૩. સુપ્પબુદ્ધકુટ્ઠિસુત્તવણ્ણના

૪૩. તતિયે રાજગહે સુપ્પબુદ્ધો નામ કુટ્ઠી અહોસીતિ સુપ્પબુદ્ધનામકો એકો પુરિસો રાજગહે અહોસિ. સો ચ કુટ્ઠી કુટ્ઠરોગેન બાળ્હવિદૂસિતગત્તો. મનુસ્સદલિદ્દોતિ યત્તકા રાજગહે મનુસ્સા તેસુ સબ્બદુગ્ગતો. સો હિ સઙ્કારકૂટવતિઆદીસુ મનુસ્સેહિ છડ્ડિતપિલોતિકખણ્ડાનિ સિબ્બિત્વા પરિદહતિ, કપાલં ગહેત્વા ઘરા ઘરં ગન્ત્વા લદ્ધઆચામઉચ્છિટ્ઠભત્તાનિ નિસ્સાય જીવતિ, તમ્પિ પુબ્બે કતકમ્મપચ્ચયા ન યાવદત્થં લભતિ. તેન વુત્તં ‘‘મનુસ્સદલિદ્દો’’તિ. મનુસ્સકપણોતિ મનુસ્સેસુ પરમકપણતં પત્તો. મનુસ્સવરાકોતિ મનુસ્સાનં હીળિતપરિભૂતતાય અતિવિય દીનો. મહતિયા પરિસાયાતિ મહતિયા ભિક્ખુપરિસાય ચેવ ઉપાસકપરિસાય ચ.

એકદિવસં કિર ભગવા મહાભિક્ખુસઙ્ઘપરિવારો રાજગહં પિણ્ડાય પવિસિત્વા ભિક્ખૂનં સુલભપિણ્ડપાતં કત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપ્પટિક્કન્તો કતિપયભિક્ખુપરિવારો નિક્ખન્તો યેહિ દાનં દિન્નં, તેસં ઉપાસકાનં અવસેસભિક્ખૂનઞ્ચ આગમનં આગમયમાનો અન્તોનગરેયેવ અઞ્ઞતરસ્મિં રમણીયે પદેસે અટ્ઠાસિ. તાવદેવ ભિક્ખૂ તતો તતો આગન્ત્વા ભગવન્તં પરિવારેસું, ઉપાસકાપિ ‘‘અનુમોદનં સુત્વા વન્દિત્વા નિવત્તિસ્સામા’’તિ ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિંસુ, મહાસન્નિપાતો અહોસિ. ભગવા નિસીદનાકારં દસ્સેસિ. તાવદેવ બુદ્ધારહં આસનં પઞ્ઞાપેસું. અથ ભગવા અસીતિઅનુબ્યઞ્જનપ્પટિમણ્ડિતેહિ દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણેહિ વિરોચમાનાય બ્યામપ્પભાપરિક્ખેપસમુજ્જલાય નીલપીતલોહિતોદાતમઞ્જેટ્ઠપભસ્સરાનં વસેન છબ્બણ્ણબુદ્ધરંસિયો વિસ્સજ્જેન્તિયા અનુપમાય રૂપકાયસિરિયા સકલમેવ તં પદેસં ઓભાસેન્તો તારાગણપરિવુતો વિય પુણ્ણચન્દો ભિક્ખુગણપરિવુતો પઞ્ઞત્તવરબુદ્ધાસને નિસીદિત્વા મનોસિલાતલે કેસરસીહો વિય સીહનાદં નદન્તો કરવીકરુતમઞ્જુના બ્રહ્મસ્સરેન ધમ્મં દેસેતિ.

ભિક્ખૂપિ ખો અપ્પિચ્છા સન્તુટ્ઠા પવિવિત્તા અસંસટ્ઠા આરદ્ધવીરિયા પહિતત્તા ચોદકા પાપગરહિનો વત્તારો વચનક્ખમા સીલસમ્પન્ના સમાધિસમ્પન્ના પઞ્ઞાસમ્પન્ના વિમુત્તિસમ્પન્ના વિમુત્તિઞાણદસ્સનસમ્પન્ના મેઘવણ્ણં પંસુકૂલચીવરં પારુપિત્વા સુવમ્મિતા વિય ગન્ધહત્થિનો ભગવન્તં પરિવારેત્વા ઓહિતસોતા ધમ્મં સુણન્તિ. ઉપાસકાપિ સુદ્ધવત્થનિવત્થા સુદ્ધુત્તરાસઙ્ગા પુબ્બણ્હસમયં મહાદાનાનિ પવત્તેત્વા ગન્ધમાલાદીહિ ભગવન્તં પૂજેત્વા વન્દિત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ નિપચ્ચકારં દસ્સેત્વા ભગવન્તં ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ પરિવારેત્વા સંયતહત્થપાદા ઓહિતસોતા સક્કચ્ચં ધમ્મં સુણન્તિ. તેન વુત્તં – ‘‘તેન ખો પન સમયેન ભગવા મહતિયા પરિસાય પરિવુતો ધમ્મં દેસેન્તો નિસિન્નો હોતી’’તિ.

સુપ્પબુદ્ધો પન જિઘચ્છાદુબ્બલ્યપરેતો ઘાસપરિયેસનં ચરમાનો અન્તરવીથિં ઓતિણ્ણો દૂરતોવ તં મહાજનસન્નિપાતં દિસ્વા, ‘‘કિં નુ ખો અયં મહાજનકાયો સન્નિપતિતો, અદ્ધા એત્થ ભોજનં દીયતિ મઞ્ઞે, અપ્પેવ નામેત્થ ગતેન કિઞ્ચિ ખાદનીયં વા ભોજનીયં વા લદ્ધું સક્કા’’તિ સઞ્જાતાભિલાસો તત્થ ગન્ત્વા અદ્દસ ભગવન્તં પાસાદિકં દસ્સનીયં પસાદનીયં ઉત્તમદમથસમથમનુપ્પત્તં દન્તં ગુત્તં સન્તિન્દ્રિયં સુસમાહિતં તાય પરિસાય પરિવુતં ધમ્મં દેસેન્તં, દિસ્વાન પુરિમજાતિસમ્ભતાય પરિપક્કાય ઉપનિસ્સયસમ્પત્તિયા ચોદિયમાનો ‘‘યંનૂનાહમ્પિ ધમ્મં સુણેય્ય’’ન્તિ પરિસપરિયન્તે નિસીદિ. તં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘અદ્દસા ખો સુપ્પબુદ્ધો કુટ્ઠી…પે… તત્થેવ એકમન્તં નિસીદિ ‘અહમ્પિ ધમ્મં સોસ્સામી’’’તિ.

સબ્બાવન્તન્તિ સબ્બાવતિં હીનાદિસબ્બપુગ્ગલવતં, તત્થ કિઞ્ચિપિ અનવસેસેત્વાતિ અત્થો. ‘‘સબ્બવન્ત’’ન્તિપિ પઠન્તિ. ચેતસાતિ બુદ્ધચક્ખુસમ્પયુત્તચિત્તેન. ચિત્તસીસેન હિ ઞાણં નિદ્દિટ્ઠં, તસ્મા આસયાનુસયઞાણેન ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તઞાણેન ચાતિ અત્થો. ચેતો પરિચ્ચ મનસાકાસીતિ તસ્સા પરિસાય ચિત્તં પચ્ચેકં પરિચ્છિન્દિત્વા મનસિ અકાસિ તે વોલોકેસિ. ભબ્બો ધમ્મં વિઞ્ઞાતુન્તિ મગ્ગફલધમ્મં અધિગન્તું સમત્થો, ઉપનિસ્સયસમ્પન્નોતિ અત્થો. એતદહોસીતિ અયં સુપ્પબુદ્ધો કિઞ્ચાપિ તગરસિખિમ્હિ પચ્ચેકબુદ્ધે અપરજ્ઝિત્વા ઈદિસો જાતો, મગ્ગફલૂપનિસ્સયો પનસ્સ પંસુપટિચ્છન્નસુવણ્ણનિક્ખં વિય અન્તોહદયેયેવ વિજ્જોતતિ, તસ્મા સુવિઞ્ઞાપિયોતિ ઇદં અહોસિ. તેનાહ – ‘‘અયં ખો ઇધ ભબ્બો ધમ્મં વિઞ્ઞાતુ’’ન્તિ.

અનુપુબ્બિં કથન્તિ દાનાનન્તરં સીલં, સીલાનન્તરં સગ્ગં, સગ્ગાનન્તરં મગ્ગન્તિ એવં અનુપટિપાટિકથં. ભગવા હિ પઠમં હેતુના સદ્ધિં અસ્સાદં દસ્સેત્વા તતો સત્તે વિવેચેતું નાનાનયેહિ આદીનવં પકાસેત્વા આદીનવસવનેન સંવિગ્ગહદયાનં નેક્ખમ્મગુણવિભાવનમુખેન ચ વિવટ્ટં દસ્સેતિ.

દાનકથન્તિ ઇદં નામ સુખાનં નિદાનં, સમ્પત્તીનં મૂલં, ભોગાનં પતિટ્ઠા, વિસમગતસ્સ તાણં લેણં ગતિ પરાયણં, ઇધલોકપરલોકેસુ દાનસદિસો અવસ્સયો પતિટ્ઠા આલમ્બનં તાણં લેણં ગતિ પરાયણં નત્થિ. ઇદઞ્હિ અવસ્સયટ્ઠેન રતનમયસીહાસનસદિસં, પતિટ્ઠાનટ્ઠેન મહાપથવિસદિસં, આલમ્બનટ્ઠેન આલમ્બનરજ્જુસદિસં, દુક્ખનિત્થરણટ્ઠેન નાવાસદિસં, સમસ્સાસનટ્ઠેન સઙ્ગામસૂરો, ભયપરિત્તાણટ્ઠેન સુપરિખાપરિક્ખિત્તનગરં, મચ્છેરમલાદીહિ અનુપલિત્તટ્ઠેન પદુમં, તેસં નિદહનટ્ઠેન જાતવેદો, દુરાસદટ્ઠેન આસીવિસો, અસન્તાસટ્ઠેન સીહો, બલવન્તટ્ઠેન હત્થી, અભિમઙ્ગલસમ્મતટ્ઠેન સેતઉસભો, ખેમન્તભૂમિસમ્પાપનટ્ઠેન વલાહકો અસ્સરાજા. દાનઞ્હિ લોકે રજ્જસિરિં દેતિ, ચક્કવત્તિસમ્પત્તિં સક્કસમ્પત્તિં મારસમ્પત્તિં બ્રહ્મસમ્પત્તિં સાવકપારમીઞાણં પચ્ચેકબોધિઞાણં સમ્માસમ્બોધિઞાણં દેતીતિ એવમાદિદાનગુણપ્પટિસંયુત્તકથં.

યસ્મા પન દાનં દેન્તો સીલં સમાદાતું સક્કોતિ, તસ્મા દાનકથાનન્તરં સીલકથં કથેસિ. સીલકથન્તિ સીલં નામેતં સત્તાનં અવસ્સયો પતિટ્ઠા આલમ્બનં તાણં લેણં ગતિ પરાયણં. ઇધલોકપરલોકસમ્પત્તીનઞ્હિ સીલસદિસો અવસ્સયો પતિટ્ઠા આલમ્બનં તાણં લેણં ગતિ પરાયણં નત્થિ, સીલાલઙ્કારસદિસો અલઙ્કારો, સીલપુપ્ફસદિસં પુપ્ફં, સીલગન્ધસદિસો ગન્ધો નત્થિ, સીલાલઙ્કારેન હિ અલઙ્કતં સીલકુસુમપિળન્ધિતં સીલગન્ધાનુલિત્તં સદેવકો લોકો ઓલોકેન્તો તિત્તિં ન ગચ્છતીતિ એવમાદીહિ સીલગુણપ્પટિસંયુત્તકથં.

ઇદં પન સીલં નિસ્સાય અયં સગ્ગો લબ્ભતીતિ દસ્સેતું સીલાનન્તરં સગ્ગકથં કથેસિ. સગ્ગકથન્તિ સગ્ગો નામ ઇટ્ઠો કન્તો મનાપો, નિચ્ચમેત્થ કીળા નિચ્ચસમ્પત્તિયો લબ્ભન્તિ, ચાતુમહારાજિકા દેવા નવુતિવસ્સસતસહસ્સાનિ દિબ્બસુખં દિબ્બસમ્પત્તિં પટિલભન્તિ, તાવતિંસા તિસ્સો વસ્સકોટિયો સટ્ઠિ ચ વસ્સસતસહસ્સાનીતિ એવમાદિસગ્ગગુણપ્પટિસંયુત્તકથં. સગ્ગસમ્પત્તિં કથેન્તાનઞ્હિ બુદ્ધાનં મુખં નપ્પહોતિ. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘અનેકપરિયાયેન ખો અહં, ભિક્ખવે, સગ્ગકથં કથેય્ય’’ન્તિઆદિ.

એવં હેતુના સદ્ધિં સગ્ગકથાય પલોભેત્વા પુન હત્થિં અલઙ્કરિત્વા તસ્સ સોણ્ડં છિન્દન્તો વિય ‘‘અયમ્પિ સગ્ગો અનિચ્ચો અધુવો, ન એત્થ છન્દરાગો કાતબ્બો’’તિ દસ્સનત્થં ‘‘અપ્પસ્સાદા કામા બહુદુક્ખા બહુપાયાસા, આદીનવો એત્થ ભિય્યો’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૧૭૭; ૨.૪૨) નયેન કામાનં આદીનવં ઓકારં સંકિલેસં કથેસિ. તત્થ આદીનવન્તિ દોસં. ઓકારન્તિ લામકસભાવં, અસેટ્ઠેહિ સેવિતબ્બં સેટ્ઠેહિ ન સેવિતબ્બં નિહીનસભાવન્તિ અત્થો. સંકિલેસન્તિ તેહિ સત્તાનં સંસારે સંકિલિસ્સનં. તેનાહ – ‘‘કિલિસ્સન્તિ વત ભો સત્તા’’તિ (મ. નિ. ૨.૩૫૧).

એવં કામાદીનવેન તજ્જેત્વા નેક્ખમ્મે આનિસંસં પકાસેસિ પબ્બજ્જાય ઝાનાદીસુ ચ ગુણં દીપેસિ વણ્ણેસિ. કલ્લચિત્તન્તિઆદીસુ કલ્લચિત્તન્તિ કમ્મનિયચિત્તં, હેટ્ઠા પવત્તિતદેસનાય અસ્સદ્ધિયાદીનં ચિત્તદોસાનં વિગતત્તા ઉપરિદેસનાય ભાજનભાવૂપગમનેન કમ્મનિયચિત્તં, કમ્મક્ખમચિત્તન્તિ અત્થો. દિટ્ઠિમાનાદિસંકિલેસવિગમેન મુદુચિત્તં. કામચ્છન્દાદિવિગમેન વિનીવરણચિત્તં. સમ્માપટિપત્તિયં ઉળારપીતિપામોજ્જયોગેન ઉદગ્ગચિત્તં. તત્થ સદ્ધાસમ્પત્તિયા પસન્નચિત્તં, યદા ભગવા અઞ્ઞાસીતિ સમ્બન્ધો.

અથ વા કલ્લચિત્તન્તિ કામચ્છન્દવિગમેન અરોગચિત્તં. મુદુચિત્તન્તિ બ્યાપાદવિગમેન મેત્તાવસેન અકથિનચિત્તં. વિનીવરણચિત્તન્તિ ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચવિગમેન અવિક્ખિપનતો ન પિહિતચિત્તં. ઉદગ્ગચિત્તન્તિ થિનમિદ્ધવિગમેન સમ્પગ્ગહવસેન અલીનચિત્તં. પસન્નચિત્તન્તિ વિચિકિચ્છાવિગમેન સમ્માપટિપત્તિયા અધિમુત્તચિત્તં.

અથાતિ પચ્છા. સામુક્કંસિકાતિ સામં ઉક્કંસિકા અત્તનાવ ઉદ્ધરિત્વા ગહિતા, સયમ્ભૂઞાણેન સામં દિટ્ઠા, અઞ્ઞેસં અસાધારણાતિ અત્થો. કા ચ પન સાતિ? અરિયસચ્ચદેસના. તેનેવાહ – ‘‘દુક્ખં સમુદયં નિરોધં મગ્ગ’’ન્તિ. ઇદઞ્હિ સચ્ચાનં સરૂપદસ્સનં, તસ્મા ઇમસ્મિં ઠાને અરિયસચ્ચાનિ કથેતબ્બાનિ, તાનિ સબ્બાકારતો વિત્થારેન વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૨.૫૨૯) વુત્તાનીતિ તત્થ વુત્તનયેન વેદિતબ્બાનિ.

સેય્યથાપીતિઆદિના ઉપમાવસેન સુપ્પબુદ્ધસ્સ કિલેસપ્પહાનં અરિયમગ્ગુપ્પાદઞ્ચ દસ્સેતિ. અપગતકાળકન્તિ વિગતકાળકં. સમ્મદેવાતિ સુટ્ઠુયેવ. રજનન્તિ નીલપીતલોહિતમઞ્જેટ્ઠાદિરઙ્ગજાતં. પટિગ્ગણ્હેય્યાતિ ગણ્હેય્ય, પભસ્સરં ભવેય્ય. તસ્મિંયેવ આસનેતિ તસ્સંયેવ નિસજ્જાયં. એતેનસ્સ લહુવિપસ્સનકતા તિક્ખપઞ્ઞતા સુખાપટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞતા ચ દસ્સિતા હોન્તિ. વિરજં વીતમલન્તિ અપાયગમનીયરાગરજાદીનં અભાવેન વિરજં, અનવસેસદિટ્ઠિવિચિકિચ્છામલાપગમેન વીતમલં. પઠમમગ્ગવજ્ઝકિલેસરજાભાવેન વા વિરજં, પઞ્ચવિધદુસ્સીલમલાપગમેન વીતમલં. ધમ્મચક્ખુન્તિ સોતાપત્તિમગ્ગો અધિપ્પેતો. તસ્સ ઉપ્પત્તિઆકારદસ્સનત્થં ‘‘યંકિઞ્ચિ સમુદયધમ્મં, સબ્બં તં નિરોધધમ્મ’’ન્તિ વુત્તં. તઞ્હિ નિરોધં આરમ્મણં કત્વા કિચ્ચવસેન એવ સઙ્ખતધમ્મે પટિવિજ્ઝન્તં ઉપ્પજ્જતિ.

તત્રિદં ઉપમાસંસન્દનં – વત્થં વિય ચિત્તં દટ્ઠબ્બં, વત્થસ્સ આગન્તુકમલેહિ કિલિટ્ઠભાવો વિય ચિત્તસ્સ રાગાદિમલેહિ સંકિલિટ્ઠભાવો, ધોવનફલકં વિય અનુપુબ્બિકથા, ઉદકં વિય સદ્ધા, ઉદકેન તેમેત્વા તેમેત્વા ગોમયખારેહિ કાળકે સમ્મદ્દિત્વા વત્થસ્સ ધોવનપ્પયોગો વિય સદ્ધાસલિલેન તેમેત્વા સતિસમાધિપઞ્ઞાહિ દોસે સિથિલે કત્વા સદ્ધાદિવિધિના ચિત્તસ્સ સોધને વીરિયારમ્ભો, તેન પયોગેન વત્થે કાળકાપગમો વિય વીરિયારમ્ભેન કિલેસવિક્ખમ્ભનં, રઙ્ગજાતં વિય અરિયમગ્ગો, તેન સુદ્ધસ્સ વત્થસ્સ પભસ્સરભાવો વિય વિક્ખમ્ભિતકિલેસસ્સ ચિત્તસ્સ મગ્ગેન પરિયોદાપનન્તિ.

એવં પન સુપ્પબુદ્ધો પરિસપરિયન્તે નિસિન્નો ધમ્મદેસનં સુત્વા સોતાપત્તિફલં પત્વા અત્તના પટિલદ્ધગુણં સત્થુ આરોચેતુકામો પરિસમજ્ઝં ઓગાહિતું અવિસહન્તો મહાજનસ્સ સત્થારં વન્દિત્વા અનુગન્ત્વા નિવત્તકાલે ભગવતિ વિહારં ગતે સયમ્પિ વિહારં અગમાસિ. તસ્મિં ખણે સક્કો દેવરાજા ‘‘અયં સુપ્પબુદ્ધો કુટ્ઠી અત્તના સત્થુ સાસને પટિલદ્ધગુણં પાકટં કાતુકામો’’તિ ઞત્વા ‘‘વીમંસિસ્સામિ ન’’ન્તિ ગન્ત્વા આકાસે ઠિતો એતદવોચ – ‘‘સુપ્પબુદ્ધ ત્વં મનુસ્સદલિદ્દો મનુસ્સકપણો મનુસ્સવરાકો, અહં તે અપરિમિતં ધનં દસ્સામિ, ‘બુદ્ધો ન બુદ્ધો, ધમ્મો ન ધમ્મો, સઙ્ઘો ન સઙ્ઘો, અલં મે બુદ્ધેન, અલં મે ધમ્મેન, અલં મે સઙ્ઘેના’તિ વદેહી’’તિ. અથ નં સો આહ ‘‘કોસિ ત્વ’’ન્તિ? ‘‘અહં સક્કો દેવરાજા’’તિ. ‘‘અન્ધબાલ અહિરિક, ત્વં મયા સદ્ધિં કથેતું ન યુત્તરૂપો, યો ત્વં એવં અવત્તબ્બં વદેસિ, અપિચ મં ત્વં ‘દુગ્ગતો દલિદ્દો કપણો’તિ કસ્મા વદેસિ, નનુ અહં લોકનાથસ્સ ઓરસપુત્તો, નેવાહં દુગ્ગતો ન દલિદ્દો ન કપણો, અથ ખો સુખપ્પત્તો પરમેન સુખેન અપાહમસ્મિ મહદ્ધનો’’તિ વત્વા આહ –

‘‘સદ્ધાધનં સીલધનં, હિરિઓત્તપ્પિયં ધનં;

સુતધનઞ્ચ ચાગો ચ, પઞ્ઞા વે સત્તમં ધનં.

‘‘યસ્સ એતે ધના અત્થિ, ઇત્થિયા પુરિસસ્સ વા;

‘અદલિદ્દો’તિ તં આહુ, અમોઘં તસ્સ જીવિત’’ન્તિ. (અ. નિ. ૭.૫) –

તસ્સિમાનિ મે સત્ત અરિયધનાનિ સન્તિ. યેસઞ્હિ ઇમાનિ ધનાનિ સન્તિ, ન ત્વેવ તે બુદ્ધેહિ વા પચ્ચેકબુદ્ધેહિ વા ‘દલિદ્દા’તિ વુચ્ચન્તી’’તિ.

સક્કો તસ્સ કથં સુત્વા તં અન્તરામગ્ગે ઓહાય સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા સબ્બં તં વચનં પટિવચનઞ્ચ આરોચેસિ. અથ નં ભગવા આહ – ‘‘ન ખો સક્ક સક્કા તાદિસાનં સતેનપિ સહસ્સેનપિ સુપ્પબુદ્ધં કુટ્ઠિં ‘બુદ્ધો ન બુદ્ધો, ધમ્મો ન ધમ્મો, સઙ્ઘો ન સઙ્ઘો’તિ કથાપેતુ’’ન્તિ. સુપ્પબુદ્ધોપિ ખો કુટ્ઠી સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા સત્થારા કતપટિસન્થારો અત્તના પટિલદ્ધગુણં આરોચેસિ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો સુપ્પબુદ્ધો કુટ્ઠી દિટ્ઠધમ્મો’’તિઆદિ.

તત્થ દિટ્ઠધમ્મોતિ દિટ્ઠો અરિયસચ્ચધમ્મો એતેનાતિ દિટ્ઠધમ્મો. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. તત્થ ‘‘દિટ્ઠધમ્મો’’તિ ચેત્થ સામઞ્ઞવચનો ધમ્મસદ્દો. દસ્સનં નામ ઞાણદસ્સનતો અઞ્ઞમ્પિ અત્થીતિ તં નિવત્તનત્થં ‘‘પત્તધમ્મો’’તિ વુત્તં. પત્તિ ચ ઞાણસમ્પત્તિતો અઞ્ઞાપિ વિજ્જતીતિ તતો વિસેસનત્થં ‘‘વિદિતધમ્મો’’તિ વુત્તં. સા પનાયં વિદિતધમ્મતા ધમ્મેસુ એકદેસેનાપિ હોતીતિ નિપ્પદેસતો વિદિતભાવં દસ્સેતું ‘‘પરિયોગાળ્હધમ્મો’’તિ વુત્તં. તેનસ્સ યથાવુત્તં સચ્ચાભિસમ્બોધંયેવ દીપેતિ. મગ્ગઞાણઞ્હિ એકાભિસમયવસેન પરિઞ્ઞાદિકિચ્ચં સાધેન્તં નિપ્પદેસેનપિ પરિઞ્ઞેય્યધમ્મં સમન્તતો ઓગાળ્હં નામ હોતિ, ન તદઞ્ઞઞાણં. તેન વુત્તં – ‘‘દિટ્ઠો અરિયસચ્ચધમ્મો એતેનાતિ દિટ્ઠધમ્મો’’તિ. તેનેવાહ ‘‘તિણ્ણવિચિકિચ્છો’’તિઆદિ.

તત્થ પટિભયકન્તારસદિસા સોળસવત્થુકા ચ અટ્ઠવત્થુકા ચ તિણ્ણા વિચિકિચ્છા એતેનાતિ તિણ્ણવિચિકિચ્છો. તતો એવ પવત્તિઆદીસુ ‘‘એવં નુ ખો, ન નુ ખો’’તિ એવં પવત્તિતા વિગતા સમુચ્છિન્ના કથંકથા એતસ્સાતિ વિગતકથંકથો. સારજ્જકરાનં પાપધમ્માનં પહીનત્તા તપ્પટિપક્ખેસુ ચ સીલાદિગુણેસુ સુપ્પતિટ્ઠિતત્તા વેસારજ્જં વિસારદભાવં વેય્યત્તિયં પત્તોતિ વેસારજ્જપ્પત્તો. નાસ્સ પરો પચ્ચયો, ન પરસ્સ સદ્ધાય એત્થ વત્તતીતિ અપરપ્પચ્ચયો. કત્થાતિ આહ ‘‘સત્થુસાસને’’તિ.

અભિક્કન્તન્તિઆદીસુ કિઞ્ચાપિ અયં અભિક્કન્તસદ્દો ખયસુન્દરાભિરૂપબ્ભનુમોદનાદીસુ અનેકેસુ અત્થેસુ દિસ્સતિ, ઇધ પન અબ્ભનુમોદને દટ્ઠબ્બો. તેનેવ સો પસાદવસેન પસંસાવસેન ચ દ્વિક્ખત્તું વુત્તો, સાધુ સાધુ, ભન્તેતિ વુત્તં હોતિ. અભિક્કન્તન્તિ વા અતિકન્તં અતિઇટ્ઠં અતિમનાપં, અતિસુન્દરન્તિ અત્થો. તત્થ એકેન અભિક્કન્તસદ્દેન ભગવતો દેસનં થોમેતિ, એકેન અત્તનો પસાદં.

અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો – અભિક્કન્તં, ભન્તે, યદિદં ભગવતો ધમ્મદેસના, અભિક્કન્તં, ભન્તે, યદિદં ભગવતો ધમ્મદેસનં આગમ્મ મમ પસાદોતિ. ભગવતો એવ વા વચનં અભિક્કન્તં દોસનાસનતો, અભિક્કન્તં ગુણાધિગમનતો, તથા સદ્ધાવડ્ઢનતો, પઞ્ઞાજનનતો, સાત્થતો, સબ્યઞ્જનતો, ઉત્તાનપદતો, ગમ્ભીરત્થતો, કણ્ણસુખતો, હદયઙ્ગમતો, અનત્તુક્કંસનતો, અપરવમ્ભનતો, કરુણાસીતલતો, પઞ્ઞાવદાતતો, આપાથરમણીયતો, વિમદ્દક્ખમતો, સુય્યમાનસુખતો, વીમંસિયમાનહિતતોતિ એવમાદિનયેહિ થોમેન્તો પદદ્વયં આહ.

તતો પરમ્પિ ચતૂહિ ઉપમાહિ દેસનંયેવ થોમેતિ. તત્થ નિક્કુજ્જિતન્તિ અધોમુખટ્ઠપિતં, હેટ્ઠામુખજાતં વા. ઉક્કુજ્જેય્યાતિ ઉપરિ મુખં કરેય્ય. પટિચ્છન્નન્તિ તિણપણ્ણાદિના છાદિતં. વિવરેય્યાતિ ઉગ્ઘાટેય્ય. મૂળ્હસ્સાતિ દિસામૂળ્હસ્સ. મગ્ગં આચિક્ખેય્યાતિ હત્થે ગહેત્વા ‘‘એસ મગ્ગો’’તિ મગ્ગં ઉપદિસેય્ય. અન્ધકારેતિ ચતુરઙ્ગસમન્નાગતે. અયં તાવ પદત્થો.

અયં પન અધિપ્પાયયોજના – યથા કોચિ નિક્કુજ્જિતં ઉક્કુજ્જેય્ય, એવં સદ્ધમ્મવિમુખં અસદ્ધમ્મે પતિટ્ઠિતં મં અસદ્ધમ્મા વુટ્ઠાપેન્તેન, યથા પટિચ્છન્નં વિવરેય્ય, એવં કસ્સપસ્સ ભગવતો સાસનન્તરધાનતો પટ્ઠાય મિચ્છાદિટ્ઠિગહનપટિચ્છન્નં સાસનં વિવરન્તેન, યથા મૂળ્હસ્સ મગ્ગં આચિક્ખેય્ય, એવં કુમ્મગ્ગમિચ્છામગ્ગપ્પટિપન્નસ્સ મે સગ્ગમોક્ખમગ્ગં આવિકરોન્તેન, યથા અન્ધકારે તેલપજ્જોતં ધારેય્ય, એવં મોહન્ધકારે નિમુગ્ગસ્સ મે બુદ્ધાદિરતનરૂપાનિ અપસ્સતો તપ્પટિચ્છાદકમોહન્ધકારવિદ્ધંસનદેસનાપજ્જોતધારણેન ભગવતા નાનાનયેહિ પકાસિતત્તા અનેકપરિયાયેન ધમ્મો પકાસિતો.

એવં દેસનં થોમેત્વા તાય દેસનાય રતનત્તયે પસન્નચિત્તો પસન્નાકારં કરોન્તો ‘‘એસાહ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ એસાહન્તિ એસો અહં. ભગવન્તં સરણં ગચ્છામીતિ ભગવા મે સરણં પરાયણં અઘસ્સ ઘાતા, હિતસ્સ વિધાતાતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન ભગવન્તં ગચ્છામિ ભજામિ, એવં વા જાનામિ બુજ્ઝામીતિ. યેસઞ્હિ ધાતૂનં ગતિઅત્થો, બુદ્ધિપિ તેસં અત્થોતિ. ધમ્મન્તિ અધિગતમગ્ગે સચ્છિકતનિરોધે યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જમાને ચતૂસુ અપાયેસુ અપતમાને ધારેતીતિ ધમ્મો. સો અત્થતો અરિયમગ્ગો ચેવ નિબ્બાનઞ્ચ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘યાવતા, ભિક્ખવે, ધમ્મા સઙ્ખતા, અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો તેસં અગ્ગમક્ખાયતી’’તિ (અ. નિ. ૪.૩૪; ઇતિવુ. ૯૦).

‘‘યાવતા, ભિક્ખવે, ધમ્મા સઙ્ખતા વા અસઙ્ખતા વા, વિરાગો તેસં અગ્ગમક્ખાયતી’’તિ (ઇતિવુ. ૯૦) ચ –

ન કેવલં અરિયમગ્ગો ચેવ નિબ્બાનઞ્ચ, અપિચ ખો અરિયફલેહિ સદ્ધિં પરિયત્તિધમ્મોપિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘રાગવિરાગમનેજમસોકં, ધમ્મમસઙ્ખતમપ્પટિકૂલં;

મધુરમિમં પગુણં સુવિભત્તં, ધમ્મમિમં સરણત્થમુપેહી’’તિ. (વિ. વ. ૮૮૭);

એત્થ હિ રાગવિરાગન્તિ મગ્ગો વુત્તો. અનેજમસોકન્તિ ફલં. અસઙ્ખતન્તિ નિબ્બાનં. અપ્પટિકૂલં મધુરમિમં પગુણં સુવિભત્તન્તિ પરિયત્તિધમ્મો વુત્તોતિ.

ભિક્ખુસઙ્ઘન્તિ દિટ્ઠિસીલસામઞ્ઞેન સંહતં અટ્ઠઅરિયપુગ્ગલસમૂહં. એત્તાવતા સુપ્પબુદ્ધો તીણિ સરણગમનાનિ પટિવેદેસિ. ઉપાસકં મં ભગવા ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગતન્તિ અજ્જતગ્ગેતિ અજ્જતં આદિં કત્વા. ‘‘અજ્જદગ્ગે’’તિપિ પાઠો, તત્થ દકારો પદસન્ધિકરો, અજ્જ અગ્ગે અજ્જ આદિં કત્વાતિ અત્થો. પાણુપેતન્તિ પાણેહિ ઉપેતં, યાવ મે જીવિતં પવત્તતિ, તાવ ઉપેતં અનઞ્ઞસત્થુકં તીહિ સરણગમનેહિ સરણં ગતં રતનત્તયસ્સ ઉપાસનતો ઉપાસકં કપ્પિયકારકં મં ભગવા ઉપધારેતુ જાનાતૂતિ અત્થો. ઇમસ્સ ચ સરણગમનં અરિયમગ્ગાધિગમેનેવ નિપ્ફન્નં, અજ્ઝાસયં પન આવિકરોન્તો એવમાહ.

ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વાતિ ભગવતો વચનં ચિત્તેન અભિનન્દિત્વા તમેવ અભિનન્દિતભાવં પકાસેન્તો વુત્તનયેન વાચાય અનુમોદિત્વા. અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કામીતિ તં ભગવન્તં પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા તિક્ખત્તું પદક્ખિણં કત્વા સત્થુ ગુણનિન્નચિત્તો યાવ દસ્સનવિસયસમતિક્કમા ભગવન્તંયેવ પેક્ખમાનો પઞ્જલિકો નમસ્સમાનો પક્કામિ.

પક્કન્તો ચ કુટ્ઠરોગાભિભવેન છિન્નહત્થપાદઙ્ગુલિ ઉક્કારગત્તો સમન્તતો વિસ્સન્દમાનાસવો કણ્ડૂતિપતિપીળિતો અસુચિ દુગ્ગન્ધો જેગુચ્છતમો પરમકારુઞ્ઞતં પત્તો ‘‘નાયં કાયો ઇમસ્સ અચ્ચન્તસન્તસ્સ પણીતતમસ્સ અરિયધમ્મસ્સ આધારો ભવિતું યુત્તો’’તિ ઉપ્પન્નાભિસન્ધિના વિય સગ્ગસંવત્તનિયેન પુઞ્ઞકમ્મેન ઓકાસે કતે અપ્પાયુકસંવત્તનિયેન ઉપચ્છેદકેન પાપકમ્મેન કતૂપચિતેન ચોદિયમાનો તરુણવચ્છાય ધેનુયા આપતિત્વા મારિતો. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો અચિરપક્કન્તં સુપ્પબુદ્ધં કુટ્ઠિં ગાવી તરુણવચ્છા અધિપતિત્વા જીવિતા વોરોપેસી’’તિ.

સો કિર અતીતે એકો સેટ્ઠિપુત્તો હુત્વા અત્તનો સહાયેહિ તીહિ સેટ્ઠિપુત્તેહિ સદ્ધિં કીળન્તો એકં નગરસોભિનિં ગણિકં ઉય્યાનં નેત્વા દિવસં સમ્પત્તિં અનુભવિત્વા અત્થઙ્ગતે સૂરિયે સહાયે એતદવોચ – ‘‘ઇમિસ્સા હત્થે કહાપણસહસ્સં બહુકઞ્ચ સુવણ્ણં મહગ્ઘાનિ ચ પસાધનાનિ સંવિજ્જન્તિ, ઇમસ્મિં વને અઞ્ઞો કોચિ નત્થિ, રત્તિ ચ જાતા, હન્દ ઇમં મયં મારેત્વા સબ્બં ધનં ગહેત્વા ગચ્છામા’’તિ. તે ચત્તારોપિ જના એકજ્ઝાસયા હુત્વા તં મારેતું ઉપક્કમિંસુ. સા તેહિ મારિયમાના ‘‘ઇમે નિલ્લજ્જા નિક્કરુણા મયા સદ્ધિં કિલેસસન્થવં કત્વા નિરપરાધં મં કેવલં ધનલોભેન મારેન્તિ, એકવારં તાવ મં ઇમે મારેન્તુ, અહં પન યક્ખિની હુત્વા અનેકવારં ઇમે મારેતું સમત્થા ભવેય્ય’’ન્તિ પત્થનં કત્વા કાલમકાસિ. તેસુ કિર એકો પક્કુસાતિ કુલપુત્તો અહોસિ, એકો બાહિયો દારુચીરિયો, એકો તમ્બદાઠિકો ચોરઘાતકો, એકો સુપ્પબુદ્ધો કુટ્ઠી, ઇતિ ઇમેસં ચતુન્નં જનાનં અનેકસતે અત્તભાવે સા યક્ખયોનિયં નિબ્બત્તા ગાવી હુત્વા જીવિતા વોરોપેસિ. તે તસ્સ કમ્મસ્સ નિસ્સન્દેન તત્થ તત્થ અન્તરામરણં પાપુણિંસુ. એવં સુપ્પબુદ્ધસ્સ કુટ્ઠિસ્સ સહસા મરણં જાતં, તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો અચિરપક્કન્તં…પે… વોરોપેસી’’તિ.

અથ સમ્બહુલા ભિક્ખૂ તસ્સ કાલકિરિયં ભગવતો આરોચેત્વા અભિસમ્પરાયં પુચ્છિંસુ. ભગવા બ્યાકાસિ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો સમ્બહુલા ભિક્ખૂ’’તિઆદિ.

તત્થ તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયાતિ સક્કાયદિટ્ઠિ વિચિકિચ્છા સીલબ્બતપરામાસોતિ ઇમેસં તિણ્ણં ભવબન્ધનાનં સમુચ્છેદવસેન પહાના. સોતાપન્નોતિ સોતસઙ્ખાતં અરિયમગ્ગં આદિતો પન્નો. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘સોતો સોતોતિ ઇદં, આવુસો સારિપુત્ત, વુચ્ચતિ. કતમો નુ ખો, આવુસો, સોતોતિ? અયમેવ અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો’’તિઆદિ (સં. નિ. ૫.૧૦૦૧).

અવિનિપાતધમ્મોતિ વિનિપતનં વિનિપાતો, નાસ્સ વિનિપાતો ધમ્મોતિ અવિનિપાતધમ્મો, ચતૂસુ અપાયેસુ ઉપપજ્જનવસેન અપતનસભાવોતિ અત્થો. નિયતોતિ ધમ્મનિયામેન સમ્મત્તનિયામેન નિયતો. સમ્બોધિપરાયણોતિ ઉપરિમગ્ગત્તયસઙ્ખાતા સમ્બોધિ પરં અયનં અસ્સ ગતિ પટિસરણં અવસ્સં પત્તબ્બન્તિ સમ્બોધિપરાયણો. એતેન ‘‘તસ્સ કા ગતિ, કો અભિસમ્પરાયો’’તિ પુચ્છાય ભદ્દિકા એવ સુપ્પબુદ્ધસ્સ ગતિ, ન પાપિકાતિ અયમત્થો દસ્સિતો. ન પન તેન સમ્પત્તા ગતિ, તં પન પુચ્છાનુસન્ધિવસેન પકાસેતુકામો ધમ્મરાજા એત્તકમેવ અભાસિ. પસ્સતિ હિ ભગવા ‘‘મયા એત્તકે કથિતે ઇમિસ્સંયેવ પરિસતિ અનુસન્ધિકુસલો એકો ભિક્ખુ સુપ્પબુદ્ધસ્સ કુટ્ઠિભાવદાલિદ્દિયકપણભાવાનં કારણં પુચ્છિસ્સતિ, અથાહં તસ્સ તં કારણં તેન પુચ્છાનુસન્ધિના પકાસેત્વા દેસનં નિટ્ઠાપેસ્સામી’’તિ. તેનેવાહ – ‘‘એવં વુત્તે અઞ્ઞતરો ભિક્ખૂ’’તિઆદિ. તત્થ હેતૂતિ અસાધારણકારણં, સાધારણકારણં પન પચ્ચયોતિ, અયમેતેસં વિસેસો. યેનાતિ યેન હેતુના યેન પચ્ચયેન ચ.

ભૂતપુબ્બન્તિ જાતપુબ્બં. અતીતે કાલે નિબ્બત્તં તં દસ્સેતું ‘‘સુપ્પબુદ્ધો’’તિઆદિ વુત્તં. કદા પન ભૂતન્તિ? અતીતે કિર અનુપ્પન્ને તથાગતે બારાણસિયા સામન્તા એકસ્મિં ગામે એકા કુલધીતા ખેત્તં રક્ખતિ. સા એકં પચ્ચેકબુદ્ધં દિસ્વા પસન્નચિત્તા તસ્સ પઞ્ચહિ લાજાસતેહિ સદ્ધિં એકં પદુમપુપ્ફં દત્વા પઞ્ચ પુત્તસતાનિ પત્થેસિ. તસ્મિંયેવ ખણે પઞ્ચસતા મિગલુદ્દકા પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ મધુરમંસં દત્વા ‘‘એતિસ્સા પુત્તા ભવેય્યામ, તુમ્હેહિ પત્તવિસેસં લભેય્યામા’’તિ ચ પત્થયિંસુ. સા યાવતાયુકં ઠત્વા દેવલોકે નિબ્બત્તા. તતો ચુતા એકસ્મિં જાતસ્સરે પદુમગબ્ભે નિબ્બત્તિ. તમેકો તાપસો દિસ્વા પટિજગ્ગિ. તસ્સા વિચરન્તિયા પાદુદ્ધારે પાદુદ્ધારે ભૂમિતો પદુમાનિ ઉટ્ઠહન્તિ. એકો વનચરકો દિસ્વા બારાણસિરઞ્ઞો આરોચેસિ. રાજા તં આનેત્વા અગ્ગમહેસિં અકાસિ. તસ્સા કુચ્છિયં ગબ્ભો સણ્ઠાસિ. મહાપદુમકુમારો તસ્સા કુચ્છિયં વસિ, સેસા ગબ્ભમલં નિસ્સાય નિબ્બત્તા, તે વયપ્પત્તા ઉય્યાને પદુમસરે કીળન્તા એકેકસ્મિં પદુમે નિસીદિત્વા પરિપક્કઞાણા સઙ્ખારેસુ ખયવયં પટ્ઠપેત્વા પચ્ચેકબોધિં પાપુણિંસુ. તેસં બ્યાકરણગાથા અહોસિ –

‘‘સરોરુહં પદુમપલાસપત્રજં,

સુપુપ્ફિતં ભમરગણાનુકિણ્ણં;

અનિચ્ચતં ખયવયતં વિદિત્વા,

એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો’’તિ.

એવં પચ્ચેકબોધિં અભિસમ્બુદ્ધેસુ તેસુ પઞ્ચસુ પચ્ચેકબુદ્ધસતેસુ અબ્ભન્તરો તગરસિખી નામ પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો ગન્ધમાદનપબ્બતે નન્દમૂલપબ્ભારે સત્તાહં નિરોધસમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા સત્તાહસ્સ અચ્ચયેન નિરોધા વુટ્ઠિતો આકાસેન આગન્ત્વા ઇસિગિલિપબ્બતે ઓતરિત્વા પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય રાજગહં પિણ્ડાય પાવિસિ. તસ્મિઞ્ચ સમયે રાજગહે એકો સેટ્ઠિપુત્તો મહતા પરિવારેન ઉય્યાનકીળનત્થં નગરતો નિક્ખમન્તો તગરસિખિપચ્ચેકબુદ્ધં દિસ્વા ‘‘કો અયં ભણ્ડુકાસાવવસનો, કુટ્ઠી ભવિસ્સતિ, તથા હિ કુટ્ઠિચીવરેન સરીરં પારુપિત્વા ગચ્છતી’’તિ નિટ્ઠુભિત્વા અપસબ્યં કત્વા પક્કામિ. તં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘સુપ્પબુદ્ધો કુટ્ઠી ઇમસ્મિંયેવ રાજગહે…પે… પક્કામી’’તિ.

તત્થ ક્વાયન્તિ કો અયં. ખુંસનવસેન વદતિ. ‘‘કોવાય’’ન્તિપિ પાળિ. કુટ્ઠીતિ અકુટ્ઠિંયેવ તં સેટ્ઠિ કુટ્ઠરોગં અક્કોસવત્થું પાપેન્તો વદતિ. કુટ્ઠિચીવરેનાતિ કુટ્ઠીનં ચીવરેન. યેભુય્યેન હિ કુટ્ઠિનો ડંસમકસસરીસપપટિબાહનત્થં રોગપટિચ્છાદનત્થઞ્ચ યં વા તં વા પિલોતિકખણ્ડં ગહેત્વા પારુપતિ, એવમયમ્પીતિ દસ્સેતિ. પંસુકૂલચીવરધરત્તા વા અગ્ગળાનં અનેકવણ્ણભાવેન કુટ્ઠસરીરસદિસોતિ હીળેન્તો ‘‘કુટ્ઠિચીવરેના’’તિ આહ. નિટ્ઠુભિત્વાતિ ખેળં પાતેત્વા. અપસબ્યતો કરિત્વાતિ પણ્ડિતા તાદિસં પચ્ચેકબુદ્ધં દિસ્વા વન્દિત્વા પદક્ખિણં કરોન્તિ, અયં પન અવિઞ્ઞુતાય પરિભવેન તં અપસબ્યં કત્વા અત્તનો અપસબ્યં અપદક્ખિણં કત્વા ગતો. ‘‘અપસબ્યામતો’’તિપિ પાઠો. તસ્સ કમ્મસ્સાતિ તગરસિખિમ્હિ પચ્ચેકબુદ્ધે ‘‘ક્વાયં કુટ્ઠી’’તિ હીળેત્વા નિટ્ઠુભનઅપસબ્યકરણવસેન પવત્તપાપકમ્મસ્સ. નિરયે પચ્ચિત્થાતિ નિરયે નિરયગ્ગિના દય્હિત્થ. ‘‘પચ્ચિત્વા નિરયગ્ગિના’’તિપિ પઠન્તિ. તસ્સેવ કમ્મસ્સ વિપાકાવસેસેનાતિ યેન કમ્મેન સો નિરયે પટિસન્ધિં ગણ્હિ, ન તં કમ્મં મનુસ્સલોકે વિપાકં દેતિ. યા પનસ્સ નાનક્ખણિકા ચેતના તદા પચ્ચેકબુદ્ધે વિપ્પટિપજ્જનવસેન પવત્તા અપરાપરિયવેદનીયભૂતા, સા અપરાપરિયવેદનીયેનેવ પુઞ્ઞકમ્મેન મનુસ્સેસુ તિહેતુકપટિસન્ધિયા દિન્નાય પવત્તિયં કુટ્ઠિભાવં દાલિદ્દિયં પરમકારુઞ્ઞતં આપાદેસિ. તં સન્ધાય કમ્મસભાગતાવસેન ‘‘તસ્સેવ કમ્મસ્સ વિપાકવસેસેના’’તિ વુત્તં. સદિસેપિ હિ લોકે તબ્બોહારો દિટ્ઠો યથા તં ‘‘સા એવ તિત્તિરી, તાનિયેવ ઓસધાની’’તિ.

એત્તાવતા ‘‘કો નુ ખો, ભન્તે, હેતૂ’’તિ તેન ભિક્ખુના પુટ્ઠપઞ્હં વિસ્સજ્જેત્વા ઇદાનિ યો ‘‘તસ્સ કા ગતિ, કો અભિસમ્પરાયો’’તિ પુબ્બે ભિક્ખૂહિ પુટ્ઠપઞ્હો, તં વિસ્સજ્જેતું ‘‘સો તથાગતપ્પવેદિત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તથાગતપ્પવેદિતન્તિ તથાગતેન ભગવતા દેસિતં અક્ખાતં પકાસિતન્તિ તથાગતપ્પવેદિતં. આગમ્માતિ અધિગન્ત્વા, નિસ્સાય ઞત્વા વા. ‘‘તથાગતપ્પવેદિતે ધમ્મવિનયે’’તિપિ પાઠો. સદ્ધં સમાદિયીતિ સમ્માસમ્બુદ્ધો ભગવા, સ્વાક્ખાતો ભગવતા ધમ્મો, સુપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘોતિ રતનત્તયસન્નિસ્સયં પુબ્બભાગસદ્ધઞ્ચેવ લોકુત્તરસદ્ધઞ્ચાતિ દુવિધમ્પિ સદ્ધં સમ્મા આદિયિ. યથા ન પુન આદાતબ્બા હોતિ, એવં યાવ ભવક્ખયા ગણ્હિ, અત્તનો ચિત્તસન્તાને ઉપ્પાદેસીતિ અત્થો. સીલં સમાદિયીતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. સીલન્તિ પુબ્બભાગસીલેન સદ્ધિં મગ્ગસીલં ફલસીલઞ્ચ. સુતન્તિ પરિયત્તિબાહુસચ્ચં પટિવેધબાહુસચ્ચઞ્ચાતિ દુવિધમ્પિ સુતં. પરિયત્તિધમ્માપિ હિ તેન ધમ્મસ્સવનકાલે સચ્ચપ્પટિવેધાય સાવકેહિ યથાલદ્ધપ્પકારં સુતા પરિચિતા મનસાનુપેક્ખિતા દિટ્ઠિયા સુપ્પટિવિદ્ધા ચાતિ. ચાગન્તિ પઠમમગ્ગવજ્ઝકિલેસાભિસઙ્ખારાનં વોસ્સગ્ગસઙ્ખાતં ચાગં, યેન અરિયસાવકા દેય્યધમ્મેસુ મુત્તચાગા ચ હોન્તિ પયતપાણી વોસ્સગ્ગરતા. પઞ્ઞન્તિ સદ્ધિં વિપસ્સનાપઞ્ઞાય મગ્ગપઞ્ઞઞ્ચેવ ફલપઞ્ઞઞ્ચ.

કાયસ્સ ભેદાતિ ઉપાદિન્નક્ખન્ધપરિચ્ચાગા. પરં મરણાતિ તદનન્તરં અભિનિબ્બત્તક્ખન્ધગહણા. અથ વા કાયસ્સ ભેદાતિ જીવિતિન્દ્રિયસ્સ ઉપચ્છેદા. પરં મરણાતિ ચુતિતો ઉદ્ધં. સુગતિં સગ્ગં લોકન્તિ પદત્તયેનાપિ દેવલોકમેવ વદતિ. સો હિ સમ્પત્તીનં સોભનત્તા સુન્દરા ગતીતિ સુગતિ, રૂપાદીહિ વિસેસેહિ સુટ્ઠુ અગ્ગોતિ સગ્ગો, સબ્બકાલં સુખમેવેત્થ લોકિયતિ, લુજ્જતીતિ વા લોકોતિ વુચ્ચતિ. ઉપપન્નોતિ પટિસન્ધિગ્ગહણવસેન ઉપગતો. સહબ્યતન્તિ સહભાવં. વચનત્થો પન સહ બ્યતિ પવત્તતિ, વસતીતિ વા સહબ્યો, સહઠાયી સહવાયી વા. તસ્સ ભાવો સહબ્યતા. અતિરોચતીતિ અતિક્કમ્મ અભિભવિત્વા રોચતિ વિરોચતિ. વણ્ણેનાતિ રૂપસમ્પત્તિયા. યસસાતિ પરિવારેન. સો હિ અસુચિમક્ખિતં જજ્જરં મત્તિકાભાજનં છડ્ડેત્વા અનેકરતનવિચિત્તં પભસ્સરરંસિજાલવિનદ્ધસુદ્ધજમ્બુનદભાજનં ગણ્હન્તો વિય વુત્તપ્પકારં કળેવરં ઇધ નિક્ખિપિત્વા એકચિત્તક્ખણેન યથાવુત્તં દિબ્બત્તભાવં મહતા પરિવારેન સદ્ધિં પટિલભીતિ.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ એતં પાપાનં અપરિવજ્જને આદીનવં, પરિવજ્જને ચ આનિસંસં સબ્બાકારતો વિદિત્વા તદત્થવિભાવનં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તસ્સાયં સઙ્ખેપત્થો – યથા ચક્ખુમા પુરિસો પરક્કમે કાયિકવીરિયે વિજ્જમાને સરીરે વહન્તે વિસમાનિ પપાતાદિટ્ઠાનાનિ ચણ્ડભાવેન વા વિસમાનિ હત્થિઅસ્સઅહિકુક્કુરગોરૂપાદીનિ પરિવજ્જયે, એવં જીવલોકસ્મિં ઇમસ્મિં સત્તલોકે પણ્ડિતો સપ્પઞ્ઞો પુરિસો તાય સપ્પઞ્ઞતાય અત્તનો હિતં જાનન્તો પાપાનિ લામકાનિ દુચ્ચરિતાનિ પરિવજ્જેય્ય. એવઞ્હિ યથાયં સુપ્પબુદ્ધો તગરસિખિમ્હિ પચ્ચેકબુદ્ધે પાપં અપરિવજ્જેત્વા મહન્તં અનયબ્યસનં આપજ્જિ, એવં આપજ્જેય્યાતિ અધિપ્પાયો. યથા વા સુપ્પબુદ્ધો કુટ્ઠી મમ ધમ્મદેસનં આગમ્મ ઇદાનિ સંવેગપ્પત્તો પાપાનિ પરિવજ્જેન્તો ઉળારં વિસેસં અધિગઞ્છિ, એવં અઞ્ઞોપિ ઉળારં વિસેસાધિગમં ઇચ્છન્તો પાપાનિ પરિવજ્જેય્યાતિ અધિપ્પાયો.

તતિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.