૧. પિયતરસુત્તવણ્ણના

૪૧. મહાવગ્ગસ્સ પઠમે મલ્લિકાય દેવિયા સદ્ધિન્તિ મલ્લિકાય નામ અત્તનો મહેસિયા સહ. ઉપરિપાસાદવરગતોતિ પાસાદવરસ્સ ઉપરિ ગતો. કોચઞ્ઞો અત્તના પિયતરોતિ કોચિ અઞ્ઞો અત્તના પિયાયિતબ્બતરો. અત્થિ નુ ખો તેતિ ‘‘કિં તે અત્થી’’તિ દેવિં પુચ્છતિ.

કસ્મા પુચ્છતિ? અયઞ્હિ સાવત્થિયં દુગ્ગતમાલાકારસ્સ ધીતા. એકદિવસં આપણતો પૂવં ગહેત્વા માલારામં ગન્ત્વા ‘‘ખાદિસ્સામી’’તિ ગચ્છન્તી પટિપથે ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતં ભગવન્તં ભિક્ખાચારં પવિસન્તં દિસ્વા પસન્નચિત્તા તં ભગવતો અદાસિ. સત્થા તથારૂપે ઠાને નિસીદનાકારં દસ્સેસિ. આનન્દત્થેરો ચીવરં પઞ્ઞાપેત્વા અદાસિ. ભગવા તત્થ નિસીદિત્વા તં પૂવં પરિભુઞ્જિત્વા મુખં વિક્ખાલેત્વા સિતં પાત્વાકાસિ. થેરો ‘‘કો ઇમિસ્સા, ભન્તે, દાનસ્સ વિપાકો ભવિસ્સતી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘અજ્જેસા, આનન્દ, તથાગતસ્સ પઠમં ભોજનં અદાસિ, અજ્જેવ કોસલરઞ્ઞો અગ્ગમહેસી ભવિસ્સતિ પિયા મનાપા’’તિ. તં દિવસમેવ ચ રાજા કાસિગામે ભાગિનેય્યેન સદ્ધિં યુજ્ઝિત્વા પરાજિતો પલાયિત્વા આગતો નગરં પવિસન્તો ‘‘બલકાયસ્સ આગમનં આગમેસ્સામી’’તિ તં માલારામં પાવિસિ. સા રાજાનં આગતં પસ્સિત્વા તસ્સ વત્તમકાસિ. રાજા તસ્સા વત્તે પસીદિત્વા પિતરં પક્કોસાપેત્વા મહન્તં ઇસ્સરિયં દત્વા તં અન્તેપુરં પટિહરાપેત્વા અગ્ગમહેસિટ્ઠાને ઠપેસિ. અથેકદિવસં રાજા ચિન્તેસિ – ‘‘મયા ઇમિસ્સા મહન્તં ઇસ્સરિયં દિન્નં, યંનૂનાહં ઇમં પુચ્છેય્યં ‘કો તે પિયો’તિ? સા ‘ત્વં મે, મહારાજ, પિયો’તિ વત્વા, પુન મં પુચ્છિસ્સતિ, અથસ્સાહં ‘મય્હમ્પિ ત્વંયેવ પિયા’તિ વક્ખામી’’તિ. ઇતિ સો અઞ્ઞમઞ્ઞં વિસ્સાસજનનત્થં સમ્મોદનીયં કરોન્તો પુચ્છિ.

દેવી પન પણ્ડિતા બુદ્ધુપટ્ઠાયિકા સઙ્ઘુપટ્ઠાયિકા ‘‘નાયં પઞ્હો રઞ્ઞો મુખં ઉલ્લોકેત્વા કથેતબ્બો’’તિ ચિન્તેત્વા યથાભૂતમેવ વદન્તી ‘‘નત્થિ ખો મે, મહારાજ, કોચઞ્ઞો અત્તના પિયતરો’’તિ આહ. વત્વાપિ અત્તના બ્યાકતમત્થં ઉપાયેન રઞ્ઞો પચ્ચક્ખં કાતુકામા ‘‘તુય્હં પન, મહારાજ, અત્થઞ્ઞો કોચિ અત્તના પિયતરો’’તિ તથેવ રાજાનં પુચ્છિ યથા રઞ્ઞા સયં પુટ્ઠા. રાજાપિ તાય સરસલક્ખણેન કથિતત્તા નિવત્તિતું અસક્કોન્તો સયમ્પિ સરસલક્ખણેનેવ કથેન્તો તથેવ બ્યાકાસિ યથા દેવિયા બ્યાકતં.

બ્યાકરિત્વા ચ મન્દધાતુકતાય એવં ચિન્તેસિ – ‘‘અહં રાજા પથવિસ્સરો મહન્તં પથવિમણ્ડલં અભિવિજિય અજ્ઝાવસામિ, મય્હં તાવ યુત્તં ‘અત્તના પિયતરં અઞ્ઞં ન પસ્સામી’તિ, અયં પન વસલી હીનજચ્ચા સમાના મયા ઉચ્ચે ઠાને ઠપિતા સામિભૂતં મં ન તથા પિયાયતિ, ‘અત્તાવ પિયતરો’તિ મમ સમ્મુખા વદતિ, યાવ કક્ખળા વતાય’’ન્તિ અનત્તમનો હુત્વા ‘‘નનુ તે તીણિ રતનાનિ પિયતરાની’’તિ ચોદેસિ. દેવી ‘રતનત્તયંપાહં દેવ અત્તનો સગ્ગસુખં મોક્ખસુખઞ્ચ પત્થયન્તી સમ્પિયાયામિ, તસ્મા અત્તાવ મે પિયતરો’’તિ આહ. સબ્બો ચાયં લોકો અત્તદત્થમેવ પરં પિયાયતિ, પુત્તં પત્થેન્તોપિ ‘‘અયં મં જિણ્ણકાલે પોસેસ્સતી’’તિ પત્થેતિ, ધીતરં ‘‘મમ કુલં વડ્ઢિસ્સતી’’તિ, ભરિયં ‘‘મય્હં પાદે પરિચરિસ્સતી’’તિ, અઞ્ઞેપિ ઞાતિમિત્તબન્ધવે તંતંકિચ્ચવસેન, ઇતિ અત્તદત્થમેવ સમ્પસ્સન્તો લોકો પરં પિયાયતીતિ. અયઞ્હિ દેવિયા અધિપ્પાયો.

અથ રાજા ચિન્તેસિ – ‘‘અયં મલ્લિકા કુસલા પણ્ડિતા નિપુણા ‘અત્તાવ મે પિયતરો’તિ વદતિ, મય્હમ્પિ અત્તાવ પિયતરો હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ, હન્દાહં ઇમમત્થં સત્થુ આરોચેસ્સામિ, યથા ચ મે સત્થા બ્યાકરિસ્સતિ, તથા નં ધારેસ્સામી’’તિ. એવં પન ચિન્તેત્વા સત્થુ સન્તિકં ઉપસઙ્કમિત્વા તમત્થં આરોચેસિ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો રાજા પસેનદિ કોસલો…પે… પિયતરો’’તિ.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ એતં ‘‘લોકે સબ્બસત્તાનં અત્તાવ અત્તનો પિયતરો’’તિ રઞ્ઞા વુત્તમત્થં સબ્બસો જાનિત્વા તદત્થપરિદીપનં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ સબ્બા દિસા અનુપરિગમ્મ ચેતસાતિ સબ્બા અનવસેસા દસપિ દિસા પરિયેસનવસેન ચિત્તેન અનુગન્ત્વા. નેવજ્ઝગા પિયતરમત્તના ક્વચીતિ અત્તના અતિસયેન પિયં અઞ્ઞં કોચિ પુરિસો સબ્બુસ્સાહેન પરિયેસન્તો ક્વચિ કત્થચિ સબ્બદિસાસુ નેવ અધિગચ્છેય્ય ન પસ્સેય્ય. એવં પિયો પુથુ અત્તા પરેસન્તિ એવં કસ્સચિ અત્તના પિયતરસ્સ અનુપલબ્ભનવસેન પુથુ વિસું વિસું તેસં તેસં સત્તાનં અત્તાવ પિયો. તસ્મા ન હિંસે પરમત્તકામોતિ યસ્મા એવં સબ્બોપિ સત્તો અત્તાનં પિયાયતિ અત્તનો સુખકામો દુક્ખપ્પટિકૂલો, તસ્મા અત્તકામો અત્તનો હિતસુખં ઇચ્છન્તો પરં સત્તં અન્તમસો કુન્થકિપિલ્લિકં ઉપાદાય ન હિંસે ન હનેય્ય ન પાણિલેડ્ડુદણ્ડાદીહિપિ વિહેઠેય્ય. પરસ્સ હિ અત્તના કતે દુક્ખે તં તતો સઙ્કમન્તં વિય કાલન્તરે અત્તનિ સન્દિસ્સતિ. અયઞ્હિ કમ્માનં ધમ્મતાતિ.

પઠમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.