૯. ઉપસેનસુત્તવણ્ણના

૩૯. નવમે ઉપસેનસ્સાતિ એત્થ ઉપસેનોતિ તસ્સ થેરસ્સ નામં, વઙ્ગન્તબ્રાહ્મણસ્સ પન પુત્તત્તા ‘‘વઙ્ગન્તપુત્તો’’તિ ચ નં વોહરન્તિ.

અયઞ્હિ થેરો આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ કનિટ્ઠભાતા, સાસને પબ્બજિત્વા અપઞ્ઞત્તે સિક્ખાપદે ઉપસમ્પદાય દ્વિવસ્સો ઉપજ્ઝાયો હુત્વા એકં ભિક્ખું ઉપસમ્પાદેત્વા તેન સદ્ધિં ભગવતો ઉપટ્ઠાનં ગતો, તસ્સ ભિક્ખુનો ભગવતા તસ્સ સદ્ધિવિહારિકભાવં પુચ્છિત્વા ખન્ધકે આગતનયેન ‘‘અતિલહું ખો ત્વં, મોઘપુરિસ, આવત્તો બાહુલ્લાય, યદિદં ગણબન્ધિય’’ન્તિ (મહાવ. ૭૫) વિગરહિતો પતોદાભિતુન્નો વિય આજાનીયો સંવિગ્ગમાનસો ‘‘યદિપાહં ઇદાનિ પરિસં નિસ્સાય ભગવતા વિગરહિતો, પરિસંયેવ પન નિસ્સાય પાસંસિયો ભવેય્ય’’ન્તિ ઉસ્સાહજાતો સબ્બે ધુતધમ્મે સમાદાય વત્તમાનો વિપસ્સનં આરભિત્વા ન ચિરસ્સેવ છળભિઞ્ઞો પટિસમ્ભિદાપ્પત્તો મહાખીણાસવો હુત્વા અત્તનો નિસ્સિતકે ધુતઙ્ગધરે એવ કત્વા તેહિ સદ્ધિં ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા સન્થતસિક્ખાપદે (પારા. ૫૬૫ આદયો) આગતનયેન ‘‘પાસાદિકા ખો ત્યાયં, ઉપસેન, પરિસા’’તિ પરિસવસેન ભગવતો સન્તિકા લદ્ધપસંસો ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં સમન્તપાસાદિકાનં યદિદં ઉપસેનો વઙ્ગન્તપુત્તો’’તિ (અ. નિ. ૧.૨૧૩) એતદગ્ગે ઠપિતો અસીતિયા મહાસાવકેસુ અબ્ભન્તરો.

સો એકદિવસં પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપ્પટિક્કન્તો અન્તેવાસિકેસુ અત્તનો અત્તનો દિવાટ્ઠાનં ગતેસુ ઉદકકુમ્ભતો ઉદકં ગહેત્વા પાદે પક્ખાલેત્વા ગત્તાનિ સીતિં કત્વા ચમ્મક્ખણ્ડં અત્થરિત્વા દિવાટ્ઠાને દિવાવિહારં નિસિન્નો અત્તનો ગુણે આવજ્જેસિ. તસ્સ તે અનેકસતા અનેકસહસ્સા પોઙ્ખાનુપોઙ્ખં ઉપટ્ઠહિંસુ. સો ‘‘મય્હં તાવ સાવકસ્સ સતો ઇમે એવરૂપા ગુણા, કીદિસા નુ ખો મય્હં સત્થુ ગુણા’’તિ ભગવતો ગુણાભિમુખં મનસિકારં પેસેસિ. તે તસ્સ ઞાણબલાનુરૂપં અનેકકોટિસહસ્સા ઉપટ્ઠહિંસુ. સો ‘‘એવંસીલો મે સત્થા એવંધમ્મો એવંપઞ્ઞો એવંવિમુત્તી’’તિઆદિના ચ ‘‘ઇતિપિ સો ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિઆદિના ચ આવિભાવાનુરૂપં સત્થુ ગુણે અનુસ્સરિત્વા, તતો ‘‘સ્વાક્ખાતો’’તિઆદિના ધમ્મસ્સ, ‘‘સુપ્પટિપન્નો’’તિઆદિના અરિયસઙ્ઘસ્સ ચ ગુણે અનુસ્સરિ. એવં મહાથેરો અનેકાકારવોકારં રતનત્તયગુણેસુ આવિભૂતેસુ અત્તમનો પમુદિતો ઉળારપીતિસોમનસ્સં પટિસંવેદેન્તો નિસીદિ. તમત્થં દસ્સેતું ‘‘આયસ્મતો ઉપસેનસ્સ વઙ્ગન્તપુત્તસ્સ રહોગતસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં.

તત્થ રહોગતસ્સાતિ રહસિ ગતસ્સ. પટિસલ્લીનસ્સાતિ એકીભૂતસ્સ. એવં ચેતસો પરિવિતક્કો ઉદપાદીતિ એવં ઇદાનિ વુચ્ચમાનાકારો ચિત્તસ્સ વિતક્કો ઉપ્પજ્જિ. લાભા વત મેતિ યે ઇમે મનુસ્સત્તબુદ્ધુપ્પાદસદ્ધાસમધિગમાદયો, અહો વત મે એતે લાભા. સુલદ્ધં વત મેતિ યઞ્ચિદં મયા ભગવતો સાસને પબ્બજ્જૂપસમ્પદારતનત્તયપયિરુપાસનાદિ પટિલદ્ધં, તં મે અહો વત સુટ્ઠુ લદ્ધં. તત્થ કારણમાહ ‘‘સત્થા ચ મે’’તિઆદિના.

તત્થ દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકપરમત્થેહિ યથારહં સત્તે અનુસાસતીતિ સત્થા. ભાગ્યવન્તતાદીહિ કારણેહિ ભગવા. આરકત્તા કિલેસેહિ, કિલેસારીનં હતત્તા, સંસારચક્કસ્સ વા અરાનં હતત્તા, પચ્ચયાદીનં અરહત્તા, પાપકરણે રહાભાવા અરહં. સમ્મા સામઞ્ચ સબ્બધમ્માનં બુદ્ધત્તા સમ્માસમ્બુદ્ધોતિ અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૨૩ આદયો) બુદ્ધાનુસ્સતિનિદ્દેસતો ગહેતબ્બો.

સ્વાક્ખાતેતિ સુટ્ઠુ અક્ખાતે, એકન્તનિય્યાનિકં કત્વા ભાસિતે. ધમ્મવિનયેતિ પાવચને. તઞ્હિ યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જમાનાનં સંસારદુક્ખપાતતો ધારણેન, રાગાદિકિલેસે વિનયનેન ચ ધમ્મવિનયોતિ વુચ્ચતિ. સબ્રહ્મચારિનોતિ સેટ્ઠટ્ઠેન બ્રહ્મસઙ્ખાતં ભગવતો સાસનં અરિયમગ્ગં સહ ચરન્તિ પટિપજ્જન્તીતિ સબ્રહ્મચારિનો. સીલવન્તોતિ મગ્ગફલસીલવસેન સીલવન્તો. કલ્યાણધમ્માતિ સમાધિપઞ્ઞાવિમુત્તિવિમુત્તિઞાણદસ્સનાદયો કલ્યાણા સુન્દરા ધમ્મા એતેસં અત્થીતિ કલ્યાણધમ્મા. એતેન સઙ્ઘસ્સ સુપ્પટિપત્તિં દસ્સેતિ. સીલેસુ ચમ્હિ પરિપૂરકારીતિ ‘‘અહમ્પિ પબ્બજિત્વા ન તિરચ્છાનકથાકથિકો કાયદળ્હિબહુલો હુત્વા વિહાસિં, અથ ખો પાતિમોક્ખસંવરાદિં ચતુબ્બિધમ્પિ સીલં અખણ્ડં અછિદ્દં અસબલં અકમ્માસં ભુજિસ્સં વિઞ્ઞુપ્પસત્થં અપરામટ્ઠં કત્વા પરિપૂરેન્તો અરિયમગ્ગંયેવ પાપેસિ’’ન્તિ વદતિ. એતેન હેટ્ઠિમફલદ્વયસમ્પત્તિમત્તનો દીપેતિ. સોતાપન્નસકદાગામિનો હિ સીલેસુ પરિપૂરકારિનો. સુસમાહિતો ચમ્હિ એકગ્ગચિત્તોતિ ઉપચારપ્પનાભેદેન સમાધિના સબ્બથાપિ સમાહિતો ચ અમ્હિ અવિક્ખિત્તચિત્તો. ઇમિના સમાધિસ્મિં પરિપૂરકારિતાવચનેન તતિયફલસમ્પત્તિમત્તનો દીપેતિ. અનાગામિનો હિ સમાધિસ્મિં પરિપૂરકારિનો. અરહા ચમ્હિ ખીણાસવોતિ કામાસવાદીનં સબ્બસો ખીણત્તા ખીણાસવો, તતો એવ પરિક્ખીણભવસંયોજનો સદેવકે લોકે અગ્ગદક્ખિણેય્યતાય અરહા ચમ્હિ. એતેન અત્તનો કતકરણીયતં દસ્સેતિ. મહિદ્ધિકો ચમ્હિ મહાનુભાવોતિ અધિટ્ઠાનવિકુબ્બનાદિઇદ્ધીસુ મહતા વસીભાવેન સમન્નાગતત્તા મહિદ્ધિકો ઉળારસ્સ પુઞ્ઞાનુભાવસ્સ ગુણાનુભાવસ્સ ચ સમ્પત્તિયા મહાનુભાવો ચ અસ્મિ. એતેન લોકિયાભિઞ્ઞાનવાનુપુબ્બવિહારસમાપત્તિયોગમત્તનો દીપેતિ. અભિઞ્ઞાસુ વસીભાવેન હિ અરિયા યથિચ્છિતનિપ્ફાદનેન મહિદ્ધિકા, પુબ્બૂપનિસ્સયસમ્પત્તિયા નાનાવિહારસમાપત્તીહિ ચ વિસોધિતસન્તાનત્તા મહાનુભાવા ચ હોન્તીતિ.

ભદ્દકં મે જીવિતન્તિ એવંવિધસીલાદિગુણસમન્નાગતસ્સ મે યાવાયં કાયો ધરતિ, તાવ સત્તાનં હિતસુખમેવ વડ્ઢતિ, પુઞ્ઞક્ખેત્તભાવતો જીવિતમ્પિ મે ભદ્દકં સુન્દરં. ભદ્દકં મરણન્તિ સચે પનિદં ખન્ધપઞ્ચકં અજ્જ વા ઇમસ્મિંયેવ વા ખણે અનુપાદાનો વિય જાતવેદો નિબ્બાયતિ, તં અપ્પટિસન્ધિકં પરિનિબ્બાનસઙ્ખાતં મરણમ્પિ મે ભદ્દકન્તિ ઉભયત્થ તાદિભાવં દીપેતિ. એવં મહાથેરો અપ્પહીનસોમનસ્સુપ્પિલાવિતવાસનુસ્સન્નત્તા ઉળારસોમનસ્સિતો ધમ્મબહુમાનેન ધમ્મપીતિપટિસંવેદનેન પરિવિતક્કેસિ.

તં સત્થા ગન્ધકુટિયં નિસિન્નોવ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન જાનિત્વા જીવિતે મરણે ચ તસ્સ તાદિભાવવિભાવનં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો ભગવા…પે… ઉદાનેસી’’તિ.

તત્થ યં જીવિતં ન તપતીતિ યં ખીણાસવપુગ્ગલં જીવિતં આયતિં ખન્ધપ્પવત્તિયા સબ્બેન સબ્બં અભાવતો ન તપતિ ન બાધતિ, વત્તમાનમેવ વા જીવિતં સબ્બસો સઙ્ખતધમ્મત્તા સતિપઞ્ઞાવેપુલ્લપ્પત્તિયા સબ્બત્થ સતિસમ્પજઞ્ઞસમાયોગતો ન બાધતિ. યો હિ અન્ધપુથુજ્જનો પાપજનસેવી અયોનિસોમનસિકારબહુલો અકતકુસલો અકતપુઞ્ઞો, સો ‘‘અકતં વત મે કલ્યાણ’’ન્તિઆદિના વિપ્પટિસારેન તપતીતિ તસ્સ જીવિતં તં તપતિ નામ. ઇતરે પન અકતપાપા કતપુઞ્ઞા કલ્યાણપુથુજ્જનેન સદ્ધિં સત્ત સેખા તપનીયધમ્મપરિવજ્જનેન અતપનીયધમ્મસમન્નાગમેન ચ પચ્છાનુતાપેન ન તપન્તીતિ ન તેસં જીવિતં તપતિ. ખીણાસવે પન વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ પવત્તિદુક્ખવસેન અત્થવણ્ણના કતા.

મરણન્તે ન સોચતીતિ મરણસઙ્ખાતે અન્તે પરિયોસાને, મરણસમીપે વા ન સોચતિ અનાગામિમગ્ગેનેવ સોકસ્સ સમુગ્ઘાતિતત્તા. સ વે દિટ્ઠપદો ધીરો, સોકમજ્ઝે ન સોચતીતિ સો અનભિજ્ઝાદીનં ચતુન્નં ધમ્મપદાનં નિબ્બાનસ્સેવ વા દિટ્ઠત્તા દિટ્ઠપદો, ધિતિસમ્પન્નત્તા ધીરો ખીણાસવો સોચનધમ્મત્તા ‘‘સોકા’’તિ લદ્ધનામાનં અવીતરાગાનં સત્તાનં, સોકહેતૂનં વા લોકધમ્માનં મજ્ઝે ઠત્વાપિ ન સોચતિ.

ઇદાનિસ્સ સબ્બસો સોકહેતૂનં અભાવં દીપેતું ‘‘ઉચ્છિન્નભવતણ્હસ્સા’’તિઆદિમાહ. તત્થ યસ્સ અગ્ગમગ્ગેન સબ્બસો ઉચ્છિન્ના ભવતણ્હા, સો ઉચ્છિન્નભવતણ્હો. તસ્સ અવસેસકિલેસાનં અનવસેસવૂપસમેન સન્તચિત્તસ્સ ખીણાસવભિક્ખુનો. વિક્ખીણો જાતિસંસારોતિ જાતિઆદિકો –

‘‘ખન્ધાનઞ્ચ પટિપાટિ, ધાતુઆયતનાન ચ;

અબ્બોચ્છિન્નં વત્તમાના, ‘સંસારો’તિ પવુચ્ચતી’’તિ. –

વુત્તલક્ખણો સંસારો વિસેસતો ખીણો. તસ્મા નત્થિ તસ્સ પુનબ્ભવોતિ યસ્મા તસ્સ એવરૂપસ્સ અરિયપુગ્ગલસ્સ આયતિં પુનબ્ભવો નત્થિ, તસ્મા તસ્સ જાતિસંસારો ખીણો. કસ્મા પનસ્સ પુનબ્ભવો નત્થિ? યસ્મા ઉચ્છિન્નભવતણ્હો સન્તચિત્તો ચ હોતિ, તસ્માતિ આવત્તેત્વા વત્તબ્બં. અથ વા વિક્ખીણો જાતિસંસારો, તતો એવ નત્થિ તસ્સ પુનબ્ભવોતિ અત્થો યોજેતબ્બો.

નવમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.