમંસિયમાનહિતતોતિ એવમાદિનયેહિ થોમેન્તો પદદ્વયં આહ.

તતો પરમ્પિ ચતૂહિ ઉપમાહિ દેસનંયેવ થોમેતિ. તત્થ નિક્કુજ્જિતન્તિ અધોમુખટ્ઠપિતં, હેટ્ઠામુખજાતં વા. ઉક્કુજ્જેય્યાતિ ઉપરિ મુખં કરેય્ય. પટિચ્છન્નન્તિ તિણપણ્ણાદિના છાદિતં. વિવરેય્યાતિ ઉગ્ઘાટેય્ય. મૂળ્હસ્સાતિ દિસામૂળ્હસ્સ. મગ્ગં આચિક્ખેય્યાતિ હત્થે ગહેત્વા ‘‘એસ મગ્ગો’’તિ મગ્ગં ઉપદિસેય્ય. અન્ધકારેતિ ચતુરઙ્ગસમન્નાગતે. અયં તાવ પદત્થો.

અયં પન અધિપ્પાયયોજના – યથા કોચિ નિક્કુજ્જિતં ઉક્કુજ્જેય્ય, એવં સદ્ધમ્મવિમુખં અસદ્ધમ્મે પતિટ્ઠિતં મં અસદ્ધમ્મા વુટ્ઠાપેન્તેન, યથા પટિચ્છન્નં વિવરેય્ય, એવં કસ્સપસ્સ ભગવતો સાસનન્તરધાનતો પટ્ઠાય મિચ્છાદિટ્ઠિગહનપટિચ્છન્નં સાસનં વિવરન્તેન, યથા મૂળ્હસ્સ મગ્ગં આચિક્ખેય્ય, એવં કુમ્મગ્ગમિચ્છામગ્ગપ્પટિપન્નસ્સ મે સગ્ગમોક્ખમગ્ગં આવિકરોન્તેન, યથા અન્ધકારે તેલપજ્જોતં ધારેય્ય, એવં મોહન્ધકારે નિમુગ્ગસ્સ મે બુદ્ધાદિરતનરૂપાનિ અપસ્સતો તપ્પટિચ્છાદકમોહન્ધકારવિદ્ધંસનદેસનાપજ્જોતધારણેન ભગવતા નાનાનયેહિ પકાસિતત્તા અનેકપરિયાયેન ધમ્મો પકાસિતો.

એવં દેસનં થોમેત્વા તાય દેસનાય રતનત્તયે પસન્નચિત્તો પસન્નાકારં કરોન્તો ‘‘એસાહ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ એસાહન્તિ એસો અહં. ભગવન્તં સરણં ગચ્છામીતિ ભગવા મે સરણં પરાયણં અઘસ્સ ઘાતા, હિતસ્સ વિધાતાતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન ભગવન્તં ગચ્છામિ ભજામિ, એવં વા જાનામિ બુજ્ઝામીતિ. યેસઞ્હિ ધાતૂનં ગતિઅત્થો, બુદ્ધિપિ તેસં અત્થોતિ. ધમ્મન્તિ અધિગતમગ્ગે સચ્છિકતનિરોધે યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જમાને ચતૂસુ અપાયેસુ અપતમાને ધારેતીતિ ધમ્મો. સો અત્થતો અરિયમગ્ગો ચેવ નિબ્બાનઞ્ચ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘યાવતા, ભિક્ખવે, ધમ્મા સઙ્ખતા, અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો તેસં અગ્ગમક્ખાયતી’’તિ (અ. નિ. ૪.૩૪; ઇતિવુ. ૯૦).

‘‘યાવતા, ભિક્ખવે, ધમ્મા સઙ્ખતા વા અસઙ્ખતા વા, વિરાગો તેસં અગ્ગમક્ખાયતી’’તિ (ઇતિવુ. ૯૦) ચ –

ન કેવલં અરિયમગ્ગો ચેવ નિબ્બાનઞ્ચ, અપિચ ખો અરિયફલેહિ સદ્ધિં પરિયત્તિધમ્મોપિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘રાગવિરાગમનેજમસોકં, ધમ્મમસઙ્ખતમપ્પટિકૂલં;

મધુરમિમં પગુણં સુવિભત્તં, ધમ્મમિમં સરણત્થમુપેહી’’તિ. (વિ. વ. ૮૮૭);

એત્થ હિ રાગવિરાગન્તિ મગ્ગો વુત્તો. અનેજમસોકન્તિ ફલં. અસઙ્ખતન્તિ નિબ્બાનં. અપ્પટિકૂલં મધુરમિમં પગુણં સુવિભત્તન્તિ પરિયત્તિધમ્મો વુત્તોતિ.

ભિક્ખુસઙ્ઘન્તિ દિટ્ઠિસીલસામઞ્ઞેન સંહતં અટ્ઠઅરિયપુગ્ગલસમૂહં. એત્તાવતા સુપ્પબુદ્ધો તીણિ સરણગમનાનિ પટિવેદેસિ. ઉપાસકં મં ભગવા ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગતન્તિ અજ્જતગ્ગેતિ અજ્જતં આદિં કત્વા. ‘‘અજ્જદગ્ગે’’તિપિ પાઠો, તત્થ દકારો પદસન્ધિકરો, અજ્જ અગ્ગે અજ્જ આદિં કત્વાતિ અત્થો. પાણુપેતન્તિ પાણેહિ ઉપેતં, યાવ મે જીવિતં પવત્તતિ, તાવ ઉપેતં અનઞ્ઞસત્થુકં તીહિ સરણગમનેહિ સરણં ગતં રતનત્તયસ્સ ઉપાસનતો ઉપાસકં કપ્પિયકારકં મં ભગવા ઉપધારેતુ જાનાતૂતિ અત્થો. ઇમસ્સ ચ સરણગમનં અરિયમગ્ગાધિગમેનેવ નિપ્ફન્નં, અજ્ઝાસયં પન આવિકરોન્તો એવમાહ.

ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વાતિ ભગવતો વચનં ચિત્તેન અભિનન્દિત્વા તમેવ અભિનન્દિતભાવં પકાસેન્તો વુત્તનયેન વાચાય અનુમોદિત્વા. અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કામીતિ તં ભગવન્તં પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા તિક્ખત્તું પદક્ખિણં કત્વા સત્થુ ગુણનિન્નચિત્તો યાવ દસ્સનવિસયસમતિક્કમા ભગવન્તંયેવ પેક્ખમાનો પઞ્જલિકો નમસ્સમાનો પક્કામિ.

પક્કન્તો ચ કુટ્ઠરોગાભિભવેન છિન્નહત્થપાદઙ્ગુલિ ઉક્કારગત્તો સમન્તતો વિસ્સન્દમાનાસવો કણ્ડૂતિપતિપીળિતો અસુચિ દુગ્ગન્ધો જેગુચ્છતમો પરમકારુઞ્ઞતં પત્તો ‘‘નાયં કાયો ઇમસ્સ અચ્ચન્તસન્તસ્સ પણીતતમસ્સ અરિયધમ્મસ્સ આધારો ભવિતું યુત્તો’’તિ ઉપ્પન્નાભિસન્ધિના વિય સગ્ગસંવત્તનિયેન પુઞ્ઞકમ્મેન ઓકાસે કતે અપ્પાયુકસંવત્તનિયેન ઉપચ્છેદકેન પાપકમ્મેન કતૂપચિતેન ચોદિયમાનો તરુણવચ્છાય ધેનુયા આપતિત્વા મારિતો. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો અચિરપક્કન્તં સુપ્પબુદ્ધં કુટ્ઠિં ગાવી તરુણવચ્છા અધિપતિત્વા જીવિતા વોરોપેસી’’તિ.

સો કિર અતીતે એકો સેટ્ઠિપુત્તો હુત્વા અત્તનો સહાયેહિ તીહિ સેટ્ઠિપુત્તેહિ સદ્ધિં કીળન્તો એકં નગરસોભિનિં ગણિકં ઉય્યાનં નેત્વા દિવસં સમ્પત્તિં અનુભવિત્વા અત્થઙ્ગતે સૂરિયે સહાયે એતદવોચ – ‘‘ઇમિસ્સા હત્થે કહાપણસહસ્સં બહુકઞ્ચ સુવણ્ણં મહગ્ઘાનિ ચ પસાધનાનિ સંવિજ્જન્તિ, ઇમસ્મિં વને અઞ્ઞો કોચિ નત્થિ, રત્તિ ચ જાતા, હન્દ ઇમં મયં મારેત્વા સબ્બં ધનં ગહેત્વા ગચ્છામા’’તિ. તે ચત્તારોપિ જના એકજ્ઝાસયા હુત્વા તં મારેતું ઉપક્કમિંસુ. સા તેહિ મારિયમાના ‘‘ઇમે નિલ્લજ્જા નિક્કરુણા મયા સદ્ધિં કિલેસસન્થવં કત્વા નિરપરાધં મં કેવલં ધનલોભેન મારેન્તિ, એકવારં તાવ મં ઇમે મારેન્તુ, અહં પન યક્ખિની હુત્વા અનેકવારં ઇમે મારેતું સમત્થા ભવેય્ય’’ન્તિ પત્થનં કત્વા કાલમકાસિ. તેસુ કિર એકો પક્કુસાતિ કુલપુત્તો અહોસિ, એકો બાહિયો દારુચીરિયો, એકો તમ્બદાઠિકો ચોરઘાતકો, એકો સુપ્પબુદ્ધો કુટ્ઠી, ઇતિ ઇમેસં ચતુન્નં જનાનં અનેકસતે અત્તભાવે સા યક્ખયોનિયં નિબ્બત્તા ગાવી હુત્વા જીવિતા વોરોપેસિ. તે તસ્સ કમ્મસ્સ નિસ્સન્દેન તત્થ તત્થ અન્તરામરણં પાપુણિંસુ. એવં સુપ્પબુદ્ધસ્સ કુટ્ઠિસ્સ સહસા મરણં જાતં, તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો અચિરપક્કન્તં…પે… વોરોપેસી’’તિ.

અથ સમ્બહુલા ભિક્ખૂ તસ્સ કાલકિરિયં ભગવતો આરોચેત્વા અભિસમ્પરાયં પુચ્છિંસુ. ભગવા બ્યાકાસિ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો સમ્બહુલા ભિક્ખૂ’’તિઆદિ.

તત્થ તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયાતિ સક્કાયદિટ્ઠિ વિચિકિચ્છા સીલબ્બતપરામાસોતિ ઇમેસં તિણ્ણં ભવબન્ધનાનં સમુચ્છેદવસેન પહાના. સોતાપન્નોતિ સોતસઙ્ખાતં અરિયમગ્ગં આદિતો પન્નો. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘સોતો સોતોતિ ઇદં, આવુસો સારિપુત્ત, વુચ્ચતિ. કતમો નુ ખો, આવુસો, સોતોતિ? અયમેવ અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો’’તિઆદિ (સં. નિ. ૫.૧૦૦૧).

અવિનિપાતધમ્મોતિ વિનિપતનં વિનિપાતો, નાસ્સ વિનિપાતો ધમ્મોતિ અવિનિપાતધમ્મો, ચતૂસુ અપાયેસુ ઉપપજ્જનવસેન અપતનસભાવોતિ અત્થો. નિયતોતિ ધમ્મનિયામેન સમ્મત્તનિયામેન નિયતો. સમ્બોધિપરાયણોતિ ઉપરિમગ્ગત્તયસઙ્ખાતા સમ્બોધિ પરં અયનં અસ્સ ગતિ પટિસરણં અવસ્સં પત્તબ્બન્તિ સમ્બોધિપરાયણો. એતેન ‘‘તસ્સ કા ગતિ, કો અભિસમ્પરાયો’’તિ પુચ્છાય ભદ્દિકા એવ સુપ્પબુદ્ધસ્સ ગતિ, ન પાપિકાતિ અયમત્થો દસ્સિતો. ન પન તેન સમ્પત્તા ગતિ, તં પન પુચ્છાનુસન્ધિવસેન પકાસેતુકામો ધમ્મરાજા એત્તકમેવ અભાસિ. પસ્સતિ હિ ભગવા ‘‘મયા એત્તકે કથિતે ઇમિસ્સંયેવ પરિસતિ અનુસન્ધિકુસલો એકો ભિક્ખુ સુપ્પબુદ્ધસ્સ કુટ્ઠિભાવદાલિદ્દિયકપણભાવાનં કારણં પુચ્છિસ્સતિ, અથાહં તસ્સ તં કારણં તેન પુચ્છાનુસન્ધિના પકાસેત્વા દેસનં નિટ્ઠાપેસ્સામી’’તિ. તેનેવાહ – ‘‘એવં વુત્તે અઞ્ઞતરો ભિક્ખૂ’’તિઆદિ. તત્થ હેતૂતિ અસાધારણકારણં, સાધારણકારણં પન પચ્ચયોતિ, અયમેતેસં વિસેસો. યેનાતિ યેન હેતુના યેન પચ્ચયેન ચ.

ભૂતપુબ્બન્તિ જાતપુબ્બં. અતીતે કાલે નિબ્બત્તં તં દસ્સેતું ‘‘સુપ્પબુદ્ધો’’તિઆદિ વુત્તં. કદા પન ભૂતન્તિ? અતીતે કિર અનુપ્પન્ને તથાગતે બારાણસિયા સામન્તા એકસ્મિં ગામે એકા કુલધીતા ખેત્તં રક્ખતિ. સા એકં પચ્ચેકબુદ્ધં દિસ્વા પસન્નચિત્તા તસ્સ પઞ્ચહિ લાજાસતેહિ સદ્ધિં એકં પદુમપુપ્ફં દત્વા પઞ્ચ પુત્તસતાનિ પત્થેસિ. તસ્મિંયેવ ખણે પઞ્ચસતા મિગલુદ્દકા પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ મધુરમંસં દત્વા ‘‘એતિસ્સા પુત્તા ભવેય્યામ, તુમ્હેહિ પત્તવિસેસં લભેય્યામા’’તિ ચ પત્થયિંસુ. સા યાવતાયુકં ઠત્વા દેવલોકે નિબ્બત્તા. તતો ચુતા એકસ્મિં જાતસ્સરે પદુમગબ્ભે નિબ્બત્તિ. તમેકો તાપસો દિસ્વા પટિજગ્ગિ. તસ્સા વિચરન્તિયા પાદુદ્ધારે પાદુદ્ધારે ભૂમિતો પદુમાનિ ઉટ્ઠહન્તિ. એકો વનચરકો દિસ્વા બારાણસિરઞ્ઞો આરોચેસિ. રાજા તં આનેત્વા અગ્ગમહેસિં અકાસિ. તસ્સા કુચ્છિયં ગબ્ભો સણ્ઠાસિ. મહાપદુમકુમારો તસ્સા કુચ્છિયં વસિ, સેસા ગબ્ભમલં નિસ્સાય નિબ્બત્તા, તે વયપ્પત્તા ઉય્યાને પદુમસરે કીળન્તા એકેકસ્મિં પદુમે નિસીદિત્વા પરિપક્કઞાણા સઙ્ખારેસુ ખયવયં પટ્ઠપેત્વા પચ્ચેકબોધિં પાપુણિંસુ. તેસં બ્યાકરણગાથા અહોસિ –

‘‘સરોરુહં પદુમપલાસપત્રજં,

સુપુપ્ફિતં ભમરગણાનુકિણ્ણં;

અનિચ્ચતં ખયવયતં વિદિત્વા,

એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો’’તિ.

એવં પચ્ચેકબોધિં અભિસમ્બુદ્ધેસુ તેસુ પઞ્ચસુ પચ્ચેકબુદ્ધસતેસુ અબ્ભન્તરો તગરસિખી નામ પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો ગન્ધમાદનપબ્બતે નન્દમૂલપબ્ભારે સત્તાહં નિરોધસમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા સત્તાહસ્સ અચ્ચયેન નિરોધા વુટ્ઠિતો આકાસેન આગન્ત્વા ઇસિગિલિપબ્બતે ઓતરિત્વા પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય રાજગહં પિણ્ડાય પાવિસિ. તસ્મિઞ્ચ સમયે રાજગહે એકો સેટ્ઠિપુત્તો મહતા પરિવારેન ઉય્યાનકીળનત્થં નગરતો નિક્ખમન્તો તગરસિખિપચ્ચેકબુદ્ધં દિસ્વા ‘‘કો અયં ભણ્ડુકાસાવવસનો, કુટ્ઠી ભવિસ્સતિ, તથા હિ કુટ્ઠિચીવરેન સરીરં પારુપિત્વા ગચ્છતી’’તિ નિટ્ઠુભિત્વા અપસબ્યં કત્વા પક્કામિ. તં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘સુપ્પબુદ્ધો કુટ્ઠી ઇમસ્મિંયેવ રાજગહે…પે… પક્કામી’’તિ.

તત્થ ક્વાયન્તિ કો અયં. ખુંસનવસેન વદતિ. ‘‘કોવાય’’ન્તિપિ પાળિ. કુટ્ઠીતિ અકુટ્ઠિંયેવ તં સેટ્ઠિ કુટ્ઠરોગં અક્કોસવત્થું પાપેન્તો વદતિ. કુટ્ઠિચીવરેનાતિ કુટ્ઠીનં ચીવરેન. યેભુય્યેન હિ કુટ્ઠિનો ડંસમકસસરીસપપટિબાહનત્થં રોગપટિચ્છાદનત્થઞ્ચ યં વા તં વા પિલોતિકખણ્ડં ગહેત્વા પારુપતિ, એવમયમ્પીતિ દસ્સેતિ. પંસુકૂલચીવરધરત્તા વા અગ્ગળાનં અનેકવણ્ણભાવેન કુટ્ઠસરીરસદિસોતિ હીળેન્તો ‘‘કુટ્ઠિચીવરેના’’તિ આહ. નિટ્ઠુભિત્વાતિ ખેળં પાતેત્વા. અપસબ્યતો કરિત્વાતિ પણ્ડિતા તાદિસં પચ્ચેકબુદ્ધં દિસ્વા વન્દિત્વા પદક્ખિણં કરોન્તિ, અયં પન અવિઞ્ઞુતાય પરિભવેન તં અપસબ્યં કત્વા અત્તનો અપસબ્યં અપદક્ખિણં કત્વા ગતો. ‘‘અપસબ્યામતો’’તિપિ પાઠો. તસ્સ કમ્મસ્સાતિ તગરસિખિમ્હિ પચ્ચેકબુદ્ધે ‘‘ક્વાયં કુટ્ઠી’’તિ હીળેત્વા નિટ્ઠુભનઅપસબ્યકરણવસેન પવત્તપાપકમ્મસ્સ. નિરયે પચ્ચિત્થાતિ નિરયે નિરયગ્ગિના દય્હિત્થ. ‘‘પચ્ચિત્વા નિરયગ્ગિના’’તિપિ પઠન્તિ. તસ્સેવ કમ્મસ્સ વિપાકાવસેસેનાતિ યેન કમ્મેન સો નિરયે પટિસન્ધિં ગણ્હિ, ન તં કમ્મં મનુસ્સલોકે વિપાકં દેતિ. યા પનસ્સ નાનક્ખણિકા ચેતના તદા પચ્ચેકબુદ્ધે વિપ્પટિપજ્જનવસેન પવત્તા અપરાપરિયવેદનીયભૂતા, સા અપરાપરિયવેદનીયેનેવ પુઞ્ઞકમ્મેન મનુસ્સેસુ તિહેતુકપટિસન્ધિયા દિન્નાય પવત્તિયં કુટ્ઠિભાવં દાલિદ્દિયં પરમકારુઞ્ઞતં આપાદેસિ. તં સન્ધાય કમ્મસભાગતાવસેન ‘‘તસ્સેવ કમ્મસ્સ વિપાકવસેસેના’’તિ વુત્તં. સદિસેપિ હિ લોકે તબ્બોહારો દિટ્ઠો યથા તં ‘‘સા એવ તિત્તિરી, તાનિયેવ ઓસધાની’’તિ.

એત્તાવતા ‘‘કો નુ ખો, ભન્તે, હેતૂ’’તિ તેન ભિક્ખુના પુટ્ઠપઞ્હં વિસ્સજ્જેત્વા ઇદાનિ યો ‘‘તસ્સ કા ગતિ, કો અભિસમ્પરાયો’’તિ પુબ્બે ભિક્ખૂહિ પુટ્ઠપઞ્હો, તં વિસ્સજ્જેતું ‘‘સો તથાગતપ્પવેદિત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તથાગતપ્પવેદિતન્તિ તથાગતેન ભગવતા દેસિતં અક્ખાતં પકાસિતન્તિ તથાગતપ્પવેદિતં. આગમ્માતિ અધિગન્ત્વા, નિસ્સાય ઞત્વા વા. ‘‘તથાગતપ્પવેદિતે ધમ્મવિનયે’’તિપિ પાઠો. સદ્ધં સમાદિયીતિ સમ્માસમ્બુદ્ધો ભગવા, સ્વાક્ખાતો ભગવતા ધમ્મો, સુપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘોતિ રતનત્તયસન્નિસ્સયં પુબ્બભાગસદ્ધઞ્ચેવ લોકુત્તરસદ્ધઞ્ચાતિ દુવિધમ્પિ સદ્ધં સમ્મા આદિયિ. યથા ન પુન આદાતબ્બા હોતિ, એવં યાવ ભવક્ખયા ગણ્હિ, અત્તનો ચિત્તસન્તાને ઉપ્પાદેસીતિ અત્થો. સીલં સમાદિયીતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. સીલન્તિ પુબ્બભાગસીલેન સદ્ધિં મગ્ગસીલં ફલસીલઞ્ચ. સુતન્તિ પરિયત્તિબાહુસચ્ચં પટિવેધબાહુસચ્ચઞ્ચાતિ દુવિધમ્પિ સુતં. પરિયત્તિધમ્માપિ હિ તેન ધમ્મસ્સવનકાલે સચ્ચપ્પટિવેધાય સાવકેહિ યથાલદ્ધપ્પકારં સુતા પરિચિતા મનસાનુપેક્ખિતા દિટ્ઠિયા સુપ્પટિવિદ્ધા ચાતિ. ચાગન્તિ પઠમમગ્ગવજ્ઝકિલેસાભિસઙ્ખારાનં વોસ્સગ્ગસઙ્ખાતં ચાગં, યેન અરિયસાવકા દેય્યધમ્મેસુ મુત્તચાગા ચ હોન્તિ પયતપાણી વોસ્સગ્ગરતા. પઞ્ઞન્તિ સદ્ધિં વિપસ્સનાપઞ્ઞાય મગ્ગપઞ્ઞઞ્ચેવ ફલપઞ્ઞઞ્ચ.

કાયસ્સ ભેદાતિ ઉપાદિન્નક્ખન્ધપરિચ્ચાગા. પરં મરણાતિ તદનન્તરં અભિનિબ્બત્તક્ખન્ધગહણા. અથ વા કાયસ્સ ભેદાતિ જીવિતિન્દ્રિયસ્સ ઉપચ્છેદા. પરં મરણાતિ ચુતિતો ઉદ્ધં. સુગતિં સગ્ગં લોકન્તિ પદત્તયેનાપિ દેવલોકમેવ વદતિ. સો હિ સમ્પત્તીનં સોભનત્તા સુન્દરા ગતીતિ સુગતિ, રૂપાદીહિ વિસેસેહિ સુટ્ઠુ અગ્ગોતિ સગ્ગો, સબ્બકાલં સુખમેવેત્થ લોકિયતિ, લુજ્જતીતિ વા લોકોતિ વુચ્ચતિ. ઉપપન્નોતિ પટિસન્ધિગ્ગહણવસેન ઉપગતો. સહબ્યતન્તિ સહભાવં. વચનત્થો પન સહ બ્યતિ પવત્તતિ, વસતીતિ વા સહબ્યો, સહઠાયી સહવાયી વા. તસ્સ ભાવો સહબ્યતા. અતિરોચતીતિ અતિક્કમ્મ અભિભવિત્વા રોચતિ વિરોચતિ. વણ્ણેનાતિ રૂપસમ્પત્તિયા. યસસાતિ પરિવારેન. સો હિ અસુચિમક્ખિતં જજ્જરં મત્તિકાભાજનં છડ્ડેત્વા અનેકરતનવિચિત્તં પભસ્સરરંસિજાલવિનદ્ધસુદ્ધજમ્બુનદભાજનં ગણ્હન્તો વિય વુત્તપ્પકારં કળેવરં ઇધ નિક્ખિપિત્વા એકચિત્તક્ખણેન યથાવુત્તં દિબ્બત્તભાવં મહતા પરિવારેન સદ્ધિં પટિલભીતિ.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ એતં પાપાનં અપરિવજ્જને આદીનવં, પરિવજ્જને ચ આનિસંસં સબ્બાકારતો વિદિત્વા તદત્થવિભાવનં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તસ્સાયં સઙ્ખેપત્થો – યથા ચક્ખુમા પુરિસો પરક્કમે કાયિકવીરિયે વિજ્જમાને સરીરે વહન્તે વિસમાનિ પપાતાદિટ્ઠાનાનિ ચણ્ડભાવેન વા વિસમાનિ હત્થિઅસ્સઅહિકુક્કુરગોરૂપાદીનિ પરિવજ્જયે, એવં જીવલોકસ્મિં ઇમસ્મિં સત્તલોકે પણ્ડિતો સપ્પઞ્ઞો પુરિસો તાય સપ્પઞ્ઞતાય અત્તનો હિતં જાનન્તો પાપાનિ લામકાનિ દુચ્ચરિતાનિ પરિવજ્જેય્ય. એવઞ્હિ યથાયં સુપ્પબુદ્ધો તગરસિખિમ્હિ પચ્ચેકબુદ્ધે પાપં અપરિવજ્જેત્વા મહન્તં અનયબ્યસનં આપજ્જિ, એવં આપજ્જેય્યાતિ અધિપ્પાયો. યથા વા સુપ્પબુદ્ધો કુટ્ઠી મમ ધમ્મદેસનં આગમ્મ ઇદાનિ સંવેગપ્પત્તો પાપાનિ પરિવજ્જેન્તો ઉળારં વિસેસં અધિગઞ્છિ, એવં અઞ્ઞોપિ ઉળારં વિસેસાધિગમં ઇચ્છન્તો પાપાનિ પરિવજ્જેય્યાતિ અધિપ્પાયો.

તતિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. કુમારકસુત્તવણ્ણના

૪૪. ચતુત્થે કુમારકાતિ તરુણપુગ્ગલા. યે સુભાસિતદુબ્ભાસિતસ્સ અત્થં જાનન્તિ, તે ઇધ કુમારકાતિ અધિપ્પેતા. ઇમે હિ સત્તા જાતદિવસતો પટ્ઠાય યાવ પઞ્ચદસવસ્સકા, તાવ ‘‘કુમારકા, બાલા’’તિ ચ વુચ્ચન્તિ, તતો પરં વીસતિવસ્સાનિ ‘‘યુવાનો’’તિ. મચ્છકે બાધેન્તીતિ મગ્ગસમીપે એકસ્મિં તળાકે નિદાઘકાલે ઉદકે પરિક્ખીણે નિન્નટ્ઠાને ઠિતં ઉદકં ઉસ્સિઞ્ચિત્વા ખુદ્દકમચ્છે ગણ્હન્તિ ચેવ હનન્તિ ચ ‘‘પચિત્વા ખાદિસ્સામા’’તિ. તેનુપસઙ્કમીતિ મગ્ગતો થોકં તળાકં અતિક્કમિત્વા ઠિતો, તસ્મા ‘‘ઉપસઙ્કમી’’તિ વદતિ. કસ્મા પન ઉપસઙ્કમિ? તે કુમારકે અત્તનિ વિસ્સાસં જનેતું ઉપસઙ્કમિ. ભાયથ વોતિ એત્થ વોતિ નિપાતમત્તં. દુક્ખસ્સાતિ નિસ્સક્કે સામિવચનં, દુક્ખસ્માતિ અત્થો. અપ્પિયં વો દુક્ખન્તિ ‘‘કિં તુમ્હાકં સરીરે ઉપ્પજ્જનકદુક્ખં અપ્પિયં અનિટ્ઠ’’ન્તિ પુચ્છતિ.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ ઇમે સત્તા અત્તનો દુક્ખં અનિચ્છન્તા એવ હુત્વા દુક્ખહેતું પટિપજ્જન્તા અત્તનો તં ઇચ્છન્તા એવ નામ હોન્તીતિ એતમત્થં સબ્બાકારતો વિદિત્વા. ઇમં ઉદાનન્તિ ઇમં પાપકિરિયાય નિસેધનં આદીનવવિભાવનઞ્ચ ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તસ્સત્થો – યદિ તુમ્હાકં સકલમાપાયિકં, સુગતિયઞ્ચ અપ્પાયુકતામનુસ્સદોભગ્ગિયાદિભેદં દુક્ખં અપ્પિયં અનિટ્ઠં, યદિ તુમ્હે તતો ભાયથ, આવિ વા પરેસં પાકટભાવવસેન અપ્પટિચ્છન્નં કત્વા કાયેન વા વાચાય વા પાણાતિપાતાદિપ્પભેદં યદિ વા રહો અપાકટભાવવસેન પટિચ્છન્નં કત્વા મનોદ્વારે એવ અભિજ્ઝાદિપ્પભેદં અણુમત્તમ્પિ પાપકં લામકધમ્મં માકત્થ મા કરિત્થ, અથ પન તં પાપકમ્મં એતરહિ કરોથ, આયતિં વા કરિસ્સથ, નિરયાદીસુ ચતૂસુ અપાયેસુ મનુસ્સેસુ ચ તસ્સ ફલભૂતં દુક્ખં ઇતો વા એત્તો વા પલાયન્તે અમ્હે નાનુબન્ધિસ્સતીતિ અધિપ્પાયેન ઉપેચ્ચ અપેચ્ચ પલાયતમ્પિ તુમ્હાકં તતો મુત્તિ મોક્ખો નત્થિ. ગતિકાલાદિપચ્ચયન્તરસમવાયે વિપચ્ચિસ્સતિયેવાતિ દસ્સેતિ. ‘‘પલાયને’’તિપિ પઠન્તિ, વુત્તનયેન યત્થ કત્થચિ ગમને પક્કમને સતીતિ અત્થો. અયઞ્ચ અત્થો ‘‘ન અન્તલિક્ખે ન સમુદ્દમજ્ઝે…પે… પાપકમ્મા’’તિ (ધ. પ. ૧૨૭; મિ. પ. ૪.૨.૪) ઇમાય ગાથાય દીપેતબ્બો.

ચતુત્થસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. ઉપોસથસુત્તવણ્ણના

૪૫. પઞ્ચમે તદહૂતિ તસ્મિં અહનિ તસ્મિં દિવસે. ઉપોસથેતિ એત્થ ઉપવસન્તિ એત્થાતિ ઉપોસથો, ઉપવસન્તીતિ સીલેન વા અનસનેન વા ઉપેતા હુત્વા વસન્તીતિ અત્થો. અયઞ્હિ ઉપોસથસદ્દો ‘‘અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતં ઉપોસથં ઉપવસામી’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૩.૭૧; ૧૦.૪૬) સીલે આગતો. ‘‘ઉપોસથો વા પવારણા વા’’તિઆદીસુ (મહાવ. ૧૫૫) પાતિમોક્ખુદ્દેસાદિવિનયકમ્મે. ‘‘ગોપાલકૂપોસથો નિગણ્ઠૂપોસથો’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૩.૭૧) ઉપવાસે. ‘‘ઉપોસથો નામ નાગરાજા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૨૪૬) પઞ્ઞત્તિયં. ‘‘અજ્જુપોસથો પન્નરસો’’તિઆદીસુ (મહાવ. ૧૬૮) દિવસે. ઇધાપિ દિવસેયેવ દટ્ઠબ્બો, તસ્મા ‘‘તદહુપોસથે’’તિ તસ્મિં ઉપોસથદિવસભૂતે અહનીતિ અત્થો. નિસિન્નો હોતીતિ મહાભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો ઓવાદપાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિતું નિસિન્નો હોતિ. નિસજ્જ પન ભિક્ખૂનં ચિત્તાનિ ઓલોકેન્તો એકં દુસ્સીલપુગ્ગલં દિસ્વા, ‘‘સચાહં ઇમસ્મિં પુગ્ગલે ઇધ નિસિન્નેયેવ પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિસ્સામિ, સત્તધાસ્સ મુદ્ધા ફલિસ્સતી’’તિ તસ્મિં અનુકમ્પાય તુણ્હીયેવ અહોસિ.

એત્થ ચ ઉદ્ધસ્તં અરુણન્તિ અરુણુગ્ગમનં વત્વાપિ ‘‘ઉદ્દિસતુ, ભન્તે ભગવા, ભિક્ખૂનં પાતિમોક્ખ’’ન્તિ થેરો ભગવન્તં પાતિમોક્ખુદ્દેસં યાચિ તસ્મિં કાલે ‘‘ન, ભિક્ખવે, અનુપોસથે ઉપોસથો કાતબ્બો’’તિસિક્ખાપદસ્સ (મહાવ. ૧૮૩) અપઞ્ઞત્તત્તા. અપરિસુદ્ધા, આનન્દ, પરિસાતિ તિક્ખત્તું થેરેન પાતિમોક્ખુદ્દેસસ્સ યાચિતત્તા અનુદ્દેસસ્સ કારણં કથેન્તો ‘‘અસુકપુગ્ગલો અપરિસુદ્ધો’’તિ અવત્વા ‘‘અપરિસુદ્ધા, આનન્દ, પરિસા’’તિ આહ. કસ્મા પન ભગવા તિયામરત્તિં તથા વીતિનામેસિ? તતો પટ્ઠાય ઓવાદપાતિમોક્ખં અનુદ્દિસિતુકામો તસ્સ વત્થું પાકટં કાતું.

અદ્દસાતિ કથં અદ્દસ. અત્તનો ચેતોપરિયઞાણેન તસ્સં પરિસતિ ભિક્ખૂનં ચિત્તાનિ પરિજાનન્તો તસ્સ મોઘપુરિસસ્સ દુસ્સીલ્યચિત્તં પસ્સિ. યસ્મા પન ચિત્તે દિટ્ઠે તંસમઙ્ગીપુગ્ગલો દિટ્ઠો નામ હોતિ, તસ્મા ‘‘અદ્દસા ખો આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો તં પુગ્ગલં દુસ્સીલ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. યથેવ હિ અનાગતે સત્તસુ દિવસેસુ પવત્તમાનં પરેસં ચિત્તં ચેતોપરિયઞાણલાભી જાનાતિ, એવં અતીતેપીતિ. દુસ્સીલન્તિ નિસ્સીલં, સીલવિરહિતન્તિ અત્થો. પાપધમ્મન્તિ દુસ્સીલત્તા એવ હીનજ્ઝાસયતાય લામકસભાવં. અસુચિન્તિ અપરિસુદ્ધેહિ કાયકમ્માદીહિ સમન્નાગતત્તા ન સુચિં. સઙ્કસ્સરસમાચારન્તિ કિઞ્ચિદેવ અસારુપ્પં દિસ્વા ‘‘ઇદં ઇમિના કતં ભવિસ્સતી’’તિ એવં પરેસં આસઙ્કનીયતાય સઙ્કાય સરિતબ્બસમાચારં, અથ વા કેનચિદેવ કરણીયેન મન્તયન્તે ભિક્ખૂ દિસ્વા ‘‘કચ્ચિ નુ ખો ઇમે મયા કતકમ્મં જાનિત્વા મન્તેન્તી’’તિ અત્તનોયેવ સઙ્કાય સરિતબ્બસમાચારં.

લજ્જિતબ્બતાય પટિચ્છાદેતબ્બકારણતો પટિચ્છન્નં કમ્મન્તં એતસ્સાતિ પટિચ્છન્નકમ્મન્તં. કુચ્છિતસમણવેસધારિતાય ન સમણન્તિ અસ્સમણં. સલાકગ્ગહણાદીસુ ‘‘કિત્તકા સમણા’’તિ ચ ગણનાય ‘‘અહમ્પિ સમણોમ્હી’’તિ મિચ્છાપટિઞ્ઞાય સમણપટિઞ્ઞં. અસેટ્ઠચારિતાય અબ્રહ્મચારિં. અઞ્ઞે બ્રહ્મચારિનો સુનિવત્થે સુપારુતે સુપત્તધરે ગામનિગમાદીસુ પિણ્ડાય ચરિત્વા જીવિકં કપ્પેન્તે દિસ્વા અબ્રહ્મચારી સમાનો સયમ્પિ તાદિસેન આકારેન પટિપજ્જન્તો ઉપોસથાદીસુ સન્દિસ્સન્તો ‘‘અહમ્પિ બ્રહ્મચારી’’તિ પટિઞ્ઞં દેન્તો વિય હોતીતિ બ્રહ્મચારિપટિઞ્ઞં. પૂતિના કમ્મેન સીલવિપત્તિયા અન્તો અનુપવિટ્ઠત્તા અન્તોપૂતિં. છહિ દ્વારેહિ રાગાદિકિલેસવસ્સનેન તિન્તત્તા અવસ્સુતં. સઞ્જાતરાગાદિકચવરત્તા સીલવન્તેહિ છડ્ડેતબ્બત્તા ચ કસમ્બુજાતં. મજ્ઝે ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ નિસિન્નન્તિ સઙ્ઘપરિયાપન્નો વિય ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ અન્તો નિસિન્નં. દિટ્ઠોસીતિ અયં પન ન પકતત્તોતિ ભગવતા દિટ્ઠો અસિ. યસ્મા ચ એવં દિટ્ઠો, તસ્મા નત્થિ તે તવ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં એકકમ્માદિસંવાસો. યસ્મા પન સો સંવાસો તવ નત્થિ, તસ્મા ઉટ્ઠેહિ, આવુસોતિ એવમેત્થ પદયોજના વેદિતબ્બા.

તતિયમ્પિ ખો સો પુગ્ગલો તુણ્હી અહોસીતિ અનેકવારં વત્વાપિ થેરો ‘‘સયમેવ નિબ્બિન્નો ઓરમિસ્સતી’’તિ વા, ‘‘ઇદાનિ ઇમેસં પટિપત્તિં જાનિસ્સામી’’તિ વા અધિપ્પાયેન તુણ્હી અહોસિ. બાહાયં ગહેત્વાતિ ભગવતા મયા ચ યાથાવતો દિટ્ઠો, યાવતતિયં ઉટ્ઠેહીતિ વુત્તો ન ઉટ્ઠાતિ, ‘‘ઇદાનિસ્સ નિક્કડ્ઢનકાલો મા સઙ્ઘસ્સ ઉપોસથન્તરાયો અહોસી’’તિ તં બાહાયં અગ્ગહેસિ, તથા ગહેત્વા. બહિદ્વારકોટ્ઠકા નિક્ખામેત્વાતિ દ્વારકોટ્ઠકસાલતો બહિ નિક્ખામેત્વા. બહીતિ પન નિક્ખામિતટ્ઠાનદસ્સનં, અથ વા બહિદ્વારકોટ્ઠકાતિ બહિદ્વારકોટ્ઠકતોપિ નિક્ખામેત્વા, ન અન્તોદ્વારકોટ્ઠકતો, એવં ઉભયથાપિ વિહારતો બહિ કત્વાતિ અત્થો. સૂચિઘટિકં દત્વાતિ અગ્ગળસૂચિઞ્ચ ઉપરિઘટિકઞ્ચ આદહિત્વા, સુટ્ઠુતરં કવાટં થકેત્વાતિ અત્થો. યાવ બાહાગહણાપિ નામાતિ ઇમિના ‘‘અપરિસુદ્ધા, આનન્દ, પરિસા’’તિ વચનં સુત્વા એવ હિ તેન પક્કમિતબ્બં સિયા, એવં અપક્કમિત્વા યાવ બાહાગહણાપિ નામ સો મોઘપુરિસો આગમેસ્સતીતિ અચ્છરિયમિદન્તિ દસ્સેતિ. ઇદમ્પિ ગરહણચ્છરિયમેવાતિ વેદિતબ્બં.

અથ ભગવા ચિન્તેસિ – ‘‘ઇદાનિ ભિક્ખુસઙ્ઘો અબ્બુદજાતો, અપરિસુદ્ધા પુગ્ગલા ઉપોસથં આગચ્છન્તિ, ન ચ તથાગતા અપરિસુદ્ધાય પરિસાય ઉપોસથં કરોન્તિ, પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસન્તિ, અનુદ્દિસન્તે ચ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ઉપોસથો પચ્છિજ્જતિ, યંનૂનાહં ઇતો પટ્ઠાય ભિક્ખૂનંયેવ પાતિમોક્ખુદ્દેસં અનુજાનેય્ય’’ન્તિ. એવં પન ચિન્તેત્વા ભિક્ખૂનંયેવ પાતિમોક્ખુદ્દેસં અનુજાનિ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો ભગવા…પે… પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસેય્યાથા’’તિ.

તત્થ ન દાનાહન્તિ ઇદાનિ અહં ઉપોસથં ન કરિસ્સામિ, પાતિમોક્ખં ન ઉદ્દિસિસ્સામીતિ પચ્ચેકં ન-કારેન સમ્બન્ધો. દુવિધઞ્હિ પાતિમોક્ખં આણાપાતિમોક્ખં ઓવાદપાતિમોક્ખન્તિ. તેસુ ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે’’તિઆદિકં (મહાવ. ૧૩૪) આણાપાતિમોક્ખં, તં સાવકાવ ઉદ્દિસન્તિ, ન બુદ્ધા, અયં અન્વદ્ધમાસં ઉદ્દિસિયતિ. ‘‘ખન્તી પરમં…પે… સબ્બપાપસ્સ અકરણં…પે… અનૂપવાદો અનૂપઘાતો…પે… એતં બુદ્ધાન સાસન’’ન્તિ (દી. નિ. ૨.૯૦; ધ. પ. ૧૮૩-૧૮૫) ઇમા પન તિસ્સો ગાથા ઓવાદપાતિમોક્ખં નામ, તં બુદ્ધાવ ઉદ્દિસન્તિ, ન સાવકા, છન્નમ્પિ વસ્સાનં અચ્ચયેન ઉદ્દિસન્તિ. દીઘાયુકબુદ્ધાનઞ્હિ ધરમાનકાલે અયમેવ પાતિમોક્ખુદ્દેસો, અપ્પાયુકબુદ્ધાનં પન પઠમબોધિયંયેવ. તતો પરં ઇતરો, તઞ્ચ ખો ભિક્ખૂ એવ ઉદ્દિસન્તિ, ન બુદ્ધા, તસ્મા અમ્હાકમ્પિ ભગવા વીસતિવસ્સમત્તં ઓવાદપાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિત્વા ઇમં અન્તરાયં દિસ્વા તતો પરં ન ઉદ્દિસિ. અટ્ઠાનન્તિ અકારણં. અનવકાસોતિ તસ્સેવ વેવચનં. કારણઞ્હિ યથા તિટ્ઠતિ એત્થ ફલં તદાયત્તવુત્તિતાયાતિ ઠાનન્તિ વુચ્ચતિ, એવં અનવકાસોતિપિ વુચ્ચતીતિ. યન્તિ કિરિયાપરામસનં, તં હેટ્ઠા વુત્તનયેન યોજેતબ્બં.

અટ્ઠિમે, ભિક્ખવે, મહાસમુદ્દેતિ કો અનુસન્ધિ? ય્વાયં અપરિસુદ્ધાય પરિસાય પાતિમોક્ખસ્સ અનુદ્દેસો વુત્તો, સો ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મોતિ તં અપરેહિ સત્તહિ અચ્છરિયબ્ભુતધમ્મેહિ સદ્ધિં વિભજિત્વા દસ્સેતુકામો પઠમં તાવ તેસં ઉપમાભાવેન મહાસમુદ્દે અટ્ઠ અચ્છરિયબ્ભુતધમ્મે દસ્સેન્તો સત્થા ‘‘અટ્ઠિમે, ભિક્ખવે, મહાસમુદ્દે’’તિઆદિમાહ.

પકતિદેવા વિય ન સુરન્તિ ન ઇસન્તિ ન વિરોચન્તીતિ અસુરા, સુરા નામ દેવા, તેસં પટિપક્ખાતિ વા અસુરા, વેપચિત્તિપહારાદાદયો. તેસં ભવનં સિનેરુસ્સ હેટ્ઠાભાગે, તે તત્થ પવિસન્તા નિક્ખમન્તા સિનેરુપાદે મણ્ડપાદિં નિમ્મિનિત્વા કીળન્તાવ અભિરમન્તિ. તત્થ તેસં અભિરતિ ઇમે ગુણે દિસ્વાતિ આહ – ‘‘યે દિસ્વા દિસ્વા અસુરા મહાસમુદ્દે અભિરમન્તી’’તિ. તત્થ અભિરમન્તીતિ રતિં વિન્દન્તિ, અનુક્કણ્ઠમાના વસન્તીતિ અત્થો.

અનુપુબ્બનિન્નોતિઆદીનિ સબ્બાનિ અનુપટિપાટિયા નિન્નભાવસ્સેવ વેવચનાનિ. ન આયતકેનેવ પપાતોતિ ન છિન્નતટો મહાસોબ્ભો વિય આદિતો એવ પપાતો. સો હિ તીરદેસતો પટ્ઠાય એકઙ્ગુલદ્વઙ્ગુલવિદત્થિરતનયટ્ઠિઉસભઅડ્ઢગાવુતગાવુતડ્ઢયોજનાદિવસેન ગમ્ભીરો હુત્વા ગચ્છન્તો ગચ્છન્તો સિનેરુપાદમૂલે ચતુરાસીતિયોજનસહસ્સગમ્ભીરો હુત્વા ઠિતોતિ દસ્સેતિ.

ઠિતધમ્મોતિ ઠિતસભાવો અવટ્ઠિતસભાવો. ન મતેન કુણપેન સંવસતીતિ યેન કેનચિ હત્થિઅસ્સાદીનં કળેવરેન સદ્ધિં ન સંવસતિ. તીરં વાહેતીતિ તીરં અપનેતિ. થલં ઉસ્સારેતીતિ હત્થેન ગહેત્વા વિય વીચિપ્પહારેનેવ થલે ખિપતિ. ગઙ્ગા યમુનાતિ અનોતત્તદહસ્સ દક્ખિણમુખતો નિક્ખન્તનદી પઞ્ચ ધારા હુત્વા પવત્તટ્ઠાને ગઙ્ગાતિઆદિના પઞ્ચધા સઙ્ખં ગતા.

તત્રાયં ઇમાસં નદીનં આદિતો પટ્ઠાય ઉપ્પત્તિકથા – અયઞ્હિ જમ્બુદીપો દસસહસ્સયોજનપરિમાણો, તત્થ ચતુસહસ્સયોજનપ્પમાણો પદેસો ઉદકેન અજ્ઝોત્થટો સમુદ્દોતિ સઙ્ખં ગતો, તિસહસ્સયોજનપ્પમાણે મનુસ્સા વસન્તિ, તિસહસ્સયોજનપ્પમાણે હિમવા પતિટ્ઠિતો ઉબ્બેધેન પઞ્ચયોજનસતિકો ચતુરાસીતિકૂટસહસ્સપટિમણ્ડિતો સમન્તતો સન્દમાનપઞ્ચસતનદીવિચિત્તો, યત્થ આયામેન વિત્થારેન ગમ્ભીરતાય ચ પણ્ણાસયોજનપ્પમાણો દિયડ્ઢયોજનસતપરિમણ્ડલો અનોતત્તદહો કણ્ણમુણ્ડદહો રથકારદહો છદ્દન્તદહો કુણાલદહો મન્દાકિનિદહો સીહપપાતદહોતિ સત્ત મહાસરા પતિટ્ઠિતા.

તેસુ અનોતત્તદહો સુદસ્સનકૂટં ચિત્તકૂટં કાળકૂટં ગન્ધમાદનકૂટં કેલાસકૂટન્તિ ઇમેહિ પઞ્ચહિ પબ્બતકૂટેહિ પરિક્ખિત્તો. તત્થ સુદસ્સનકૂટં સોવણ્ણમયં તિયોજનસતુબ્બેધં અન્તોવઙ્કં કાકમુખસણ્ઠાનં તમેવ સરં પટિચ્છાદેત્વા ઠિતં, ચિત્તકૂટં સત્તરતનમયં. કાળકૂટં અઞ્જનમયં. ગન્ધમાદનકૂટં મસારગલ્લમયં અબ્ભન્તરે મુગ્ગવણ્ણં; મૂલગન્ધો, સારગન્ધો, ફેગ્ગુગન્ધો, તચગન્ધો, પપટિકાગન્ધો, ખન્ધગન્ધો, રસગન્ધો, પુપ્ફગન્ધો, ફલગન્ધો, પત્તગન્ધોતિ ઇમેહિ દસહિ ગન્ધેહિ ઉસ્સન્નં, નાનપ્પકારઓસધસઞ્છન્નં, કાળપક્ખુપોસથદિવસે આદિત્તં વિય અઙ્ગારં પજ્જલન્તં તિટ્ઠતિ. કેલાસકૂટં રજતમયં. સબ્બાનિ ચેતાનિ સુદસ્સનેન સમાનુબ્બેધસણ્ઠાનાનિ તમેવ સરં પટિચ્છાદેત્વા ઠિતાનિ. તત્થ દેવાનુભાવેન નાગાનુભાવેન ચ દેવો વસ્સતિ, નદિયો ચ સન્દન્તિ, તં સબ્બમ્પિ ઉદકં અનોતત્તમેવ પવિસતિ, ચન્દિમસૂરિયા દક્ખિણેન વા ઉત્તરેન વા ગચ્છન્તા પબ્બતન્તરેન તત્થ ઓભાસં કરોન્તિ, ઉજુકં ગચ્છન્તા ન કરોન્તિ, તેનેવસ્સ ‘‘અનોતત્ત’’ન્તિ સઙ્ખા ઉદપાદિ.

તત્થ રતનમયમનુઞ્ઞસોપાનસિલાતલાનિ નિમ્મચ્છકચ્છપાનિ ફલિકસદિસાનિ નિમ્મલૂદકાનિ તદુપભોગસત્તાનં કમ્મનિબ્બત્તાનેવ નહાનતિત્થાનિ ચ હોન્તિ, યત્થ બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધા ઇદ્ધિમન્તો સાવકા ઇસયો ચ નહાનાદીનિ કરોન્તિ, દેવયક્ખાદયો ઉદકકીળં કીળન્તિ.

તસ્સ ચતૂસુ પસ્સેસુ સીહમુખં, હત્થિમુખં, અસ્સમુખં, ઉસભમુખન્તિ ચત્તારિ ઉદકનિક્ખમનમુખાનિ હોન્તિ, યેહિ ચતસ્સો નદિયો સન્દન્તિ. સીહમુખેન નિક્ખન્તનદીતીરે કેસરસીહા બહુતરા હોન્તિ, તથા હત્થિમુખાદીહિ હત્થિઅસ્સઉસભા. પુરત્થિમદિસતો નિક્ખન્તનદી અનોતત્તં તિક્ખત્તું પદક્ખિણં કત્વા ઇતરા તિસ્સો નદિયો અનુપગમ્મ પાચીનહિમવન્તેનેવ અમનુસ્સપથં ગન્ત્વા મહાસમુદ્દં પવિસતિ. પચ્છિમદિસતો ઉત્તરદિસતો ચ નિક્ખન્તનદિયોપિ તથેવ પદક્ખિણં કત્વા પચ્છિમહિમવન્તેનેવ ઉત્તરહિમવન્તેનેવ ચ અમનુસ્સપથં ગન્ત્વા મહાસમુદ્દં પવિસન્તિ.

દક્ખિણદિસતો નિક્ખન્તનદી પન તં તિક્ખત્તું પદક્ખિણં કત્વા દક્ખિણેન ઉજુકં પાસાણપિટ્ઠેનેવ સટ્ઠિયોજનાનિ ગન્ત્વા પબ્બતં પહરિત્વા ઉટ્ઠાય પરિક્ખેપેન તિગાવુતપ્પમાણઉદકધારા હુત્વા આકાસેન સટ્ઠિયોજનાનિ ગન્ત્વા તિયગ્ગળે નામ પાસાણે પતિતા, પાસાણો ઉદકધારાવેગેન ભિન્નો. તત્થ પઞ્ઞાસયોજનપ્પમાણા તિયગ્ગળા નામ પોક્ખરણી જાતા, પોક્ખરણિયા કૂલં ભિન્દિત્વા પાસાણં પવિસિત્વા સટ્ઠિયોજનાનિ ગન્ત્વા તતો ઘનપથવિં ભિન્દિત્વા ઉમઙ્ગેન સટ્ઠિયોજનાનિ ગન્ત્વા વિઞ્ઝં નામ તિરચ્છાનપબ્બતં પહરિત્વા હત્થતલે પઞ્ચઙ્ગુલિસદિસા પઞ્ચધારા હુત્વા પવત્તન્તિ.

સા તિક્ખત્તું અનોતત્તં પદક્ખિણં કત્વા ગતટ્ઠાને ‘‘આવટ્ટગઙ્ગા’’તિ વુચ્ચતિ, ઉજુકં પાસાણપિટ્ઠેન સટ્ઠિયોજનાનિ ગતટ્ઠાને ‘‘કણ્હગઙ્ગા’’તિ, આકાસેન સટ્ઠિયોજનાનિ ગતટ્ઠાને ‘‘આકાસગઙ્ગા’’તિ, તિયગ્ગળપાસાણે પઞ્ઞાસયોજનોકાસે ઠિતા ‘‘તિયગ્ગળપોક્ખરણી’’તિ, કૂલં ભિન્દિત્વા પાસાણં પવિસિત્વા સટ્ઠિયોજનાનિ ગતટ્ઠાને ‘‘બહલગઙ્ગા’’તિ, ઉમઙ્ગેન સટ્ઠિયોજનાનિ ગતટ્ઠાને ‘‘ઉમઙ્ગગઙ્ગા’’તિ વુચ્ચતિ, વિઞ્ઝં નામ તિરચ્છાનપબ્બતં પહરિત્વા પઞ્ચધારા હુત્વા પવત્તટ્ઠાને ગઙ્ગા, યમુના, અચિરવતી, સરભૂ, મહીતિ પઞ્ચધા સઙ્ખં ગતા. એવમેતા પઞ્ચ મહાનદિયો હિમવન્તતો પવત્તન્તીતિ વેદિતબ્બા.

તત્થ નદી નિન્નગાતિઆદિકં ગોત્તં, ગઙ્ગા યમુનાતિઆદિકં નામં. સવન્તિયોતિ યા કાચિ સવમાના સન્દમાના ગચ્છન્તિયો મહાનદિયો વા કુન્નદિયો વા. અપ્પેન્તીતિ અલ્લીયન્તિ ઓસરન્તિ. ધારાતિ વુટ્ઠિધારા. પૂરત્તન્તિ પુણ્ણભાવો. મહાસમુદ્દસ્સ હિ અયં ધમ્મતા – ‘‘ઇમસ્મિં કાલે દેવો મન્દો જાતો, જાલક્ખિપાદીનિ આદાય મચ્છકચ્છપે ગણ્હિસ્સામા’’તિ વા ‘‘ઇમસ્મિં કાલે અતિમહન્તી વુટ્ઠિ, ન લભિસ્સામ નુ ખો પિટ્ઠિપસારણટ્ઠાન’’ન્તિ વા તં ન સક્કા વત્તું. પઠમકપ્પિકકાલતો પટ્ઠાય હિ યં વસ્સિત્વા સિનેરુમેખલં આહચ્ચ ઉદકં ઠિતં, તં તતો એકઙ્ગુલમત્તમ્પિ ઉદકં નેવ હેટ્ઠા ઓતરતિ, ન ઉદ્ધં ઉત્તરતિ.

એકરસોતિ અસમ્ભિન્નરસો. મુત્તાતિ ખુદ્દકમહન્તવટ્ટદીઘાદિભેદા અનેકવિધા મુત્તા. મણીતિ રત્તનીલાદિભેદો અનેકવિધો મણિ. વેળુરિયોતિ વંસવણ્ણસિરીસપુપ્ફવણ્ણાદિસણ્ઠાનતો અનેકવિધો. સઙ્ખોતિ દક્ખિણાવત્તતમ્બકુચ્છિકધમનસઙ્ખાદિભેદો અનેકવિધો. સિલાતિ સેતકાળમુગ્ગવણ્ણાદિભેદા અનેકવિધા. પવાળન્તિ ખુદ્દકમહન્તમન્દરત્તઘનરત્તાદિભેદં અનેકવિધં. લોહિતઙ્ગોતિ પદુમરાગાદિભેદો અનેકવિધો મસારગલ્લન્તિ કબરમણિ. ‘‘ચિત્તફલિક’’ન્તિપિ વદન્તિ.

મહતં ભૂતાનન્તિ મહન્તાનં સત્તાનં. તિમિતિમિઙ્ગલાદિકા તિસ્સો મચ્છજાતિયો. તિમિં ગિલનસમત્થા તિમિઙ્ગલા, તિમિઞ્ચ તિમિઙ્ગલઞ્ચ ગિલનસમત્થા ‘‘તિમિતિમિઙ્ગલા’’તિ વદન્તિ. નાગાતિ ઊમિપિટ્ઠિવાસિનોપિ વિમાનટ્ઠકનાગાપિ.

એવમેવ ખોતિ કિઞ્ચાપિ સત્થા ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે સોળસપિ બાત્તિંસપિ તતો ભિય્યોપિ અચ્છરિયબ્ભુતધમ્મે વિભજિત્વા દસ્સેતું સક્કોતિ, તદા ઉપમાભાવેન પન ગહિતાનં અટ્ઠન્નં અનુરૂપવસેન અટ્ઠેવ તે ઉપમેતબ્બધમ્મે વિભજિત્વા દસ્સેન્તો ‘‘એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે અટ્ઠ અચ્છરિયા અબ્ભુતા ધમ્મા’’તિઆદિમાહ.

તત્થ અનુપુબ્બસિક્ખાય તિસ્સો ભિક્ખા ગહિતા, અનુપુબ્બકિરિયાય તેરસ ધુતઙ્ગધમ્મા, અનુપુબ્બપટિપદાય સત્ત અનુપસ્સના અટ્ઠારસ મહાવિપસ્સના અટ્ઠતિંસ આરમ્મણવિભત્તિયો સત્તતિંસ બોધિપક્ખિયધમ્મા ચ ગહિતા. ન આયતકેનેવ અઞ્ઞાપટિવેધોતિ મણ્ડૂકસ્સ ઉપ્પતિત્વા ગમનં વિય આદિતોવ સીલપૂરણાદીનિ અકત્વા અરહત્તપટિવેધો નામ નત્થિ, પટિપાટિયા પન સીલસમાધિપઞ્ઞાયો પૂરેત્વાવ અરહત્તપ્પત્તીતિ અત્થો.

મમ સાવકાતિ સોતાપન્નાદિકે અરિયપુગ્ગલે સન્ધાય વદતિ. ન સંવસતીતિ ઉપોસથકમ્માદિવસેન સંવાસં ન કરોતિ. ઉક્ખિપતીતિ અપનેતિ. આરકાવાતિ દૂરેયેવ. ન તેન નિબ્બાનધાતુયા ઊનત્તં વા પૂરત્તં વાતિ અસઙ્ખ્યેય્યેપિ મહાકપ્પે બુદ્ધેસુ અનુપ્પજ્જન્તેસુ એકસત્તોપિ પરિનિબ્બાતું ન સક્કોતિ, તદાપિ ‘‘તુચ્છા નિબ્બાનધાતૂ’’તિ ન સક્કા વત્તું, બુદ્ધકાલે પન એકેકસ્મિં સમાગમે અસઙ્ખ્યેય્યાપિ સત્તા અમતં આરાધેન્તિ, તદાપિ ન સક્કા વત્તું ‘‘પૂરા નિબ્બાનધાતૂ’’તિ. વિમુત્તિરસોતિ કિલેસેહિ વિમુચ્ચનરસો. સબ્બા હિ સાસનસ્સ સમ્પત્તિ યાવદેવ અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તસ્સ વિમુત્તિયા હોતિ.

રતનાનીતિ રતિજનનટ્ઠેન રતનાનિ. સતિપટ્ઠાનાદયો હિ ભાવિયમાના પુબ્બભાગેપિ અનપ્પકં પીતિપામોજ્જં નિબ્બત્તેન્તિ, પગેવ અપરભાગે. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘યતો યતો સમ્મસતિ, ખન્ધાનં ઉદયબ્બયં;

લભતી પીતિપામોજ્જં, અમતં તં વિજાનત’’ન્તિ. (ધ. પ. ૩૭૪) –

લોકિયરતનનિમિત્તં પન પીતિપામોજ્જં ન તસ્સ કલભાગમ્પિ અગ્ઘતીતિ અયમત્થો હેટ્ઠા દસ્સિતો એવ. અપિચ –

‘‘ચિત્તીકતં મહગ્ઘઞ્ચ, અતુલં દુલ્લભદસ્સનં;

અનોમસત્તપરિભોગં, ‘રતન’ન્તિ પવુચ્ચતી’’તિ.

યદિ ચ ચિત્તીકતાદિભાવેન રતનં નામ હોતિ, સતિપટ્ઠાનાદીનંયેવ ભૂતતો રતનભાવો. બોધિપક્ખિયધમ્માનઞ્હિ સો આનુભાવો, યં સાવકા સાવકપારમીઞાણં, પચ્ચેકબુદ્ધા પચ્ચેકબોધિઞાણં, સમ્માસમ્બુદ્ધા સમ્માસમ્બોધિં અધિગચ્છન્તીતિ આસન્નકારણત્તા. પરમ્પરકારણઞ્હિ દાનાદિઉપનિસ્સયોતિ એવં રતિજનનટ્ઠેન ચિત્તીકતાદિઅત્થેન ચ રતનભાવો બોધિપક્ખિયધમ્માનં સાતિસયો. તેન વુત્તં – ‘‘તત્રિમાનિ રતનાનિ, સેય્યથિદં, ચત્તારો સતિપટ્ઠાના’’તિઆદિ.

તત્થ આરમ્મણે પક્ખન્દિત્વા ઉપટ્ઠાનટ્ઠેન પટ્ઠાનં, સતિયેવ પટ્ઠાનં સતિપટ્ઠાનં. આરમ્મણસ્સ પન કાયાદિવસેન ચતુબ્બિધત્તા વુત્તં ‘‘ચત્તારો સતિપટ્ઠાના’’તિ. તથા હિ કાયવેદનાચિત્તધમ્મેસુ સુભસુખનિચ્ચઅત્તસઞ્ઞાનં પહાનતો અસુભદુક્ખાનિચ્ચાનત્તતાગહણતો ચ નેસં કાયાનુપસ્સનાદિભાવો વિભત્તો.

સમ્મા પદહન્તિ એતેન, સયં વા સમ્મા પદહતિ, પસત્થં, સુન્દરં વા પદહન્તિ સમ્મપ્પધાનં. પુગ્ગલસ્સ વા સમ્મદેવ પધાનભાવકરણતો સમ્મપ્પધાનં. વીરિયસ્સેતં અધિવચનં. તમ્પિ અનુપ્પન્નુપ્પન્નાનં અકુસલાનં અનુપ્પાદનપહાનવસેન અનુપ્પન્નુપ્પન્નાનં કુસલાનં ધમ્માનં ઉપ્પાદનભાવનવસેન ચ ચતુકિચ્ચં કત્વા વુત્તં ‘‘ચત્તારો સમ્મપ્પધાના’’તિ.

ઇજ્ઝતીતિ ઇદ્ધિ, સમિજ્ઝતિ નિપ્ફજ્જતીતિ અત્થો. ઇજ્ઝન્તિ વા એતાય સત્તા ઇદ્ધા વુદ્ધા ઉક્કંસગતા હોન્તીતિ ઇદ્ધિ. ઇતિ પઠમેન અત્થેન ઇદ્ધિ એવ પાદો ઇદ્ધિપાદો, ઇદ્ધિકોટ્ઠાસોતિ અત્થો. દુતિયેન અત્થેન ઇદ્ધિયા પાદો પતિટ્ઠા અધિગમૂપાયોતિ ઇદ્ધિપાદો. તેન હિ ઉપરૂપરિવિસેસસઙ્ખાતં ઇદ્ધિં પજ્જન્તિ પાપુણન્તિ, સ્વાયં ઇદ્ધિપાદો યસ્મા છન્દાદિકે ચત્તારો અધિપતિધમ્મે ધુરે જેટ્ઠકે કત્વા નિબ્બત્તિયતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા’’તિ.

પઞ્ચિન્દ્રિયાનીતિ સદ્ધાદીનિ પઞ્ચ ઇન્દ્રિયાનિ. તત્થ અસ્સદ્ધિયં અભિભવિત્વા અધિમોક્ખલક્ખણે ઇન્દટ્ઠં કારેતીતિ સદ્ધિન્દ્રિયં, કોસજ્જં અભિભવિત્વા પગ્ગહલક્ખણે, પમાદં અભિભવિત્વા ઉપટ્ઠાનલક્ખણે, વિક્ખેપં અભિભવિત્વા અવિક્ખેપલક્ખણે, અઞ્ઞાણં અભિભવિત્વા દસ્સનલક્ખણે ઇન્દટ્ઠં કારેતીતિ પઞ્ઞિન્દ્રિયં.

તાનિયેવ અસ્સદ્ધિયાદીહિ અનભિભવનીયતો અકમ્પિયટ્ઠેન સમ્પયુત્તધમ્મેસુ થિરભાવેન ‘‘બલાની’’તિ વેદિતબ્બાનિ.

સત્ત બોજ્ઝઙ્ગાતિ બોધિયા, બોધિસ્સ વા અઙ્ગાતિ બોજ્ઝઙ્ગા. યા હિ એસા ધમ્મસામગ્ગી યાય લોકુત્તરમગ્ગક્ખણે ઉપ્પજ્જમાનાય લીનુદ્ધચ્ચપતિટ્ઠાનાયૂહનકામસુખત્તકિલમથાનુયોગ- ઉચ્છેદસસ્સતાભિનિવેસાદીનં અનેકેસં ઉપદ્દવાનં પટિપક્ખભૂતાય સતિધમ્મવિચયવીરિયપીતિપસ્સદ્ધિસમાધિઉપેક્ખાસઙ્ખાતાય ધમ્મસામગ્ગિયા અરિયસાવકો બુજ્ઝતિ, કિલેસનિદ્દાય વુટ્ઠહતિ, ચત્તારિ વા અરિયસચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝતિ, નિબ્બાનમેવ વા સચ્છિકરોતીતિ ‘‘બોધી’’તિ વુચ્ચતિ, તસ્સા ધમ્મસામગ્ગિસઙ્ખાતાય બોધિયા અઙ્ગાતિપિ બોજ્ઝઙ્ગા ઝાનઙ્ગમગ્ગઙ્ગાદયો વિય. યોપેસ વુત્તપ્પકારાય ધમ્મસામગ્ગિયા બુજ્ઝતીતિ કત્વા અરિયસાવકો ‘‘બોધી’’તિ વુચ્ચતિ, તસ્સ બોધિસ્સ અઙ્ગાતિપિ બોજ્ઝઙ્ગા સેનઙ્ગરથઙ્ગાદયો વિય. તેનાહુ પોરાણા – ‘‘બુજ્ઝનકસ્સ પુગ્ગલસ્સ અઙ્ગાતિ બોજ્ઝઙ્ગા’’તિ. ‘‘બોધિયા સંવત્તન્તીતિ બોજ્ઝઙ્ગા’’તિઆદિના નયેનપિ બોજ્ઝઙ્ગાનં બોજ્ઝઙ્ગત્થો વેદિતબ્બો.

અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગોતિ તંતંમગ્ગવજ્ઝકિલેસેહિ આરકત્તા અરિયભાવકરત્તા અરિયફલપટિલાભકરત્તા ચ અરિયો. સમ્માદિટ્ઠિઆદીનિ અટ્ઠઙ્ગાનિ અસ્સ અત્થિ, અટ્ઠ અઙ્ગાનિયેવ વા અટ્ઠઙ્ગિકો. કિલેસે મારેન્તો ગચ્છતિ, નિબ્બાનત્થિકેહિ મગ્ગિયતિ, સયં વા નિબ્બાનં મગ્ગતીતિ મગ્ગોતિ. એવમેતેસં સતિપટ્ઠાનાદીનં અત્થવિભાગો વેદિતબ્બો.

સોતાપન્નોતિ મગ્ગસઙ્ખાતં સોતં આપજ્જિત્વા પાપુણિત્વા ઠિતો, સોતાપત્તિફલટ્ઠોતિ અત્થો. સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નોતિ સોતાપત્તિફલસ્સ અત્તપચ્ચક્ખકરણાય પટિપજ્જમાનો પઠમમગ્ગટ્ઠો, યો અટ્ઠમકોતિપિ વુચ્ચતિ. સકદાગામીતિ સકિદેવ ઇમં લોકં પટિસન્ધિગ્ગહણવસેન આગમનસીલો દુતિયફલટ્ઠો. અનાગામીતિ પટિસન્ધિગ્ગહણવસેન કામલોકં અનાગમનસીલો તતિયફલટ્ઠો. યો પન સદ્ધાનુસારી ધમ્માનુસારી એકબીજીતિ એવમાદિકો અરિયપુગ્ગલવિભાગો, સો એતેસંયેવ પભેદોતિ. સેસં વુત્તનયમેવ.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ એતં અત્તનો ધમ્મવિનયે મતકુણપસદિસેન દુસ્સીલપુગ્ગલેન સદ્ધિં સંવાસાભાવસઙ્ખાતં અત્થં વિદિત્વા. ઇમં ઉદાનન્તિ ઇમં અસંવાસારહસંવાસારહવિભાગકારણપરિદીપનં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ છન્નમતિવસ્સતીતિ આપત્તિં આપજ્જિત્વા પટિચ્છાદેન્તો અઞ્ઞં નવં આપત્તિં આપજ્જતિ, તતો પરં તતો પરન્તિ એવં આપત્તિવસ્સં કિલેસવસ્સં અતિવિય વસ્સતિ. વિવટં નાતિવસ્સતીતિ આપત્તિં આપન્નો તં અપ્પટિચ્છાદેત્વા વિવરન્તો સબ્રહ્મચારીનં પકાસેન્તો યથાધમ્મં યથાવિનયં પટિકરોન્તો દેસેન્તો વુટ્ઠહન્તો અઞ્ઞં નવં આપત્તિં ન આપજ્જતિ, તેનસ્સ વિવટં પુન આપત્તિવસ્સં કિલેસવસ્સં ન વસ્સતિ. યસ્મા ચ એતદેવં, તસ્મા છન્નં છાદિતં આપત્તિં વિવરેથ પકાસેથ. એવં તં નાતિવસ્સતીતિ એવં સન્તે તં આપત્તિઆપજ્જનકં આપન્નપુગ્ગલં અત્તભાવં અતિવિજ્ઝિત્વા કિલેસવસ્સં ન વસ્સતિ ન તેમેતિ. એવં સો કિલેસેહિ અનવસ્સુતો પરિસુદ્ધસીલો સમાહિતો હુત્વા વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા સમ્મસન્તો અનુક્કમેન નિબ્બાનં પાપુણાતીતિ અધિપ્પાયો.

પઞ્ચમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. સોણસુત્તવણ્ણના

૪૬. છટ્ઠે અવન્તીસૂતિ અવન્તિરટ્ઠે. કુરરઘરેતિ એવંનામકે નગરે. પવત્તે પબ્બતેતિ પવત્તનામકે પબ્બતે. ‘‘પપાતે પબ્બતે’’તિપિ પઠન્તિ. સોણો ઉપાસકો કુટિકણ્ણોતિ નામેન સોણો નામ, તીહિ સરણગમનેહિ ઉપાસકભાવપ્પટિવેદનેન ઉપાસકો, કોટિઅગ્ઘનકસ્સ કણ્ણપિળન્ધનસ્સ ધારણેન ‘‘કોટિકણ્ણો’’તિ વત્તબ્બે ‘‘કુટિકણ્ણો’’તિ એવં અભિઞ્ઞાતો, ન સુખુમાલસોણોતિ અધિપ્પાયો. અયઞ્હિ આયસ્મતો મહાકચ્ચાયનસ્સ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા સાસને અભિપ્પસન્નો, સરણેસુ ચ સીલેસુ ચ પતિટ્ઠિતો પવત્તે પબ્બતે છાયૂદકસમ્પન્ને ઠાને વિહારં કારેત્વા થેરં તત્થ વસાપેત્વા ચતૂહિ પચ્ચયેહિ ઉપટ્ઠાતિ. તેન વુત્તં – ‘‘આયસ્મતો મહાકચ્ચાનસ્સ ઉપટ્ઠાકો હોતી’’તિ.

સો કાલેન કાલં થેરસ્સ ઉપટ્ઠાનં ગચ્છતિ. થેરો ચસ્સ ધમ્મં દેસેતિ. તેન સંવેગબહુલો ધમ્મચરિયાય ઉસ્સાહજાતો વિહરતિ. સો એકદા સત્થેન સદ્ધિં વાણિજ્જત્થાય ઉજ્જેનિં ગચ્છન્તો અન્તરામગ્ગે અટવિયં સત્થે નિવિટ્ઠે રત્તિયં જનસમ્બાધભયેન એકમન્તં અપક્કમ્મ નિદ્દં ઉપગઞ્છિ. સત્થો પચ્ચૂસવેલાયં ઉટ્ઠાય ગતો, ન એકોપિ સોણં પબોધેસિ, સબ્બેપિ વિસરિત્વા અગમંસુ. સો પભાતાય રત્તિયા પબુજ્ઝિત્વા ઉટ્ઠાય કઞ્ચિ અપસ્સન્તો સત્થેનેવ ગતમગ્ગં ગહેત્વા સીઘં સીઘં ગચ્છન્તો એકં વટરુક્ખં ઉપગઞ્છિ. તત્થ અદ્દસ એકં મહાકાયં વિરૂપદસ્સનં ગચ્છન્તં પુરિસં અટ્ઠિતો મુત્તાનિ અત્તનો મંસાનિ સયમેવ ખાદન્તં, દિસ્વાન ‘‘કોસિ ત્વ’’ન્તિ પુચ્છિ. ‘‘પેતોમ્હિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘કસ્મા એવં કરોસી’’તિ. ‘‘અત્તનો પુબ્બકમ્મેના’’તિ. ‘‘કિં પન તં કમ્મ’’ન્તિ. ‘‘અહં પુબ્બે ભારુકચ્છનગરવાસી કૂટવાણિજો હુત્વા પરેસં સન્તકં વઞ્ચેત્વા ખાદિં, સમણે ચ ભિક્ખાય ઉપગતે ‘તુમ્હાકં મંસં ખાદથા’તિ અક્કોસિં, તેન કમ્મેન એતરહિ ઇમં દુક્ખં અનુભવામી’’તિ. તં સુત્વા સોણો અતિવિય સંવેગં પટિલભિ.

તતો પરં ગચ્છન્તો મુખતો પગ્ઘરિતકાળલોહિતે દ્વે પેતદારકે પસ્સિત્વા તથેવ પુચ્છિ. તેપિસ્સ અત્તનો કમ્મં કથેસું. તે કિર ભારુકચ્છનગરે દારકકાલે ગન્ધવાણિજ્જાય જીવિકં કપ્પેન્તા અત્તનો માતરિ ખીણાસવે નિમન્તેત્વા ભોજેન્તિયા ગેહં ગન્ત્વા ‘‘અમ્હાકં સન્તકં કસ્મા સમણાનં દેસિ, તયા દિન્નં ભોજનં ભુઞ્જનકસમણાનં મુખતો કાળલોહિતં પગ્ઘરતૂ’’તિ અક્કોસિંસુ. તે તેન કમ્મેન નિરયે પચ્ચિત્વા તસ્સ વિપાકાવસેસેન પેતયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા તદા ઇમં દુક્ખં અનુભવન્તિ. તમ્પિ સુત્વા સોણો અતિવિય સંવેગજાતો અહોસિ.

સો ઉજ્જેનિં ગન્ત્વા તં કરણીયં તીરેત્વા કુલઘરં પચ્ચાગતો થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા કતપટિસન્થારો થેરસ્સ તમત્થં આરોચેસિ. થેરોપિસ્સ પવત્તિનિવત્તીસુ આદીનવાનિસંસે વિભાવેન્તો ધમ્મં દેસેસિ. સો થેરં વન્દિત્વા ગેહં ગતો સાયમાસં ભુઞ્જિત્વા સયનં ઉપગતો થોકંયેવ નિદ્દાયિત્વા પબુજ્ઝિત્વા સયનતલે નિસજ્જ યથાસુતં ધમ્મં પચ્ચવેક્ખિતું આરદ્ધો. તસ્સ તં ધમ્મં પચ્ચવેક્ખતો, તે ચ પેતત્તભાવે અનુસ્સરતો સંસારદુક્ખં અતિવિય ભયાનકં હુત્વા ઉપટ્ઠાસિ, પબ્બજ્જાય ચિત્તં નમિ. સો વિભાતાય રત્તિયા સરીરપટિજગ્ગનં કત્વા થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા અત્તનો અજ્ઝાસયં આરોચેત્વા પબ્બજ્જં યાચિ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો સોણસ્સ ઉપાસકસ્સ કુટિકણ્ણસ્સ રહોગતસ્સ…પે… પબ્બાજેતુ મં, ભન્તે, અય્યો મહાકચ્ચાનો’’તિ.

તત્થ યથા યથાતિઆદીનં પદાનં અયં સઙ્ખેપત્થો – યેન યેન આકારેન અય્યો મહાકચ્ચાનો ધમ્મં દેસેતિ આચિક્ખતિ પઞ્ઞપેતિ પટ્ઠપેતિ વિવરતિ વિભજતિ ઉત્તાનીકરોતિ પકાસેતિ, તેન તેન મે ઉપપરિક્ખતો એવં હોતિ, યદેતં સિક્ખત્તયબ્રહ્મચરિયં એકમ્પિ દિવસં અક્ખણ્ડં કત્વા ચરિમકચિત્તં પાપેતબ્બતાય એકન્તપરિપુણ્ણં. એકદિવસમ્પિ કિલેસમલેન અમલિનં કત્વા ચરિમકચિત્તં પાપેતબ્બતાય એકન્તપરિસુદ્ધં. સઙ્ખલિખિતન્તિ લિખિતસઙ્ખસદિસં ધોતસઙ્ખસપ્પટિભાગં ચરિતબ્બં. ઇદં ન સુકરં અગારં અજ્ઝાવસતા અગારમજ્ઝે વસન્તેન એકન્ત પરિપુણ્ણં…પે… ચરિતું યંનૂનાહં કેસે ચેવ મસ્સૂનિ ચ ઓહારેત્વા વોરોપેત્વા કાસાયરસપીતતાય કાસાયાનિ બ્રહ્મચરિયં ચરન્તાનં અનુચ્છવિકાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા નિવાસેત્વા ચેવ પારુપિત્વા ચ અગારસ્મા નિક્ખમિત્વા અનગારિયં પબ્બજેય્યં. યસ્મા અગારસ્સ હિતં કસિવાણિજ્જાદિકમ્મં અગારિયન્તિ વુચ્ચતિ, તઞ્ચ પબ્બજ્જાય નત્થિ, તસ્મા પબ્બજ્જા અનગારિયા નામ. તં અનગારિયં પબ્બજ્જં પબ્બજેય્યં ઉપગચ્છેય્યં, પટિપજ્જેય્યન્તિ અત્થો.

એવં અત્તના રહોવિતક્કિતં સોણો ઉપાસકો થેરસ્સ આરોચેત્વા તં પટિપજ્જિતુકામો ‘‘પબ્બાજેતુ મં, ભન્તે, અય્યો મહાકચ્ચાનો’’તિ આહ. થેરો પન ‘‘તાવસ્સ ઞાણપરિપાકં કથ’’ન્તિ ઉપધારેત્વા ઞાણપરિપાકં આગમયમાનો ‘‘દુક્કરં ખો’’તિઆદિના પબ્બજ્જાછન્દં નિવારેસિ.

તત્થ એકભત્તન્તિ ‘‘એકભત્તિકો હોતિ રત્તૂપરતો વિરતો વિકાલભોજના’’તિ (દી. નિ. ૧.૧૯૪; અ. નિ. ૩.૭૧) એવં વુત્તં વિકાલભોજનવિરતિં સન્ધાય વદતિ. એકસેય્યન્તિ અદુતિયસેય્યં. એત્થ ચ સેય્યાસીસેન ‘‘એકો તિટ્ઠતિ, એકો ગચ્છતિ, એકો નિસીદતી’’તિઆદિના (મહાનિ. ૭; ૪૯) નયેન વુત્તેસુ ચતૂસુ ઇરિયાપથેસુ કાયવિવેકં દીપેતિ, ન એકાકિના હુત્વા સયનમત્તં. બ્રહ્મચરિયન્તિ મેથુનવિરતિબ્રહ્મચરિયં, સિક્ખત્તયાનુયોગસઙ્ખાતં સાસનબ્રહ્મચરિયં વા. ઇઙ્ઘાતિ ચોદનત્થે નિપાતો. તત્થેવાતિ ગેહેયેવ. બુદ્ધાનં સાસનં અનુયુઞ્જાતિ નિચ્ચસીલઉપોસથસીલાદિભેદં પઞ્ચઙ્ગઅટ્ઠઙ્ગદસઙ્ગસીલં, તદનુરૂપઞ્ચ સમાધિપઞ્ઞાભાવનં અનુયુઞ્જ. એતઞ્હિ ઉપાસકેન પુબ્બભાગે અનુયુઞ્જિતબ્બં બુદ્ધસાસનં નામ. તેનાહ – ‘‘કાલયુત્તં એકભત્તં એકસેય્યં બ્રહ્મરિય’’ન્તિ.

તત્થ કાલયુત્તન્તિ ચાતુદ્દસીપઞ્ચદસીઅટ્ઠમીપાટિહારિયપક્ખસઙ્ખાતેન કાલેન યુત્તં, યથાવુત્તકાલે વા તુય્હં અનુયુઞ્જન્તસ્સ યુત્તં પતિરૂપં સક્કુણેય્યં, ન સબ્બકાલં પબ્બજ્જાતિ અધિપ્પાયો. સબ્બમેતં ઞાણસ્સ અપરિપક્કત્તા તસ્સ કામાનં દુપ્પહાનતાય સમ્માપટિપત્તિયં યોગ્યં કારાપેતું વદતિ, ન પબ્બજ્જાછન્દં નિવારેતું. પબ્બજ્જાભિસઙ્ખારોતિ પબ્બજિતું આરમ્ભો ઉસ્સાહો. પટિપસ્સમ્ભીતિ ઇન્દ્રિયાનં અપરિપક્કત્તા, સંવેગસ્સ ચ નાતિતિક્ખભાવતો વૂપસમિ. કિઞ્ચાપિ પટિપસ્સમ્ભિ, થેરેન વુત્તવિધિં પન અનુતિટ્ઠન્તો કાલેન કાલં થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા પયિરુપાસન્તો ધમ્મં સુણાતિ. તસ્સ વુત્તનયેનેવ દુતિયં પબ્બજ્જાય ચિત્તં ઉપ્પજ્જિ, થેરસ્સ ચ આરોચેસિ. દુતિયમ્પિ થેરો પટિક્ખિપિ. તતિયવારે પન ઞાણસ્સ પરિપક્કભાવં ઞત્વા ‘‘ઇદાનિ નં પબ્બાજેતું કાલો’’તિ થેરો પબ્બાજેસિ, પબ્બજિતઞ્ચ તં તીણિ સંવચ્છરાનિ અતિક્કમિત્વા ગણં પરિયેસિત્વા ઉપસમ્પાદેસિ. તં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘દુતિયમ્પિ ખો સોણો…પે… ઉપસમ્પાદેસી’’તિ.

તત્થ અપ્પભિક્ખુકોતિ કતિપયભિક્ખુકો. તદા કિર ભિક્ખૂ યેભુય્યેન મજ્ઝિમદેસે એવ વસિંસુ. તસ્મા તત્થ કતિપયા એવ અહેસું, તે ચ એકસ્મિં નિગમે એકો, એકસ્મિં દ્વેતિ એવં વિસું વિસું વસિંસુ. કિચ્છેનાતિ દુક્ખેન. કસિરેનાતિ આયાસેન. તતો તતોતિ તસ્મા તસ્મા ગામનિગમાદિતો. થેરેન હિ કતિપયે ભિક્ખૂ આનેત્વા અઞ્ઞેસુ આનીયમાનેસુ પુબ્બે આનીતા કેનચિદેવ કરણીયેન પક્કમિંસુ, કિઞ્ચિ કાલં આગમેત્વા પુન તેસુ આનીયમાનેસુ ઇતરે પક્કમિંસુ. એવં પુનપ્પુનં આનયનેન સન્નિપાતો ચિરેનેવ અહોસિ, થેરો ચ તદા એકવિહારી અહોસિ. દસવગ્ગં ભિક્ખુસઙ્ઘં સન્નિપાતેત્વાતિ તદા ભગવતા પચ્ચન્તદેસેપિ દસવગ્ગેનેવ સઙ્ઘેન ઉપસમ્પદા અનુઞ્ઞાતા. ઇતોનિદાનઞ્હિ થેરેન યાચિતો પઞ્ચવગ્ગેન સઙ્ઘેન પચ્ચન્તદેસે ઉપસમ્પદં અનુજાનિ. તેન વુત્તં – ‘‘તિણ્ણં વસ્સાનં…પે… સન્નિપાતેત્વા’’તિ.

વસ્સંવુટ્ઠસ્સાતિ ઉપસમ્પજ્જિત્વા પઠમવસ્સં ઉપગન્ત્વા વુસિતવતો. ઈદિસો ચ ઈદિસો ચાતિ એવરૂપો ચ એવરૂપો ચ, એવરૂપાય નામકાયરૂપકાયસમ્પત્તિયા સમન્નાગતો, એવરૂપાય ધમ્મકાયસમ્પત્તિયા સમન્નાગતોતિ સુતોયેવ મે સો ભગવા. ન ખો મે સો ભગવા સમ્મુખા દિટ્ઠોતિ એતેન પુથુજ્જનસદ્ધાય એવં આયસ્મા સોણો ભગવન્તં દટ્ઠુકામો અહોસિ. અપરભાગે પન સત્થારા સદ્ધિં એકગન્ધકુટિયં વસિત્વા પચ્ચૂસસમયં અજ્ઝિટ્ઠો સોળસ અટ્ઠકવગ્ગિકાનિ સત્થુ સમ્મુખા અટ્ઠિં કત્વા મનસિ કત્વા સબ્બં ચેતસો સમન્નાહરિત્વા અત્થધમ્મપ્પટિસંવેદી હુત્વા ભણન્તો ધમ્મૂપસઞ્હિતપામોજ્જાદિમુખેન સમાહિતો સરભઞ્ઞપરિયોસાને વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા સઙ્ખારે સમ્મસન્તો અનુપુબ્બેન અરહત્તં પાપુણિ. એતદત્થમેવ હિસ્સ ભગવતા અત્તના સદ્ધિં એકગન્ધકુટિયં વાસો આણત્તોતિ વદન્તિ.

કેચિ પનાહુ – ‘‘ન ખો મે સો ભગવા સમ્મુખા દિટ્ઠો’’તિ ઇદં રૂપકાયદસ્સનમેવ સન્ધાય વુત્તન્તિ. આયસ્મા હિ સોણો પબ્બજિત્વાવ થેરસ્સ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા ઘટેન્તો વાયમન્તો અનુપસમ્પન્નોવ સોતાપન્નો હુત્વા ઉપસમ્પજ્જિત્વા ‘‘ઉપાસકાપિ સોતાપન્ના હોન્તિ, અહમ્પિ સોતાપન્નો, કિમેત્થ ચિત્ત’’ન્તિ ઉપરિમગ્ગત્થાય વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અન્તોવસ્સેયેવ છળભિઞ્ઞો હુત્વા વિસુદ્ધિપવારણાય પવારેસિ. અરિયસચ્ચદસ્સનેન હિ ભગવતો ધમ્મકાયો દિટ્ઠો નામ હોતિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘યો ખો, વક્કલિ, ધમ્મં પસ્સતિ, સો મં પસ્સતિ. યો મં પસ્સતિ, સો ધમ્મં પસ્સતી’’તિ (સં. નિ. ૩.૮૭).

તસ્માસ્સ ધમ્મકાયદસ્સનં પગેવ સિદ્ધં, પવારેત્વા પન રૂપકાયં દટ્ઠુકામો અહોસીતિ.

‘‘સચે મં ઉપજ્ઝાયો અનુજાનાતી’’તિપિ પાઠો. ‘‘ભન્તે’’તિ પન લિખન્તિ. તથા ‘‘સાધુ સાધુ, આવુસો સોણ, ગચ્છ ત્વં, આવુસો સોણા’’તિપિ પાઠો. ‘‘આવુસો’’તિ પન કેસુચિ પોત્થકેસુ નત્થિ. તથા ‘‘એવમાવુસોતિ ખો આયસ્મા સોણો’’તિપિ પાઠો. આવુસોવાદોયેવ હિ અઞ્ઞમઞ્ઞં ભિક્ખૂનં ભગવતો ધરમાનકાલે આચિણ્ણો. ભગવન્તં પાસાદિકન્તિઆદીનં પદાનં અત્થો હેટ્ઠા વુત્તોયેવ.

કચ્ચિ ભિક્ખુ ખમનીયન્તિ ભિક્ખુ ઇદં તુય્હં ચતુચક્કં નવદ્વારં સરીરયન્તં કચ્ચિ ખમનીયં, કિં સક્કા ખમિતું સહિતું પરિહરિતું, કિં દુક્ખભારો નાભિભવતિ. કચ્ચિ યાપનીયન્તિ કિં તંતંકિચ્ચેસુ યાપેતું ગમેતું સક્કા, ન કઞ્ચિ અન્તરાયન્તિ દસ્સેતિ. કચ્ચિસિ અપ્પકિલમથેનાતિ અનાયાસેન ઇમં એત્તકં અદ્ધાનં કચ્ચિ આગતોસિ.

એતદહોસીતિ બુદ્ધાચિણ્ણં અનુસ્સરન્તસ્સ આયસ્મતો આનન્દસ્સ એતં ‘‘યસ્સ ખો મં ભગવા’’તિઆદિના ઇદાનિ વુચ્ચમાનં ચિત્તે આચિણ્ણં અહોસિ. એકવિહારેતિ એકગન્ધકુટિયં. ગન્ધકુટિ હિ ઇધ વિહારોતિ અધિપ્પેતા. વત્થુન્તિ વસિતું.

નિસજ્જાય વીતિનામેત્વાતિ એત્થ યસ્મા ભગવા આયસ્મતો સોણસ્સ સમાપત્તિસમાપજ્જને પટિસન્થારં કરોન્તો સાવકસાધારણા સબ્બા સમાપત્તિયો અનુલોમપટિલોમં સમાપજ્જન્તો બહુદેવ રત્તિં…પે… વિહારં પાવિસિ, તસ્મા આયસ્માપિ સોણો ભગવતો અધિપ્પાયં ઞત્વા તદનુરૂપં સબ્બા તા સમાપત્તિયો સમાપજ્જન્તો ‘‘બહુદેવ રત્તિં…પે… વિહારં પાવિસી’’તિ કેચિ વદન્તિ. પવિસિત્વા ચ ભગવતા અનુઞ્ઞાતો ચીવરં તિરોકરણીયં કત્વાપિ ભગવતો પાદપસ્સે નિસજ્જાય વીતિનામેસિ. અજ્ઝેસીતિ આણાપેસિ. પટિભાતુ તં ભિક્ખુ ધમ્મો ભાસિતુન્તિ ભિક્ખુ તુય્હં ધમ્મો ભાસિતું ઉપટ્ઠાતુ ઞાણમુખે આગચ્છતુ, યથાસુતં યથાપરિયત્તં ધમ્મં ભણાહીતિ અત્થો.

સોળસ અટ્ઠકવગ્ગિકાનીતિ અટ્ઠકવગ્ગભૂતાનિ કામસુત્તાદીનિ સોળસ સુત્તાનિ. સરેન અભણીતિ સુત્તુસ્સારણસરેન અભાસિ, સરભઞ્ઞવસેન કથેસીતિ અત્થો. સરભઞ્ઞપરિયોસાનેતિ ઉસ્સારણાવસાને. સુગ્ગહિતાનીતિ સમ્મા ઉગ્ગહિતાનિ. સુમનસિકતાનીતિ સુટ્ઠુ મનસિ કતાનિ. એકચ્ચો ઉગ્ગહણકાલે સમ્મા ઉગ્ગહેત્વાપિ પચ્છા સજ્ઝાયાદિવસેન મનસિ કરણકાલે બ્યઞ્જનાનિ વા મિચ્છા રોપેતિ, પદપચ્છાભટ્ઠં વા કરોતિ, ન એવમયં. ઇમિના પન સમ્મદેવ યથુગ્ગહિતં મનસિ કતાનિ. તેન વુત્તં – ‘‘સુમનસિકતાનીતિ સુટ્ઠુ મનસિ કતાની’’તિ. સૂપધારિતાનીતિ અત્થતોપિ સુટ્ઠુ ઉપધારિતાનિ. અત્થે હિ સુટ્ટુ ઉપધારિતે સક્કા પાળિં સમ્મા ઉસ્સારેતું. કલ્યાણિયાસિ વાચાય સમન્નાગતોતિ સિથિલધનિતાદીનં યથાવિધાનવચનેન પરિમણ્ડલપદબ્યઞ્જનપરિપુણ્ણાય પોરિયા વાચાય સમન્નાગતો આસિ. વિસ્સટ્ઠાયાતિ વિમુત્તાય. એતેનસ્સ વિમુત્તવાદિતં દસ્સેતિ. અનેલગળાયાતિ એલા વુચ્ચતિ દોસો, તં ન પગ્ઘરતીતિ અનેલગળા, તાય નિદ્દોસાયાતિ અત્થો. અથ વા અનેલગળાયાતિ અનેલાય ચ અગળાય ચ નિદ્દોસાય અગળિતપદબ્યઞ્જનાય, અપરિહીનપદબ્યઞ્જનાયાતિ અત્થો. તથા હિ નં ભગવા ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં કલ્યાણવાક્કરણાનં યદિદં સોણો કુટિકણ્ણો’’તિ (અ. નિ. ૧.૨૦૬) એતદગ્ગે ઠપેસિ. અત્થસ્સ વિઞ્ઞાપનિયાતિ યથાધિપ્પેતં અત્થં વિઞ્ઞાપેતું સમત્થાય.

કતિવસ્સોતિ સો કિર મજ્ઝિમવયસ્સ તતિયકોટ્ઠાસે ઠિતો આકપ્પસમ્પન્નો ચ પરેસં ચિરતરપબ્બજિતો વિય ખાયતિ. તં સન્ધાય ભગવા પુચ્છતીતિ કેચિ, તં અકારણં. એવં સન્તે સમાધિસુખં અનુભવિતું યુત્તો, એત્તકં કાલં કસ્મા પમાદમાપન્નોતિ પુન અનુયુઞ્જિતું સત્થા ‘‘કતિવસ્સોસી’’તિ તં પુચ્છતિ. તેનેવાહ – ‘‘કિસ્સ પન ત્વં ભિક્ખુ એવં ચિરં અકાસી’’તિ.

તત્થ કિસ્સાતિ કિં કારણા. એવં ચિરં અકાસીતિ એવં ચિરાયિ, કેન કારણેન એવં ચિરકાલં પબ્બજ્જં અનુપગન્ત્વા અગારમજ્ઝે વસીતિ અત્થો. ચિરં દિટ્ઠો મેતિ ચિરેન ચિરકાલેન મયા દિટ્ઠો. કામેસૂતિ કિલેસકામેસુ ચ વત્થુકામેસુ ચ. આદીનવોતિ દોસો. અપિ ચાતિ કામેસુ આદીનવે કેનચિ પકારેન દિટ્ઠેપિ ન તાવાહં ઘરાવાસતો નિક્ખમિતું અસક્ખિં. કસ્મા? સમ્બાધો ઘરાવાસો ઉચ્ચાવચેહિ કિચ્ચકરણીયેહિ સમુપબ્યૂળ્હો અગારિયભાવો. તેનેવાહ – ‘‘બહુકિચ્ચો બહુકરણીયો’’તિ.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ કામેસુ યથાભૂતં આદીનવદસ્સિનો ચિત્તં ચિરાયિત્વાપિ ન પતિટ્ઠાતિ, અઞ્ઞદત્થુ પદુમપલાસે ઉદકબિન્દુ વિય વિનિવત્તતિયેવાતિ એતમત્થં સબ્બાકારતો વિદિત્વા. ઇમં ઉદાનન્તિ પવત્તિં નિવત્તિઞ્ચ સમ્મદેવ જાનન્તો પવત્તિયં તન્નિમિત્તે ચ ન કદાચિપિ રમતીતિ ઇદમત્થદીપકં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ દિસ્વા આદીનવં લોકેતિ સબ્બસ્મિં સઙ્ખારલોકે ‘‘અનિચ્ચો દુક્ખો વિપરિણામધમ્મો’’તિઆદિના આદીનવં દોસં પઞ્ઞાય પસ્સિત્વા. એતેન વિપસ્સનાવારો કથિતો. ઞત્વા ધમ્મં નિરુપધિન્તિ સબ્બૂપધિપટિનિસ્સગ્ગત્તા નિરુપધિં નિબ્બાનધમ્મં યથાભૂતં ઞત્વા નિસ્સરણવિવેકાસઙ્ખતામતસભાવતો મગ્ગઞાણેન પટિવિજ્ઝિત્વા. ‘‘દિસ્વા ઞત્વા’’તિ ઇમેસં પદાનં ‘‘સપ્પિં પિવિત્વા બલં હોતિ, સીહં દિસ્વા ભયં હોતિ, પઞ્ઞાય દિસ્વા આસવા પરિક્ખીણા હોન્તી’’તિઆદીસુ (પુ. પ. ૨૦૮; અ. નિ. ૯.૪૨-૪૩) વિય હેતુઅત્થતા દટ્ઠબ્બા. અરિયો ન રમતી પાપેતિ કિલેસેહિ આરકત્તા અરિયો સપ્પુરિસો અણુમત્તેપિ પાપે ન રમતિ. કસ્મા? પાપે ન રમતી સુચીતિ સુવિસુદ્ધકાયસમાચારાદિતાય વિસુદ્ધપુગ્ગલો રાજહંસો વિય ઉક્કારટ્ઠાને પાપે સંકિલિટ્ઠધમ્મે ન રમતિ નાભિનન્દતિ. ‘‘પાપો ન રમતી સુચિ’’ન્તિપિ પાઠો. તસ્સત્થો – પાપો પાપપુગ્ગલો સુચિં અનવજ્જં વોદાનધમ્મં ન રમતિ, અઞ્ઞદત્થુ ગામસૂકરાદયો વિય ઉક્કારટ્ઠાનં અસુચિં સંકિલેસધમ્મંયેવ રમતીતિ પટિપક્ખતો દેસનં પરિવત્તેતિ.

એવં ભગવતા ઉદાને ઉદાનિતે આયસ્મા સોણો ઉટ્ઠાયાસના ભગવન્તં વન્દિત્વા અત્તનો ઉપજ્ઝાયસ્સ વચનેન પચ્ચન્તદેસે પઞ્ચવગ્ગેન ઉપસમ્પદાદિપઞ્ચવત્થૂનિ યાચિ. ભગવાપિ તાનિ અનુજાનીતિ તં સબ્બં ખન્ધકે (મહાવ. ૨૪૨ આદયો) આગતનયેન વેદિતબ્બં.

છટ્ઠસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.