૪. મેઘિયવગ્ગો

૧. મેઘિયસુત્તવણ્ણના

૩૧. મેઘિયવગ્ગસ્સ પઠમે ચાલિકાયન્તિ એવં નામકે નગરે. તસ્સ કિર નગરસ્સ દ્વારટ્ઠાનં મુઞ્ચિત્વા સમન્તતો ચલપઙ્કં હોતિ, તં ચલપઙ્કં નિસ્સાય ઠિતત્તા ઓલોકેન્તાનં ચલમાનં વિય ઉપટ્ઠાતિ, તસ્મા ‘‘ચાલિકા’’તિ વુચ્ચતિ. ચાલિકે પબ્બતેતિ તસ્સ નગરસ્સ અવિદૂરે એકો પબ્બતો, સોપિ સબ્બસેતત્તા કાલપક્ખઉપોસથે ઓલોકેન્તાનં ચલમાનો વિય ઉપટ્ઠાતિ, તસ્મા ‘‘ચાલિકપબ્બતો’’તિ સઙ્ખં ગતો. તત્થ ભગવતો મહન્તં વિહારં કારયિંસુ, ભગવા તદા તં નગરં ગોચરગામં કત્વા તસ્મિં ચાલિકપબ્બતમહાવિહારે વિહરતિ. તેન વુત્તં – ‘‘ચાલિકાયં વિહરતિ ચાલિકે પબ્બતે’’તિ. મેઘિયોતિ તસ્સ થેરસ્સ નામં. ઉપટ્ઠાકો હોતીતિ પરિચારકો હોતિ. ભગવતો હિ પઠમબોધિયં ઉપટ્ઠાકા અનિબદ્ધા અહેસું, એકદા નાગસમાલો, એકદા નાગિતો, એકદા ઉપવાનો, એકદા સુનક્ખત્તો, તદાપિ મેઘિયત્થેરોવ ઉપટ્ઠાકો. તેનાહ – ‘‘તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા મેઘિયો ભગવતો ઉપટ્ઠાકો હોતી’’તિ.

જન્તુગામન્તિ એવં નામકં તસ્સેવ વિહારસ્સ અપરં ગોચરગામં. ‘‘જત્તુગામ’’ન્તિપિ પાઠો. કિમિકાળાયાતિ કાળકિમીનં બહુલતાય ‘‘કિમિકાળા’’તિ લદ્ધનામાય નદિયા. જઙ્ઘવિહારન્તિ ચિરનિસજ્જાય જઙ્ઘાસુ ઉપ્પન્નકિલમથવિનોદનત્થં વિચરણં. પાસાદિકન્તિ અવિરળરુક્ખતાય સિનિદ્ધપત્તતાય ચ પસ્સન્તાનં પસાદમાવહતીતિ પાસાદિકં. સન્દચ્છાયતાય મનુઞ્ઞભૂમિભાગતાય ચ મનુઞ્ઞં. અન્તો પવિટ્ઠાનં પીતિસોમનસ્સજનનટ્ઠેન ચિત્તં રમેતીતિ રમણીયં. અલન્તિ પરિયત્તં, યુત્તન્તિપિ અત્થો. પધાનત્થિકસ્સાતિ યોગેન ભાવનાય અત્થિકસ્સ. પધાનાયાતિ સમણધમ્મકરણાય. આગચ્છેય્યાહન્તિ આગચ્છેય્યં અહં. થેરેન કિર પુબ્બે તં ઠાનં અનુપટિપાટિયા પઞ્ચ જાતિસતાનિ રઞ્ઞા એવ સતા અનુભૂતં ઉય્યાનં અહોસિ, તેનસ્સ દિટ્ઠમત્તેયેવ તત્થ વિહરિતું ચિત્તં નમિ. આગમેહિ તાવાતિ સત્થા થેરસ્સ વચનં સુત્વા ઉપધારેન્તો ‘‘ન તાવસ્સ ઞાણં પરિપાકં ગત’’ન્તિ ઞત્વા પટિક્ખિપન્તો એવમાહ. એકકમ્હિ તાવાતિ ઇદં પનસ્સ ‘‘એવમયં ગન્ત્વાપિ કમ્મે અનિપ્ફજ્જમાને નિરાસઙ્કો હુત્વા પેમવસેન પુન આગચ્છિસ્સતી’’તિ ચિત્તમદ્દવજનનત્થં આહ. યાવ અઞ્ઞોપિ કોચિ ભિક્ખુ આગચ્છતીતિ અઞ્ઞો કોચિ ભિક્ખુ મમ સન્તિકં યાવ આગચ્છતિ, તાવ આગમેહીતિ અત્થો. ‘‘કોચિ ભિક્ખુ દિસ્સતી’’તિપિ પાઠો. ‘‘આગચ્છતૂ’’તિપિ પઠન્તિ, તથા ‘‘દિસ્સતૂ’’તિ.

નત્થિ કિઞ્ચિ ઉત્તરિ કરણીયન્તિ ચતૂસુ સચ્ચેસુ ચતૂહિ મગ્ગેહિ પરિઞ્ઞાદીનં સોળસન્નં કિચ્ચાનં કતત્તા, અભિસમ્બોધિયા વા અધિગતત્તા તતો અઞ્ઞં ઉત્તરિ કરણીયં નામ નત્થિ. નત્થિ કતસ્સ વા પતિચયોતિ કતસ્સ વા પુન પતિચયોપિ નત્થિ. ન હિ ભાવિતમગ્ગો પુન ભાવીયતિ, પહીનકિલેસાનં વા પુન પહાનેન કિચ્ચં અત્થિ. અત્થિ કતસ્સ પતિચયોતિ મય્હં સન્તાને નિપ્ફાદિતસ્સ સીલાદિધમ્મસ્સ અરિયમગ્ગસ્સ અનધિગતત્તા તદત્થં પુન વડ્ઢનસઙ્ખાતો પતિચયો અત્થિ, ઇચ્છિતબ્બોતિ અત્થો. પધાનન્તિ ખો મેઘિય વદમાનં કિન્તિ વદેય્યામાતિ ‘‘સમણધમ્મં કરોમી’’તિ તં વદમાનં મયં અઞ્ઞં કિં નામ વદેય્યામ?

દિવાવિહારં નિસીદીતિ દિવાવિહારત્થાય નિસીદિ. નિસિન્નો ચ યસ્મિં મઙ્ગલસિલાપટ્ટે પુબ્બે અનુપટિપાટિયા પઞ્ચ જાતિસતાનિ રાજા હુત્વા ઉય્યાનકીળં કીળન્તો વિવિધનાટકપરિવારો નિસિન્નપુબ્બો, તસ્મિંયેવ ઠાને નિસીદિ. અથસ્સ નિસિન્નકાલતો પટ્ઠાય સમણભાવો વિગતો વિય અહોસિ, રાજવેસં ગહેત્વા નાટકપરિવારપરિવુતો સેતચ્છત્તસ્સ હેટ્ઠા મહારહે પલ્લઙ્કે નિસિન્નો વિય જાતો. અથસ્સ તં સમ્પત્તિં અસ્સાદયતો કામવિતક્કો ઉદપાદિ. સો તસ્મિંયેવ ખણે સહોડ્ઢં ગહિતે દ્વે ચોરે આનેત્વા પુરતો ઠપિતે વિય અદ્દસ. તેસુ એકસ્સ વધં આણાપનવસેન બ્યાપાદવિતક્કો ઉપ્પજ્જિ, એકસ્સ બન્ધનં આણાપનવસેન વિહિંસાવિતક્કો, એવં સો લતાજાલેન રુક્ખો વિય મધુમક્ખિકાહિ મધુઘાતકો વિય ચ અકુસલવિતક્કેહિ પરિક્ખિત્તો સમ્પરિકિણ્ણો અહોસિ. તં સન્ધાય ‘‘અથ ખો આયસ્મતો મેઘિયસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં.

અચ્છરિયં વત ભોતિ ગરહણચ્છરિયં નામ કિરેતં યથા આયસ્મા આનન્દો ભગવતો વલિયગત્તં દિસ્વા અવોચ ‘‘અચ્છરિયં, ભન્તે, અબ્ભુતં, ભન્તે’’તિ (સં. નિ. ૫.૫૧૧). અપરે પન ‘‘તસ્મિં સમયે પુપ્ફફલપલ્લવાદીસુ લોભવસેન કામવિતક્કો, ખરસ્સરાનં પક્ખિઆદીનં સદ્દસ્સવનેન બ્યાપાદવિતક્કો, લેડ્ડુઆદીહિ તેસં પટિબાહનાધિપ્પાયેન વિહિંસાવિતક્કો, ‘ઇધેવાહં વસેય્ય’ન્તિ તત્થ સાપેક્ખતાવસેન કામવિતક્કો, વનચરકે તત્થ તત્થ દિસ્વા તેસુ ચિત્તદુબ્ભનેન બ્યાપાદવિતક્કો, તેસં વિહેઠનાધિપ્પાયેન વિહિંસાવિતક્કો તસ્સ ઉપ્પજ્જી’’તિપિ વદન્તિ. યથા વા તથા વા તસ્સ મિચ્છાવિતક્કુપ્પત્તિયેવ અચ્છરિયકારણં. અન્વાસત્તાતિ અનુલગ્ગા વોકિણ્ણા. અત્તનિ ગરુમ્હિ ચ એકત્તેપિ બહુવચનં દિસ્સતિ. ‘‘અનુસન્તો’’તિપિ પાઠો.

યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમીતિ એવં મિચ્છાવિતક્કેહિ સમ્પરિકિણ્ણો કમ્મટ્ઠાનસપ્પાયં કાતું અસક્કોન્તો ‘‘ઇદં વત દિસ્વા દીઘદસ્સી ભગવા પટિસેધેસી’’તિ સલ્લક્ખેત્વા ‘‘ઇમં કારણં દસબલસ્સ આરોચેસ્સામી’’તિ નિસિન્નાસનતો વુટ્ઠાય યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ. ઉપસઙ્કમિત્વા ચ ‘‘ઇધ મય્હં, ભન્તે’’તિઆદિના અત્તનો પવત્તિં આરોચેસિ.

તત્થ યેભુય્યેનાતિ બહુલં અભિક્ખણં. પાપકાતિ લામકા. અકુસલાતિ અકોસલ્લસમ્ભૂતા. દુગ્ગતિસમ્પાપનટ્ઠેન વા પાપકા, કુસલપટિપક્ખતાય અકુસલા. વિતક્કેતિ ઊહતિ આરમ્મણં ચિત્તં અભિનિરોપેતીતિ વિતક્કો, કામસહગતો વિતક્કો કામવિતક્કો, કિલેસકામસમ્પયુત્તો વત્થુકામારમ્મણો વિતક્કોતિ અત્થો. બ્યાપાદસહગતો વિતક્કો બ્યાપાદવિતક્કો. વિહિંસાસહગતો વિતક્કો વિહિંસાવિતક્કો. તેસુ કામાનં અભિનન્દનવસેન પવત્તો નેક્ખમ્મપટિપક્ખો કામવિતક્કો, ‘‘ઇમે સત્તા હઞ્ઞન્તુ વા વિનસ્સન્તુ વા મા વા અહેસુ’’ન્તિ સત્તેસુ સમ્પદુસ્સનવસેન પવત્તો મેત્તાપટિપક્ખો બ્યાપાદવિતક્કો, પાણિલેડ્ડુદણ્ડાદીહિ સત્તાનં વિહેઠેતુકામતાવસેન પવત્તો કરુણાપટિપક્ખો વિહિંસાવિતક્કો.

કસ્મા પનસ્સ ભગવા તત્થ ગમનં અનુજાનિ? ‘‘અનનુઞ્ઞાતોપિ ચાયં મં ઓહાય ગચ્છિસ્સતેવ, ‘પરિચારકામતાય મઞ્ઞે ભગવા ગન્તું ન દેતી’તિ ચસ્સ સિયા અઞ્ઞથત્તં. તદસ્સ દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તેય્યા’’તિ અનુજાનિ.

એવં તસ્મિં અત્તનો પવત્તિં આરોચેત્વા નિસિન્ને અથસ્સ ભગવા સપ્પાયં ધમ્મં દેસેન્તો ‘‘અપરિપક્કાય, મેઘિય, ચેતોવિમુત્તિયા’’તિઆદિમાહ. તત્થ અપરિપક્કાયાતિ પરિપાકં અપ્પત્તાય. ચેતોવિમુત્તિયાતિ કિલેસેહિ ચેતસો વિમુત્તિયા. પુબ્બભાગે હિ તદઙ્ગવસેન ચેવ વિક્ખમ્ભનવસેન ચ કિલેસેહિ ચેતસો વિમુત્તિ હોતિ, અપરભાગે સમુચ્છેદવસેન ચેવ પટિપસ્સદ્ધિવસેન ચ. સાયં વિમુત્તિ હેટ્ઠા વિત્થારતો કથિતાવ, તસ્મા તત્થ વુત્તનયેન વેદિતબ્બા. તત્થ વિમુત્તિપરિપાચનીયેહિ ધમ્મેહિ આસયે પરિપાચિતે પબોધિતે વિપસ્સનાય મગ્ગગબ્ભં ગણ્હન્તિયા પરિપાકં ગચ્છન્તિયા ચેતોવિમુત્તિ પરિપક્કા નામ હોતિ, તદભાવે અપરિપક્કા.

કતમે પન વિમુત્તિપરિપાચનીયા ધમ્મા? સદ્ધિન્દ્રિયાદીનં વિસુદ્ધિકરણવસેન પન્નરસ ધમ્મા વેદિતબ્બા. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘અસ્સદ્ધે પુગ્ગલે પરિવજ્જયતો, સદ્ધે પુગ્ગલે સેવતો ભજતો પયિરુપાસતો, પસાદનીયે સુત્તન્તે પચ્ચવેક્ખતો – ઇમેહિ તીહાકારેહિ સદ્ધિન્દ્રિયં વિસુજ્ઝતિ.

‘‘કુસીતે પુગ્ગલે પરિવજ્જયતો, આરદ્ધવીરિયે પુગ્ગલે સેવતો ભજતો પયિરુપાસતો, સમ્મપ્પધાને પચ્ચવેક્ખતો – ઇમેહિ તીહાકારેહિ વીરિયિન્દ્રિયં વિસુજ્ઝતિ.

‘‘મુટ્ઠસ્સતી પુગ્ગલે પરિવજ્જયતો, ઉપટ્ઠિતસ્સતી પુગ્ગલે સેવતો ભજતો પયિરુપાસતો, સતિપટ્ઠાને પચ્ચવેક્ખતો – ઇમેહિ તીહાકારેહિ સતિન્દ્રિયં વિસુજ્ઝતિ.

‘‘અસમાહિતે પુગ્ગલે પરિવજ્જયતો, સમાહિતે પુગ્ગલે સેવતો ભજતો પયિરુપાસતો, ઝાનવિમોક્ખે પચ્ચવેક્ખતો – ઇમેહિ તીહાકારેહિ સમાધિન્દ્રિયં વિસુજ્ઝતિ.

‘‘દુપ્પઞ્ઞે પુગ્ગલે પરિવજ્જયતો, પઞ્ઞવન્તે પુગ્ગલે સેવતો ભજતો પયિરુપાસતો, ગમ્ભીરઞાણચરિયં પચ્ચવેક્ખતો – ઇમેહિ તીહાકારેહિ પઞ્ઞિન્દ્રિયં વિસુજ્ઝતિ.

‘‘ઇતિ ઇમે પઞ્ચ પુગ્ગલે પરિવજ્જયતો, પઞ્ચ પુગ્ગલે સેવતો ભજતો પયિરુપાસતો, પઞ્ચ સુત્તન્તે પચ્ચવેક્ખતો – ઇમેહિ પન્નરસહિ આકારેહિ, ઇમાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ વિસુજ્ઝન્તી’’તિ (પટિ. મ. ૧.૧૮૫).

અપરેપિ પન્નરસ ધમ્મા વિમુત્તિપરિપાચનીયા – સદ્ધાપઞ્ચમાનિ ઇન્દ્રિયાનિ, અનિચ્ચસઞ્ઞા દુક્ખસઞ્ઞા અનત્તસઞ્ઞા પહાનસઞ્ઞા વિરાગસઞ્ઞાતિ ઇમા પઞ્ચ નિબ્બેધભાગિયા સઞ્ઞા, કલ્યાણમિત્તતા સીલસંવરો અભિસલ્લેખતા વીરિયારમ્ભો નિબ્બેધિકપઞ્ઞાતિ. તેસુ વિનેય્યદમનકુસલો સત્થા વિનેય્યસ્સ મેઘિયત્થેરસ્સ અજ્ઝાસયવસેન ઇધ કલ્યાણમિત્તતાદયો વિમુત્તિપરિપાચનીયે ધમ્મે દસ્સેન્તો ‘‘પઞ્ચ ધમ્મા પરિપાકાય સંવત્તન્તી’’તિ વત્વા તે વિત્થારેન્તો ‘‘ઇધ, મેઘિય, ભિક્ખુ કલ્યાણમિત્તો હોતી’’તિઆદિમાહ.

તત્થ કલ્યાણમિત્તોતિ કલ્યાણો ભદ્દો સુન્દરો મિત્તો એતસ્સાતિ કલ્યાણમિત્તો. યસ્સ સીલાદિગુણસમ્પન્નો ‘‘અઘસ્સ ઘાતા, હિતસ્સ વિધાતા’’તિ એવં સબ્બાકારેન ઉપકારો મિત્તો હોતિ, સો પુગ્ગલો કલ્યાણમિત્તોવ. યથાવુત્તેહિ કલ્યાણપુગ્ગલેહેવ સબ્બિરિયાપથેસુ સહ અયતિ પવત્તતિ, ન વિના તેહીતિ કલ્યાણસહાયો.કલ્યાણપુગ્ગલેસુ એવ ચિત્તેન ચેવ કાયેન ચ નિન્નપોણપબ્ભારભાવેન પવત્તતીતિ કલ્યાણસમ્પવઙ્કો. પદત્તયેન કલ્યાણમિત્તસંસગ્ગે આદરં ઉપ્પાદેતિ.

તત્રિદં કલ્યાણમિત્તલક્ખણં – ઇધ કલ્યાણમિત્તો સદ્ધાસમ્પન્નો હોતિ સીલસમ્પન્નો સુતસમ્પન્નો ચાગસમ્પન્નો વીરિયસમ્પન્નો સતિસમ્પન્નો સમાધિસમ્પન્નો પઞ્ઞાસમ્પન્નો. તત્થ સદ્ધાસમ્પત્તિયા સદ્દહતિ તથાગતસ્સ બોધિં કમ્મફલઞ્ચ, તેન સમ્માસમ્બોધિહેતુભૂતં સત્તેસુ હિતેસિતં ન પરિચ્ચજતિ. સીલસમ્પત્તિયા સબ્રહ્મચારીનં પિયો હોતિ મનાપો ગરુ ભાવનીયો ચોદકો પાપગરહી વત્તા વચનક્ખમો, સુતસમ્પત્તિયા સચ્ચપટિચ્ચસમુપ્પાદાદિપટિસંયુત્તાનં ગમ્ભીરાનં કથાનં કત્તા હોતિ, ચાગસમ્પત્તિયા અપ્પિચ્છો હોતિ સન્તુટ્ઠો પવિવિત્તો અસંસટ્ઠો, વીરિયસમ્પત્તિયા આરદ્ધવીરિયો હોતિ સત્તાનં હિતપ્પટિપત્તિયા, સતિસમ્પત્તિયા ઉપટ્ઠિતસ્સતિ હોતિ, સમાધિસમ્પત્તિયા અવિક્ખિત્તો હોતિ સમાહિતચિત્તો, પઞ્ઞાસમ્પત્તિયા અવિપરીતં જાનાતિ. સો સતિયા કુસલાનં ધમ્માનં ગતિયો સમન્વેસમાનો પઞ્ઞાય સત્તાનં હિતાહિતં યથાભૂતં જાનિત્વા, સમાધિના તત્થ એકગ્ગચિત્તો હુત્વા, વીરિયેન સત્તે અહિતા નિસેધેત્વા હિતે નિયોજેતિ. તેનાહ –

‘‘પિયો ગરુ ભાવનીયો, વત્તા ચ વચનક્ખમો;

ગમ્ભીરઞ્ચ કથં કત્તા, નો ચટ્ઠાને નિયોજયે’’તિ. (અ. નિ. ૭.૩૭);

અયં પઠમો ધમ્મો પરિપાકાય સંવત્તતીતિ, અયં કલ્યાણમિત્તતાસઙ્ખાતો બ્રહ્મચરિયવાસસ્સ આદિભાવતો, સબ્બેસઞ્ચ કુસલાનં ધમ્માનં બહુકારતાય પધાનભાવતો ચ ઇમેસુ પઞ્ચસુ ધમ્મેસુ આદિતો વુત્તત્તા પઠમો અનવજ્જધમ્મો અવિસુદ્ધાનં સદ્ધાદીનં વિસુદ્ધિકરણવસેન ચેતોવિમુત્તિયા પરિપાકાય સંવત્તતિ. એત્થ ચ કલ્યાણમિત્તસ્સ બહુકારતા પધાનતા ચ ‘‘ઉપડ્ઢમિદં, ભન્તે, બ્રહ્મચરિયસ્સ યદિદં કલ્યાણમિત્તતા’’તિ વદન્તં ધમ્મભણ્ડાગારિકં, ‘‘મા હેવં, આનન્દા’’તિ દ્વિક્ખત્તું પટિસેધેત્વા, ‘‘સકલમેવ હિદં, આનન્દ, બ્રહ્મચરિયં, યદિદં કલ્યાણમિત્તતા કલ્યાણસહાયતા’’તિઆદિસુત્તપદેહિ (સં. નિ. ૧.૧૨૯; ૫.૨) વેદિતબ્બા.

પુન ચપરન્તિ પુન ચ અપરં ધમ્મજાતં. સીલવાતિ એત્થ કેનટ્ઠેન સીલં? સીલનટ્ઠેન સીલં. કિમિદં સીલનં નામ? સમાધાનં, કાયકમ્માદીનં સુસીલ્યવસેન અવિપ્પકિણ્ણતાતિ અત્થો. અથ વા ઉપધારણં, ઝાનાદિકુસલાનં ધમ્માનં પતિટ્ઠાનવસેન આધારભાવોતિ અત્થો. તસ્મા સીલેતિ સીલતીતિ વા સીલં. અયં તાવ સદ્દલક્ખણનયેન સીલત્થો. અપરે પન ‘‘સિરટ્ઠો સીતલટ્ઠો સીલટ્ઠો સંવરટ્ઠો’’તિ નિરુત્તિનયેન અત્થં વણ્ણેન્તિ. તયિદં પારિપૂરિતો અતિસયતો વા સીલં અસ્સ અત્થીતિ સીલવા, સીલસમ્પન્નોતિ અત્થો.

યથા ચ સીલવા હોતિ સીલસમ્પન્નો, તં દસ્સેતું ‘‘પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો’’તિઆદિમાહ. તત્થ પાતિમોક્ખન્તિ સિક્ખાપદસીલં. તઞ્હિ યો નં પાતિ રક્ખતિ, તં મોક્ખેતિ મોચેતિ આપાયિકાદીહિ દુક્ખેહીતિ પાતિમોક્ખં. સંવરણં સંવરો, કાયવાચાહિ અવીતિક્કમો. પાતિમોક્ખમેવ સંવરો પાતિમોક્ખસંવરો, તેન સંવુતો પિહિતકાયવાચોતિ પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો, ઇદમસ્સ તસ્મિં સીલે પતિટ્ઠિતભાવપરિદીપનં. વિહરતીતિ તદનુરૂપવિહારસમઙ્ગિભાવપરિદીપનં. આચારગોચરસમ્પન્નોતિ હેટ્ઠા પાતિમોક્ખસંવરસ્સ, ઉપરિ વિસેસાનં યોગસ્સ ચ ઉપકારકધમ્મપરિદીપનં. અણુમત્તેસુ વજ્જેસુ ભયદસ્સાવીતિ પાતિમોક્ખસીલતો અચવનધમ્મતાપરિદીપનં. સમાદાયાતિ સિક્ખાપદાનં અનવસેસતો આદાનપરિદીપનં. સિક્ખતીતિ સિક્ખાય સમઙ્ગિભાવપરિદીપનં. સિક્ખાપદેસૂતિ સિક્ખિતબ્બધમ્મપરિદીપનં.

અપરો નયો – કિલેસાનં બલવભાવતો, પાપકિરિયાય સુકરભાવતો, પુઞ્ઞકિરિયાય ચ દુક્કરભાવતો બહુક્ખત્તું અપાયેસુ પતનસીલોતિ પાતી, પુથુજ્જનો. અનિચ્ચતાય વા ભવાદીસુ કમ્મવેગક્ખિત્તો ઘટીયન્તં વિય અનવટ્ઠાનેન પરિબ્ભમનતો ગમનસીલોતિ પાતી, મરણવસેન વા તમ્હિ તમ્હિ સત્તનિકાયે અત્તભાવસ્સ પતનસીલોતિ વા પાતી, સત્તસન્તાનો ચિત્તમેવ વા. તં પાતિનં સંસારદુક્ખતો મોક્ખેતીતિ પાતિમોક્ખં. ચિત્તસ્સ હિ વિમોક્ખેન સત્તો ‘‘વિમુત્તો’’તિ વુચ્ચતિ. વુત્તઞ્હિ ‘‘ચિત્તવોદાના સત્તા વિસુજ્ઝન્તી’’તિ (સં. નિ. ૩.૧૦૦), ‘‘અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુત્ત’’ન્તિ (મહાવ. ૨૮) ચ.

અથ વા અવિજ્જાદિહેતુના સંસારે પતતિ ગચ્છતિ પવત્તતીતિ પાતિ, ‘‘અવિજ્જાનીવરણાનં સત્તાનં તણ્હાસંયોજનાનં સન્ધાવતં સંસરત’’ન્તિ (સં. નિ. ૨.૧૨૪) હિ વુત્તં. તસ્સ પાતિનો સત્તસ્સ તણ્હાદિસંકિલેસત્તયતો મોક્ખો એતેનાતિ પાતિમોક્ખો, ‘‘કણ્ઠેકાલો’’તિઆદીનં વિય સમાસસિદ્ધિ વેદિતબ્બા.

અથ વા પાતેતિ વિનિપાતેતિ દુક્ખેહીતિ પાતિ, ચિત્તં. વુત્તઞ્હિ ‘‘ચિત્તેન નિય્યતી લોકો, ચિત્તેન પરિકસ્સતી’’તિ (સં. નિ. ૧.૬૨). તસ્સ પાતિનો મોક્ખો એતેનાતિ પાતિમોક્ખો. પતતિ વા એતેન અપાયદુક્ખે સંસારદુક્ખે ચાતિ પાતિ, તણ્હાદિસંકિલેસા. વુત્તઞ્હિ – ‘‘તણ્હા જનેતિ પુરિસં (સં. નિ. ૧.૫૫-૫૭), તણ્હાદુતિયો પુરિસો’’તિ (ઇતિવુ. ૧૫, ૧૦૫) ચાદિ. તતો પાતિતો મોક્ખોતિ પાતિમોક્ખો.

અથ વા પતતિ એત્થાતિ પાતિ, છ અજ્ઝત્તિકબાહિરાનિ આયતનાનિ. વુત્તઞ્હિ – ‘‘છસુ લોકો સમુપ્પન્નો, છસુ કુબ્બતિ સન્થવ’’ન્તિ (સુ. નિ. ૧૭૧). તતો છ અજ્ઝત્તિકબાહિરાયતનસઙ્ખાતપાતિતો મોક્ખોતિ પાતિમોક્ખો. અથ વા પાતો વિનિપાતો અસ્સ અત્થીતિ પાતી, સંસારો. તતો મોક્ખોતિ પાતિમોક્ખો.

અથ વા સબ્બલોકાધિપતિભાવતો ધમ્મિસ્સરો ભગવા પતીતિ વુચ્ચતિ, મુચ્ચતિ એતેનાતિ મોક્ખો. પતિનો મોક્ખો તેન પઞ્ઞત્તત્તાતિ પતિમોક્ખો, પતિમોક્ખો એવ પાતિમોક્ખો. સબ્બગુણાનં વા તમ્મૂલભાવતો ઉત્તમટ્ઠેન પતિ ચ, સો યથાવુત્તટ્ઠેન મોક્ખો ચાતિ પતિમોક્ખો, પતિમોક્ખો એવ પાતિમોક્ખો. તથા હિ વુત્તં ‘‘પાતિમોક્ખન્તિઆદિમેતં મુખમેત’’ન્તિ વિત્થારો.

અથ વા પઇતિ પકારે, અતીતિ અચ્ચન્તત્થે નિપાતો, તસ્મા પકારેહિ અચ્ચન્તં મોક્ખેતીતિ પાતિમોક્ખં. ઇદઞ્હિ સીલં સયં તદઙ્ગવસેન, સમાધિસહિતં પઞ્ઞાસહિતઞ્ચ વિક્ખમ્ભનવસેન સમુચ્છેદવસેન ચ અચ્ચન્તં મોક્ખેતિ મોચેતીતિ પાતિમોક્ખં. પતિ મોક્ખોતિ વા પતિમોક્ખો, તમ્હા તમ્હા વીતિક્કમદોસતો પચ્ચેકં મોક્ખોતિ અત્થો. પતિમોક્ખો એવ પાતિમોક્ખો. મોક્ખોતિ વા નિબ્બાનં, તસ્સ મોક્ખસ્સ પટિબિમ્બભૂતોતિ પતિમોક્ખો. સીલસંવરો હિ સૂરિયસ્સ અરુણુગ્ગમનં વિય નિબ્બાનસ્સ ઉદયભૂતો તપ્પટિભાગો ચ યથારહં સંકિલેસનિબ્બાપનતો. પતિમોક્ખો એવ પાતિમોક્ખો. પતિવત્તતિ મોક્ખેતિ દુક્ખન્તિ વા પતિમોક્ખં, પતિમોક્ખમેવ પાતિમોક્ખન્તિ એવં તાવેત્થ પાતિમોક્ખસદ્દસ્સ અત્થો વેદિતબ્બો.

સંવરતિ પિદહતિ એતેનાતિ સંવરો, પાતિમોક્ખમેવ સંવરો પાતિમોક્ખસંવરો. અત્થતો પન તતો તતો વીતિક્કમિતબ્બતો વિરતિયો ચેતના ચ. તેન પાતિમોક્ખસંવરેન ઉપેતો સમન્નાગતો પાતિમોક્ખસંવરસંવુતોતિ વુત્તો. વુત્તઞ્હેતં વિભઙ્ગે –

‘‘ઇમિના પાતિમોક્ખસંવરેન ઉપેતો હોતિ સમુપેતો ઉપાગતો સમુપાગતો ઉપપન્નો સમુપપન્નો સમન્નાગતો, તેન વુચ્ચતિ પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો’’તિ (વિભ. ૫૧૧).

વિહરતીતિ ઇરિયાપથવિહારેન વિહરતિ ઇરીયતિ વત્તતિ.

આચારગોચરસમ્પન્નોતિ વેળુદાનાદિમિચ્છાજીવસ્સ કાયપાગબ્ભિયાદીનઞ્ચ અકરણેન સબ્બસો અનાચારં વજ્જેત્વા ‘‘કાયિકો અવીતિક્કમો વાચસિકો અવીતિક્કમો કાયિકવાચસિકો અવીતિક્કમો’’તિ એવં વુત્તભિક્ખુસારુપ્પઆચારસમ્પત્તિયા, વેસિયાદિઅગોચરં વજ્જેત્વા પિણ્ડપાતાદિઅત્થં ઉપસઙ્કમિતું યુત્તટ્ઠાનસઙ્ખાતેન ગોચરેન ચ સમ્પન્નત્તા આચારગોચરસમ્પન્નો.

અપિચ યો ભિક્ખુ સત્થરિ સગારવો સપ્પતિસ્સો સબ્રહ્મચારીસુ સગારવો સપ્પતિસ્સો હિરોત્તપ્પસમ્પન્નો સુનિવત્થો સુપારુતો પાસાદિકેન અભિક્કન્તેન પટિક્કન્તેન આલોકિતેન વિલોકિતેન સમિઞ્જિતેન પસારિતેન ઇરિયાપથસમ્પન્નો ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારો ભોજને મત્તઞ્ઞૂ જાગરિયમનુયુત્તો સતિસમ્પજઞ્ઞેન સમન્નાગતો અપ્પિચ્છો સન્તુટ્ઠો પવિવિત્તો અસંસટ્ઠો આભિસમાચારિકેસુ સક્કચ્ચકારી ગરુચિત્તીકારબહુલો વિહરતિ, અયં વુચ્ચતિ આચારસમ્પન્નો.

ગોચરો પન ઉપનિસ્સયગોચરો આરક્ખગોચરો ઉપનિબન્ધગોચરોતિ તિવિધો. તત્થ યો દસકથાવત્થુગુણસમન્નાગતો વુત્તલક્ખણો કલ્યાણમિત્તો, યં નિસ્સાય અસુતં સુણાતિ, સુતં પરિયોદાપેતિ, કઙ્ખં વિતરતિ, દિટ્ઠિં ઉજું કરોતિ, ચિત્તં પસાદેતિ, યઞ્ચ અનુસિક્ખન્તો સદ્ધાય વડ્ઢતિ, સીલેન, સુતેન, ચાગેન, પઞ્ઞાય વડ્ઢતિ, અયં વુચ્ચતિ ઉપનિસ્સયગોચરો.

યો ભિક્ખુ અન્તરઘરં પવિટ્ઠો વીથિં પટિપન્નો ઓક્ખિત્તચક્ખુ યુગમત્તદસ્સાવી ચક્ખુન્દ્રિયસંવુતોવ ગચ્છતિ, ન હત્થિં ઓલોકેન્તો, ન અસ્સં, ન રથં, ન પત્તિં, ન ઇત્થિં, ન પુરિસં ઓલોકેન્તો, ન ઉદ્ધં ઓલોકેન્તો, ન અધો ઓલોકેન્તો, ન દિસાવિદિસં પેક્ખમાનો ગચ્છતિ, અયં આરક્ખગોચરો.

ઉપનિબન્ધગોચરો પન ચત્તારો સતિપટ્ઠાના, યત્થ ભિક્ખુ અત્તનો ચિત્તં ઉપનિબન્ધતિ, વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘કો ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો ગોચરો સકો પેત્તિકો વિસયો, યદિદં ચત્તારો સતિપટ્ઠાના’’તિ (સં. નિ. ૫.૩૭૨).

તત્થ ઉપનિસ્સયગોચરસ્સ પુબ્બે વુત્તત્તા ઇતરેસં વસેનેત્થ ગોચરો વેદિતબ્બો. ઇતિ યથાવુત્તાય આચારસમ્પત્તિયા, ઇમાય ચ ગોચરસમ્પત્તિયા સમન્નાગતત્તા આચારગોચરસમ્પન્નો.

અણુમત્તેસુ વજ્જેસુ ભયદસ્સાવીતિ અપ્પમત્તકત્તા અણુપ્પમાણેસુ અસ્સતિયા અસઞ્ચિચ્ચ આપન્નસેખિયઅકુસલચિત્તુપ્પાદાદિભેદેસુ વજ્જેસુ ભયદસ્સનસીલો. યો હિ ભિક્ખુ પરમાણુમત્તં વજ્જં અટ્ઠસટ્ઠિયોજનપમાણાધિકયોજનસતસહસ્સુબ્બેધસિનેરુપબ્બતરાજસદિસં કત્વા પસ્સતિ, યોપિ સબ્બલહુકં દુબ્ભાસિતમત્તં પારાજિકસદિસં કત્વા પસ્સતિ, અયમ્પિ અણુમત્તેસુ વજ્જેસુ ભયદસ્સાવી નામ. સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસૂતિ યંકિઞ્ચિ સિક્ખાપદેસુ સિક્ખિતબ્બં, તં સબ્બેન સબ્બં સબ્બથા સબ્બં અનવસેસં સમ્મા આદિયિત્વા સિક્ખતિ, પવત્તતિ પરિપૂરેતીતિ અત્થો.

અભિસલ્લેખિકાતિ અતિવિય કિલેસાનં સલ્લેખની, તેસં તનુભાવાય પહાનાય યુત્તરૂપા. ચેતોવિવરણસપ્પાયાતિ ચેતસો પટિચ્છાદકાનં નીવરણાનં દૂરીભાવકરણેન ચેતોવિવરણસઙ્ખાતાનં સમથવિપસ્સનાનં સપ્પાયા, સમથવિપસ્સનાચિત્તસ્સેવ વા વિવરણાય પાકટીકરણાય વા સપ્પાયા ઉપકારિકાતિ ચેતોવિવરણસપ્પાયા.

ઇદાનિ યેન નિબ્બિદાદિઆવહનેન અયં કથા અભિસલ્લેખિકા ચેતોવિવરણસપ્પાયા ચ નામ હોતિ, તં દસ્સેતું ‘‘એકન્તનિબ્બિદાયા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ એકન્તનિબ્બિદાયાતિ એકંસેનેવ વટ્ટદુક્ખતો નિબ્બિન્દનત્થાય. વિરાગાય નિરોધાયાતિ તસ્સેવ વિરજ્જનત્થાય ચ નિરુજ્ઝનત્થાય ચ. ઉપસમાયાતિ સબ્બકિલેસૂપસમાય. અભિઞ્ઞાયાતિ સબ્બસ્સાપિ અભિઞ્ઞેય્યસ્સ અભિજાનનાય. સમ્બોધાયાતિ ચતુમગ્ગસમ્બોધાય. નિબ્બાનાયાતિ અનુપાદિસેસનિબ્બાનાય. એતેસુ હિ આદિતો તીહિ પદેહિ વિપસ્સના વુત્તા, દ્વીહિ મગ્ગો, દ્વીહિ નિબ્બાનં વુત્તં. સમથવિપસ્સના આદિં કત્વા નિબ્બાનપરિયોસાનો અયં સબ્બો ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મો દસકથાવત્થુલાભિનો સિજ્ઝતીતિ દસ્સેતિ.

ઇદાનિ તં કથં વિભજિત્વા દસ્સેન્તો ‘‘અપ્પિચ્છકથા’’તિઆદિમાહ. તત્થ અપ્પિચ્છોતિ ન ઇચ્છો, તસ્સ કથા અપ્પિચ્છકથા, અપ્પિચ્છભાવપ્પટિસંયુત્તા કથા વા અપ્પિચ્છકથા. એત્થ ચ અત્રિચ્છો પાપિચ્છો મહિચ્છો અપ્પિચ્છોતિ ઇચ્છાવસેન ચત્તારો પુગ્ગલા. તેસુ અત્તના યથાલદ્ધેન લાભેન અતિત્તો ઉપરૂપરિ લાભં ઇચ્છન્તો અત્રિચ્છો નામ. યં સન્ધાય વુત્તં –

‘‘ચતુબ્ભિ અટ્ઠજ્ઝગમા, અટ્ઠભિ ચાપિ સોળસ;

સોળસભિ ચ દ્વત્તિંસ, અત્રિચ્છં ચક્કમાસદો;

ઇચ્છાહતસ્સ પોસસ્સ, ચક્કં ભમતિ મત્થકે’’તિ. (જા. ૧.૫.૧૦૩);

‘‘અત્રિચ્છા અતિલોભેન, અતિલોભમદેન ચા’’તિ ચ. (જા. ૧.૨.૧૬૮);

લાભસક્કારસિલોકનિકામયતાય અસન્તગુણસમ્ભાવનાધિપ્પાયો પાપિચ્છો. યં સન્ધાય વુત્તં –

‘‘તત્થ કતમા કુહના? લાભસક્કારસિલોકસન્નિસ્સિતસ્સ પાપિચ્છસ્સ ઇચ્છાપકતસ્સ પચ્ચયપ્પટિસેવનસઙ્ખાતેન વા સામન્તજપ્પિતેન વા ઇરિયાપથસ્સ વા અઠપના’’તિઆદિ (વિભ. ૮૬૧).

સન્તગુણસમ્ભાવનાધિપ્પાયો પટિગ્ગહણે અમત્તઞ્ઞૂ મહિચ્છો. યં સન્ધાય વુત્તં –

‘‘ઇધેકચ્ચો સદ્ધો સમાનો ‘સદ્ધોતિ મં જનો જાનાતૂ’તિ ઇચ્છતિ, સીલવા સમાનો ‘સીલવાતિ મં જનો જાનાતૂ’તિ ઇચ્છતી’’તિઆદિ (વિભ. ૮૫૧).

દુત્તપ્પિયતાય હિસ્સ વિજાતમાતાપિ ચિત્તં ગહેતું ન સક્કોતિ. તેનેતં વુચ્ચતિ –

‘‘અગ્ગિક્ખન્ધો સમુદ્દો ચ, મહિચ્છો ચાપિ પુગ્ગલો;

સકટેહિ પચ્ચયે દેન્તુ, તયોપેતે અતપ્પિયા’’તિ.

એતે પન અત્રિચ્છતાદયો દોસે આરકા પરિવજ્જેત્વા સન્તગુણનિગૂહનાધિપ્પાયો પટિગ્ગહણે ચ મત્તઞ્ઞૂ અપ્પિચ્છો. સો અત્તનિ વિજ્જમાનમ્પિ ગુણં પટિચ્છાદેતુકામતાય સદ્ધો સમાનો ‘‘સદ્ધોતિ મં જનો જાનાતૂ’’તિ ન ઇચ્છતિ, સીલવા, બહુસ્સુતો, પવિવિત્તો, આરદ્ધવીરિયો, ઉપટ્ઠિતસ્સતિ, સમાહિતો, પઞ્ઞવા સમાનો ‘‘પઞ્ઞવાતિ મં જનો જાનાતૂ’’તિ ન ઇચ્છતિ.

સ્વાયં પચ્ચયપ્પિચ્છો ધુતઙ્ગપ્પિચ્છો પરિયત્તિઅપ્પિચ્છો અધિગમપ્પિચ્છોતિ ચતુબ્બિધો. તત્થ ચતૂસુ પચ્ચયેસુ અપ્પિચ્છો પચ્ચયદાયકં દેય્યધમ્મં અત્તનો થામઞ્ચ ઓલોકેત્વા સચેપિ હિ દેય્યધમ્મો બહુ હોતિ, દાયકો અપ્પં દાતુકામો, દાયકસ્સ વસેન અપ્પમેવ ગણ્હાતિ. દેય્યધમ્મો ચે અપ્પો, દાયકો બહું દાતુકામો, દેય્યધમ્મસ્સ વસેન અપ્પમેવ ગણ્હાતિ. દેય્યધમ્મોપિ ચે બહુ, દાયકોપિ બહું દાતુકામો, અત્તનો થામં ઞત્વા પમાણયુત્તમેવ ગણ્હાતિ. એવરૂપો હિ ભિક્ખુ અનુપ્પન્નં લાભં ઉપ્પાદેતિ, ઉપ્પન્નં લાભં થાવરં કરોતિ, દાયકાનં ચિત્તં આરાધેતિ. ધુતઙ્ગસમાદાનસ્સ પન અત્તનિ અત્થિભાવં ન જાનાપેતુકામો ધુતઙ્ગપ્પિચ્છો. યો અત્તનો બહુસ્સુતભાવં જાનાપેતું ન ઇચ્છતિ, અયં પરિયત્તિઅપ્પિચ્છો. યો પન સોતાપન્નાદીસુ અઞ્ઞતરો હુત્વા સબ્રહ્મચારીનમ્પિ અત્તનો સોતાપન્નાદિભાવં જાનાપેતું ન ઇચ્છતિ, અયં અધિગમપ્પિચ્છો. એવમેતેસં અપ્પિચ્છાનં યા અપ્પિચ્છતા, તસ્સા સદ્ધિં સન્દસ્સનાદિવિધિના અનેકાકારવોકારઆનિસંસવિભાવનવસેન, તપ્પટિપક્ખસ્સ અત્રિચ્છાદિભેદસ્સ ઇચ્છાચારસ્સ આદીનવવિભાવનવસેન ચ પવત્તા કથા અપ્પિચ્છકથા.

સન્તુટ્ઠિકથાતિ એત્થ સન્તુટ્ઠીતિ સકેન અત્તના લદ્ધેન તુટ્ઠિ સન્તુટ્ઠિ. અથ વા વિસમં પચ્ચયિચ્છં પહાય સમં તુટ્ઠિ, સન્તુટ્ઠિ. સન્તેન વા વિજ્જમાનેન તુટ્ઠિ સન્તુટ્ઠિ. વુત્તઞ્ચેતં –

‘‘અતીતં નાનુસોચન્તો, નપ્પજપ્પમનાગતં;

પચ્ચુપ્પન્નેન યાપેન્તો, સન્તુટ્ઠોતિ પવુચ્ચતી’’તિ.

સમ્મા વા ઞાયેન ભગવતા અનુઞ્ઞાતવિધિના પચ્ચયેહિ તુટ્ઠિ સન્તુટ્ઠિ. અત્થતો ઇતરીતરપચ્ચયસન્તોસો, સો દ્વાદસવિધો હોતિ. કથં? ચીવરે યથાલાભસન્તોસો, યથાબલસન્તોસો, યથાસારુપ્પસન્તોસોતિ તિવિધો, એવં પિણ્ડપાતાદીસુ.

તત્રાયં પભેદવણ્ણના – ઇધ ભિક્ખુ ચીવરં લભતિ સુન્દરં વા અસુન્દરં વા, સો તેનેવ યાપેતિ, અઞ્ઞં ન પત્થેતિ, લભન્તોપિ ન ગણ્હાતિ, અયમસ્સ ચીવરે યથાલાભસન્તોસો. અથ પન પકતિદુબ્બલો વા હોતિ આબાધજરાભિભૂતો વા, ગરું ચીવરં પારુપન્તો કિલમતિ, સો સભાગેન ભિક્ખુના સદ્ધિં તં પરિવત્તેત્વા લહુકેન યાપેન્તોપિ સન્તુટ્ઠોવ હોતિ, અયમસ્સ ચીવરે યથાબલસન્તોસો. અપરો પટ્ટચીવરાદીનં અઞ્ઞતરં મહગ્ઘચીવરં લભિત્વા ‘‘ઇદં થેરાનં ચિરપબ્બજિતાનં, ઇદં બહુસ્સુતાનં અનુરૂપં, ઇદં ગિલાનાનં દુબ્બલાનં, ઇદં અપ્પલાભીનં વા હોતૂ’’તિ તેસં દત્વા અત્તના સઙ્કારકૂટાદિતો નન્તકાનિ ઉચ્ચિનિત્વા સઙ્ઘાટિં કત્વા તેસં વા પુરાણચીવરાનિ ગહેત્વા ધારેન્તોપિ સન્તુટ્ઠોવ હોતિ, અયમસ્સ ચીવરે યથાસારુપ્પસન્તોસો.

ઇધ પન ભિક્ખુ પિણ્ડપાતં લભતિ લૂખં વા પણીતં વા, સો તેનેવ યાપેતિ, અઞ્ઞં ન પત્થેતિ, લભન્તોપિ ન ગણ્હાતિ, અયમસ્સ પિણ્ડપાતે યથાલાભસન્તોસો. અથ પન આબાધિકો હોતિ, લૂખં પકતિવિરુદ્ધં વા બ્યાધિવિરુદ્ધં વા પિણ્ડપાતં ભુઞ્જિત્વા ગાળ્હં રોગાતઙ્કં પાપુણાતિ, સો સભાગસ્સ ભિક્ખુનો દત્વા તસ્સ હત્થતો સપ્પાયભોજનં ભુઞ્જિત્વા સમણધમ્મં કરોન્તોપિ સન્તુટ્ઠોવ હોતિ, અયમસ્સ પિણ્ડપાતે યથાબલસન્તોસો. અપરો ભિક્ખુ પણીતં પિણ્ડપાતં લભતિ, સો ‘‘અયં પિણ્ડપાતો ચિરપબ્બજિતાદીનં અનુરૂપો’’તિ ચીવરં વિય તેસં દત્વા, તેસં વા સન્તકં ગહેત્વા, અત્તના પિણ્ડાય ચરિત્વા, મિસ્સકાહારં વા પરિભુઞ્જન્તોપિ સન્તુટ્ઠોવ હોતિ. અયમસ્સ પિણ્ડપાતે યથાસારુપ્પસન્તોસો.

ઇધ પન ભિક્ખુનો સેનાસનં પાપુણાતિ મનાપં વા અમનાપં વા અન્તમસો તિણકુટિકાપિ તિણસન્થારકમ્પિ, સો તેનેવ સન્તુસ્સતિ, પુન અઞ્ઞં સુન્દરતરં વા પાપુણાતિ, તં ન ગણ્હાતિ, અયમસ્સ સેનાસને યથાલાભસન્તોસો. અથ પન આબાધિકો હોતિ દુબ્બલો વા, સો બ્યાધિવિરુદ્ધં વા પકતિવિરુદ્ધં વા સેનાસનં લભતિ, યત્થસ્સ વસતો અફાસુ હોતિ, સો તં સભાગસ્સ ભિક્ખુનો દત્વા તસ્સ સન્તકે સપ્પાયસેનાસને વસિત્વા સમણધમ્મં કરોન્તોપિ સન્તુટ્ઠોવ હોતિ, અયમસ્સ સેનાસને યથાબલસન્તોસો. અપરો સુન્દરં સેનાસનં પત્તમ્પિ ન સમ્પટિચ્છતિ ‘‘પણીતસેનાસનં પમાદટ્ઠાન’’ન્તિ, મહાપુઞ્ઞતાય વા લેણમણ્ડપકૂટાગારાદીનિ પણીતસેનાસનાનિ લભતિ, સો તાનિ ચીવરાદીનિ વિય ચિરપબ્બજિતાદીનં દત્વા યત્થ કત્થચિ વસન્તોપિ સન્તુટ્ઠોવ હોતિ, અયમસ્સ સેનાસને યથાસારુપ્પસન્તોસો.

ઇધ પન ભિક્ખુ ભેસજ્જં લભતિ લૂખં વા પણીતં વા, સો તેનેવ તુસ્સતિ, અઞ્ઞં ન પત્થેતિ, લભન્તોપિ ન ગણ્હાતિ, અયમસ્સ ગિલાનપચ્ચયે યથાલાભસન્તોસો. અથ પન તેલેન અત્થિકો ફાણિતં લભતિ, સો તં સભાગસ્સ ભિક્ખુનો દત્વા, તસ્સ હત્થતો તેલં ગહેત્વા, ભેસજ્જં કત્વા સમણધમ્મં કરોન્તોપિ સન્તુટ્ઠોવ હોતિ, અયમસ્સ ગિલાનપચ્ચયે યથાબલસન્તોસો. અપરો મહાપુઞ્ઞો બહું તેલમધુફાણિતાદિપણીતભેસજ્જં લભતિ, સો તં ચીવરાદીનિ વિય ચિરપબ્બજિતાદીનં દત્વા તેસં આભતેન યેન કેનચિ ભેસજ્જં કરોન્તોપિ સન્તુટ્ઠોવ હોતિ. યો પન એકસ્મિં ભાજને મુત્તહરીતકં, એકસ્મિં ચતુમધુરં ઠપેત્વા ‘‘ગણ્હથ, ભન્તે, યદિચ્છસી’’તિ વુચ્ચમાનો સચસ્સ તેસુ અઞ્ઞતરેનપિ રોગો વૂપસમ્મતિ, ‘‘મુત્તહરીતકં નામ બુદ્ધાદીહિ વણ્ણિતં, પૂતિમુત્તભેસજ્જં નિસ્સાય પબ્બજ્જા, તત્થ તે યાવજીવં ઉસ્સાહો કરણીયો’’તિ (મહાવ. ૧૨૮) વચનમનુસ્સરન્તો ચતુમધુરં પટિક્ખિપિત્વા મુત્તહરીતકેન ભેસજ્જં કરોન્તો પરમસન્તુટ્ઠોવ હોતિ, અયમસ્સ ગિલાનપચ્ચયે યથાસારુપ્પસન્તોસો.

સો એવંપભેદો સબ્બોપિ સન્તોસો સન્તુટ્ઠીતિ પવુચ્ચતિ. તેન વુત્તં ‘‘અત્થતો ઇતરીતરપચ્ચયસન્તોસો’’તિ. ઇતરીતરસન્તુટ્ઠિયા સદ્ધિં સન્દસ્સનાદિવિધિના આનિસંસવિભાવનવસેન, તપ્પટિપક્ખસ્સ અત્રિચ્છતાદિભેદસ્સ ઇચ્છાપકતત્તસ્સ આદીનવવિભાવનવસેન ચ પવત્તા કથા સન્તુટ્ઠિકથા. ઇતો પરાસુપિ કથાસુ એસેવ નયો, વિસેસમત્તમેવ વક્ખામ.

પવિવેકકથાતિ એત્થ કાયવિવેકો ચિત્તવિવેકો ઉપધિવિવેકોતિ તયો વિવેકા. તેસુ એકો ગચ્છતિ, એકો તિટ્ઠતિ, એકો નિસીદતિ, એકો સેય્યં કપ્પેતિ, એકો ગામં પિણ્ડાય પવિસતિ, એકો પટિક્કમતિ, એકો અભિક્કમતિ, એકો ચઙ્કમં અધિટ્ઠાતિ, એકો ચરતિ, એકો વિહરતીતિ એવં સબ્બિરિયાપથેસુ સબ્બકિચ્ચેસુ ગણસઙ્ગણિકં પહાય વિવિત્તવાસો કાયવિવેકો નામ. અટ્ઠ સમાપત્તિયો પન ચિત્તવિવેકો નામ. નિબ્બાનં ઉપધિવિવેકો નામ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘કાયવિવેકો ચ વિવેકટ્ઠકાયાનં નેક્ખમ્માભિરતાનં, ચિત્તવિવેકો ચ પરિસુદ્ધચિત્તાનં પરમવોદાનપ્પત્તાનં, ઉપધિવિવેકો ચ નિરુપધીનં પુગ્ગલાનં વિસઙ્ખારગતાન’’ન્તિ (મહાનિ. ૫૭).

વિવેકોયેવ પવિવેકો, પવિવેકપ્પટિસંયુત્તા કથા પવિવેકકથા.

અસંસગ્ગકથાતિ એત્થ સવનસંસગ્ગો દસ્સનસંસગ્ગો સમુલ્લપનસંસગ્ગો સમ્ભોગસંસગ્ગો કાયસંસગ્ગોતિ પઞ્ચ સંસગ્ગા. તેસુ ઇધેકચ્ચો ભિક્ખુ સુણાતિ ‘‘અસુકસ્મિં ગામે વા નિગમે વા ઇત્થી અભિરૂપા દસ્સનીયા પાસાદિકા પરમાય વણ્ણપોક્ખરતાય સમન્નાગતા’’તિ, સો તં સુત્વા સંસીદતિ વિસીદતિ, ન સક્કોતિ બ્રહ્મચરિયં સન્ધારેતું, સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તતિ, એવં વિસભાગારમ્મણસવનેન ઉપ્પન્નકિલેસસન્થવો સવનસંસગ્ગો નામ. ન હેવ ખો ભિક્ખુ સુણાતિ, અપિચ ખો સામં પસ્સતિ ઇત્થિં અભિરૂપં દસ્સનીયં પાસાદિકં પરમાય વણ્ણપોક્ખરતાય સમન્નાગતં, સો તં દિસ્વા સંસીદતિ વિસીદતિ, ન સક્કોતિ બ્રહ્મચરિયં સન્ધારેતું, સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તતિ, એવં વિસભાગારમ્મણદસ્સનેન ઉપ્પન્નકિલેસસન્થવો દસ્સનસંસગ્ગો નામ. દિસ્વા પન અઞ્ઞમઞ્ઞં આલાપસલ્લાપવસેન ઉપ્પન્નો કિલેસસન્થવો સમુલ્લપનસંસગ્ગો નામ. સહજગ્ઘનાદીનિપિ એતેનેવ સઙ્ગણ્હાતિ. અત્તનો પન સન્તકં યંકિઞ્ચિ માતુગામસ્સ દત્વા વા અદત્વા વા તેન દિન્નસ્સ વનભઙ્ગિયાદિનો પરિભોગવસેન ઉપ્પન્નકિલેસસન્થવો સમ્ભોગસંસગ્ગો નામ. માતુગામસ્સ હત્થગ્ગાહાદિવસેન ઉપ્પન્નકિલેસસન્થવો કાયસંસગ્ગો નામ. યોપિ ચેસ –

‘‘ગિહીહિ સંસટ્ઠો વિહરતિ અનનુલોમિકેન સંસગ્ગેન સહસોકી સહનન્દી સુખિતેસુ સુખિતો, દુક્ખિતેસુ દુક્ખિતો, ઉપ્પન્નેસુ કિચ્ચકરણીયેસુ અત્તના ઉય્યોગં આપજ્જતી’’તિ (સં. નિ. ૩.૩; મહાનિ. ૧૬૪) –

એવં વુત્તો અનનુલોમિકો ગિહિસંસગ્ગો, યો ચ સબ્રહ્મચારીહિપિ કિલેસુપ્પત્તિહેતુભૂતો સંસગ્ગો, તં સબ્બં પહાય ય્વાયં સંસારે થિરતરં સંવેગં, સઙ્ખારેસુ તિબ્બં ભયસઞ્ઞં, સરીરે પટિકૂલસઞ્ઞં, સબ્બાકુસલેસુ જિગુચ્છાપુબ્બઙ્ગમં હિરોત્તપ્પં, સબ્બકિરિયાસુ સતિસમ્પજઞ્ઞન્તિ સબ્બં પચ્ચુપટ્ઠપેત્વા કમલદલે જલબિન્દુ વિય સબ્બત્થ અલગ્ગભાવો, અયં સબ્બસંસગ્ગપ્પટિપક્ખતાય અસંસગ્ગો. તપ્પટિસંયુત્તા કથા અસંસગ્ગકથા.

વીરિયારમ્ભકથાતિ એત્થ વીરસ્સ ભાવો, કમ્મન્તિ વા વીરિયં, વિધિના ઈરયિતબ્બં પવત્તેતબ્બન્તિ વા વીરિયં, વીરિયઞ્ચ તં અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનાય કુસલાનં ધમ્માનં ઉપસમ્પદાય આરમ્ભનં વીરિયારમ્ભો. સ્વાયં કાયિકો ચેતસિકો ચાતિ દુવિધો, આરમ્ભધાતુ, નિક્કમધાતુ, પરક્કમધાતુ ચાતિ તિવિધો; સમ્મપ્પધાનવસેન ચતુબ્બિધો. સો સબ્બોપિ યો ભિક્ખુ ગમને ઉપ્પન્નં કિલેસં ઠાનં પાપુણિતું ન દેતિ; ઠાને ઉપ્પન્નં નિસજ્જં, નિસજ્જાય ઉપ્પન્નં સયનં પાપુણિતું ન દેતિ, તત્થ તત્થેવ અજપદેન દણ્ડેન કણ્હસપ્પં ઉપ્પીળેત્વા ગણ્હન્તો વિય, તિખિણેન અસિના અમિત્તં ગીવાય પહરન્તો વિય ચ સીસં ઉક્ખિપિતું અદત્વા વીરિયબલેન નિગ્ગણ્હાતિ, તસ્સેવં આરદ્ધવીરિયસ્સ વસેન વેદિતબ્બો. તપ્પટિસંયુત્તા કથા વીરિયારમ્ભકથા.

સીલકથાદીસુ દુવિધં સીલં લોકિયં લોકુત્તરઞ્ચ. તત્થ લોકિયં પાતિમોક્ખસંવરાદિ ચતુપારિસુદ્ધિસીલં, લોકુત્તરં મગ્ગસીલં ફલસીલઞ્ચ. તથા વિપસ્સનાય પાદકભૂતા સહ ઉપચારેન અટ્ઠ સમાપત્તિયો લોકિયો સમાધિ, મગ્ગસમ્પયુત્તો પનેત્થ લોકુત્તરો સમાધિ નામ. તથા પઞ્ઞાપિ લોકિયા સુતમયા ચિન્તામયા ઝાનસમ્પયુત્તા વિપસ્સનાઞાણઞ્ચ. વિસેસતો પનેત્થ વિપસ્સનાપઞ્ઞા ગહેતબ્બા, લોકુત્તરા મગ્ગપઞ્ઞા ફલપઞ્ઞા ચ. વિમુત્તીપિ અરિયફલવિમુત્તિ નિબ્બાનઞ્ચ. અપરે પન તદઙ્ગવિક્ખમ્ભનસમુચ્છેદવિમુત્તીનમ્પિ વસેનેત્થ અત્થં વણ્ણેન્તિ. વિમુત્તિઞાણદસ્સનમ્પિ એકૂનવીસતિવિધં પચ્ચવેક્ખણઞાણં. ઇતિ ઇમેસં સીલાદીનં સદ્ધિં સન્દસ્સનાદિવિધિના અનેકાકારવોકારઆનિસંસવિભાવનવસેન ચેવ તપ્પટિપક્ખાનં દુસ્સીલ્યાદીનં આદીનવવિભાવનવસેન ચ પવત્તા કથા, તપ્પટિસંયુત્તા કથા વા સીલાદિકથા નામ.

એત્થ ચ ‘‘અત્તના ચ અપ્પિચ્છો હોતિ, અપ્પિચ્છકથઞ્ચ પરેસં કત્તા’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૫૨; અ. નિ. ૧૦.૭૦) ‘‘સન્તુટ્ઠો હોતિ ઇતરીતરેન ચીવરેન, ઇતરીતરચીવરસન્તુટ્ઠિયા ચ વણ્ણવાદી’’તિ (સં. નિ. ૨.૧૪૪; ચૂળનિ. ખગ્ગવિસાણસુત્તનિદ્દેસ ૧૨૮) ચ આદિવચનતો સયઞ્ચ અપ્પિચ્છતાદિગુણસમન્નાગતેન પરેસમ્પિ તદત્થાય હિતજ્ઝાસયેન પવત્તેતબ્બા તથારૂપી કથા, યા ઇધ અભિસલ્લેખિકાદિભાવેન વિસેસેત્વા વુત્તા અપ્પિચ્છકથાદીતિ વેદિતબ્બા. કારકસ્સેવ હિ કથા વિસેસતો અધિપ્પેતત્થસાધિની. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘કલ્યાણમિત્તસ્સેતં, મેઘિય, ભિક્ખુનો પાટિકઙ્ખં…પે. … અકસિરલાભી’’તિ.

એવરૂપાયાતિ ઈદિસાય, યથાવુત્તાય. નિકામલાભીતિ યથિચ્છિતલાભી યથારુચિલાભી, સબ્બકાલં ઇમા કથા સોતું વિચારેતુઞ્ચ યથાસુખં લભન્તો. અકિચ્છલાભીતિ નિદ્દુક્ખલાભી. અકસિરલાભીતિ વિપુલલાભી.

આરદ્ધવીરિયોતિ પગ્ગહિતવીરિયો. અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનાયાતિ અકોસલ્લસમ્ભૂતટ્ઠેન અકુસલાનં પાપધમ્માનં પજહનત્થાય. કુસલાનં ધમ્માનન્તિ કુચ્છિતાનં સલનાદિઅત્થેન અનવજ્જટ્ઠેન ચ કુસલાનં સહવિપસ્સનાનં મગ્ગફલધમ્માનં. ઉપસમ્પદાયાતિ સમ્પાદનાય, અત્તનો સન્તાને ઉપ્પાદનાય. થામવાતિ ઉસ્સોળ્હિસઙ્ખાતેન વીરિયથામેન સમન્નાગતો. દળ્હપરક્કમોતિ થિરપરક્કમો અસિથિલવીરિયો. અનિક્ખિત્તધુરોતિ અનોરોહિતધુરો અનોસક્કિતવીરિયો.

પઞ્ઞવાતિ વિપસ્સનાપઞ્ઞાય પઞ્ઞવા. ઉદયત્થગામિનિયાતિ પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં ઉદયઞ્ચ વયઞ્ચ પટિવિજ્ઝન્તિયા. અરિયાયાતિ વિક્ખમ્ભનવસેન કિલેસેહિ આરકા દૂરે ઠિતાય નિદ્દોસાય. નિબ્બેધિકાયાતિ નિબ્બેધભાગિયાય. સમ્મા દુક્ખક્ખયગામિનિયાતિ વટ્ટદુક્ખસ્સ ખેપનતો ‘‘દુક્ખક્ખયો’’તિ લદ્ધનામં અરિયમગ્ગં સમ્મા હેતુના ઞાયેન ગચ્છન્તિયા.

ઇમેસુ ચ પન પઞ્ચસુ ધમ્મેસુ સીલં વીરિયં પઞ્ઞા ચ યોગિનો અજ્ઝત્તિકં અઙ્ગં, ઇતરદ્વયં બાહિરં અઙ્ગં. તથાપિ કલ્યાણમિત્તસન્નિસ્સયેનેવ સેસં ચતુબ્બિધં ઇજ્ઝતિ, કલ્યાણમિત્તસ્સેવેત્થ બહૂપકારતં દસ્સેન્તો સત્થા ‘‘કલ્યાણમિત્તસ્સેતં, મેઘિય, ભિક્ખુનો પાટિકઙ્ખ’’ન્તિઆદિના દેસનં વડ્ઢેતિ. તત્થ પાટિકઙ્ખન્તિ એકંસેન ઇચ્છિતબ્બં, અવસ્સંભાવીતિ અત્થો. યન્તિ કિરિયાપરામસનં. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘સીલવા ભવિસ્સતી’’તિ એત્થ યદેતં કલ્યાણમિત્તસ્સ ભિક્ખુનો સીલવન્તતાય ભવનં સીલસમ્પન્નત્તં, તસ્સ ભિક્ખુનો સીલસમ્પન્નત્તા એતં તસ્સ પાટિકઙ્ખં, અવસ્સંભાવી એકંસેનેવ તસ્સ તત્થ નિયોજનતોતિ અધિપ્પાયો. પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો વિહરિસ્સતીતિઆદીસુપિ એસેવ નયો.

એવં ભગવા સદેવકે લોકે ઉત્તમકલ્યાણમિત્તસઙ્ખાતસ્સ અત્તનો વચનં અનાદિયિત્વા તં વનસણ્ડં પવિસિત્વા તાદિસં વિપ્પકારં પત્તસ્સ આયસ્મતો મેઘિયસ્સ કલ્યાણમિત્તતાદિના સકલં સાસનસમ્પત્તિં દસ્સેત્વા, ઇદાનિસ્સ તત્થ આદરજાતસ્સ પુબ્બે યેહિ કામવિતક્કાદીહિ ઉપદ્દુતત્તા કમ્મટ્ઠાનં ન સમ્પજ્જિ, તસ્સ તેસં ઉજુવિપચ્ચનીકભૂતત્તા ચ ભાવનાનયં પકાસેત્વા, તતો પરં અરહત્તસ્સ કમ્મટ્ઠાનં આચિક્ખન્તો, ‘‘તેન ચ પન, મેઘિય, ભિક્ખુના ઇમેસુ પઞ્ચસુ ધમ્મેસુ પતિટ્ઠાય ચત્તારો ધમ્મા ઉત્તરિ ભાવેતબ્બા’’તિઆદિમાહ. તત્થ તેનાતિ એવં કલ્યાણમિત્તસન્નિસ્સયેન યથાવુત્તસીલાદિગુણસમન્નાગતેન. તેનેવાહ ‘‘ઇમેસુ પઞ્ચસુ ધમ્મેસુ પતિટ્ઠાયા’’તિ. ઉત્તરીતિ આરદ્ધતરુણવિપસ્સનસ્સ રાગાદિપરિસ્સયા ચે ઉપ્પજ્જેય્યું, તેસં વિસોધનત્થં તતો ઉદ્ધં ચત્તારો ધમ્મા ભાવેતબ્બા ઉપ્પાદેતબ્બા વડ્ઢેતબ્બા ચ.

અસુભાતિ એકાદસસુ અસુભકમ્મટ્ઠાનેસુ યથારહં યત્થ કત્થચિ અસુભભાવના. રાગસ્સ પહાનાયાતિ કામરાગસ્સ પજહનત્થાય. અયમત્થો સાલિલાયકોપમાય વિભાવેતબ્બો – એકો હિ પુરિસો અસિતં ગહેત્વા કોટિતો પટ્ઠાય સાલિખેત્તે સાલિયો લાયતિ, અથસ્સ વતિં ભિન્દિત્વા ગાવો પવિસિંસુ. સો અસિતં ઠપેત્વા, યટ્ઠિં આદાય, તેનેવ મગ્ગેન ગાવો નીહરિત્વા, વતિં પાકતિકં કત્વા, પુન અસિતં ગહેત્વા સાલિયો લાયિ. તત્થ સાલિખેત્તં વિય બુદ્ધસાસનં દટ્ઠબ્બં, સાલિલાયકો વિય યોગાવચરો, અસિતં વિય પઞ્ઞા, લાયનકાલો વિય વિપસ્સનાય કમ્મકરણકાલો, યટ્ઠિ વિય અસુભકમ્મટ્ઠાનં, વતિ વિય સંવરો, વતિં ભિન્દિત્વા ગાવીનં પવિસનં વિય સહસા અપ્પટિસઙ્ખાય પમાદં આગમ્મ રાગસ્સ ઉપ્પજ્જનં, અસિતં ઠપેત્વા, યટ્ઠિં આદાય, પવિટ્ઠમગ્ગેનેવ ગાવો નીહરિત્વા, વતિં પટિપાકતિકં કત્વા, પુન ઠિતટ્ઠાનતો પટ્ઠાય સાલિલાયનં વિય અસુભકમ્મટ્ઠાનેન રાગં વિક્ખમ્ભેત્વા, પુન વિપસ્સનાય કમ્મકરણકાલોતિ ઇદમેત્થ ઉપમાસંસન્દનં. એવંભૂતં ભાવનાવિધિં સન્ધાય વુત્તં ‘‘અસુભા ભાવેતબ્બા રાગસ્સ પહાનાયા’’તિ.

મેત્તાતિ મેત્તાકમ્મટ્ઠાનં. બ્યાપાદસ્સ પહાનાયાતિ વુત્તનયેનેવ ઉપ્પન્નકોપસ્સ પજહનત્થાય. આનાપાનસ્સતીતિ સોળસવત્થુકા આનાપાનસ્સતિ. વિતક્કુપચ્છેદાયાતિ વુત્તનયેનેવ ઉપ્પન્નાનં વિતક્કાનં ઉપચ્છેદનત્થાય. અસ્મિમાનસમુગ્ઘાતાયાતિ અસ્મીતિ ઉપ્પજ્જનકસ્સ નવવિધસ્સ માનસ્સ સમુચ્છેદનત્થાય. અનિચ્ચસઞ્ઞિનોતિ હુત્વા અભાવતો ઉદયબ્બયવન્તતો પભઙ્ગુતો તાવકાલિકતો નિચ્ચપ્પટિપક્ખતો ચ ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા’’તિ (ધ. પ. ૨૭૭; ચૂળનિ. હેમકમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૫૬) પવત્તઅનિચ્ચાનુપસ્સનાવસેન અનિચ્ચસઞ્ઞિનો. અનત્તસઞ્ઞા સણ્ઠાતીતિ અસારકતો અવસવત્તનતો પરતો રિત્તતો તુચ્છતો સુઞ્ઞતો ચ ‘‘સબ્બે ધમ્મા અનત્તા’’તિ (ધ. પ. ૨૭૯; ચૂળનિ. હેમકમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૫૬) એવં પવત્તા અનત્તાનુપસ્સનાસઙ્ખાતા અનત્તસઞ્ઞા ચિત્તે સણ્ઠહતિ, અતિદળ્હં પતિટ્ઠાતિ. અનિચ્ચલક્ખણે હિ દિટ્ઠે અનત્તલક્ખણં દિટ્ઠમેવ હોતિ. તીસુ હિ લક્ખણેસુ એકસ્મિં દિટ્ઠે ઇતરદ્વયં દિટ્ઠમેવ હોતિ. તેન વુત્તં – ‘‘અનિચ્ચસઞ્ઞિનો હિ, મેઘિય, અનત્તસઞ્ઞા સણ્ઠાતી’’તિ. અનત્તલક્ખણે દિટ્ઠે અસ્મીતિ ઉપ્પજ્જનકમાનો સુપ્પજહોવ હોતીતિ આહ – ‘‘અનત્તસઞ્ઞી અસ્મિમાનસમુગ્ઘાતં પાપુણાતી’’તિ દિટ્ઠેવ ધમ્મે નિબ્બાનન્તિ દિટ્ઠેયેવ ધમ્મે ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે અપચ્ચયપરિનિબ્બાનં પાપુણાતિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારતો પન અસુભાદિભાવનાનયો વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૦૨) વુત્તનયેન ગહેતબ્બો.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ એતં આયસ્મતો મેઘિયસ્સ મિચ્છાવિતક્કચોરેહિ કુસલભણ્ડુપચ્છેદસઙ્ખાતં અત્થં જાનિત્વા. ઇમં ઉદાનન્તિ ઇમં કામવિતક્કાદીનં અવિનોદને વિનોદને ચ આદીનવાનિસંસદીપકં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ ખુદ્દાતિ હીના લામકા. વિતક્કાતિ કામવિતક્કાદયો તયો પાપવિતક્કા. તે હિ સબ્બવિતક્કેહિ પતિકિટ્ઠતાય ઇધ ખુદ્દાતિ વુત્તા ‘‘ન ચ ખુદ્દમાચરે’’તિઆદીસુ (ખુ. પા. ૯.૩; સુ. નિ. ૧૪૫) વિય. સુખુમાતિ ઞાતિવિતક્કાદયો અધિપ્પેતા. ઞાતિવિતક્કો જનપદવિતક્કો અમરાવિતક્કો પરાનુદ્દયતાય પટિસંયુત્તો વિતક્કો લાભસક્કારસિલોકપટિસંયુત્તો વિતક્કો અનવઞ્ઞત્તિપટિસંયુત્તો વિતક્કોતિ એતે હિ વિતક્કા કામવિતક્કાદયો વિય દારુણા ન હોન્તીતિ અનોળારિકસભાવતાય સુખુમાતિ વુત્તા. અનુગતાતિ ચિત્તેન અનુવત્તિતા. વિતક્કે હિ ઉપ્પજ્જમાને ચિત્તં તદનુગતમેવ હોતિ તસ્સ આરમ્મણાભિનિરોપનતો. ‘‘અનુગ્ગતા’’તિપિ પાળિ, અનુઉટ્ઠિતાતિ અત્થો. મનસો ઉપ્પિલાવાતિ ચેતસો ઉપ્પિલાવિતત્તકરા.

એતે અવિદ્વા મનસો વિતક્કેતિ એતે કામવિતક્કાદિકે મનોવિતક્કે અસ્સાદાદીનવનિસ્સરણતો ઞાતતીરણપહાનપરિઞ્ઞાહિ યથાભૂતં અજાનન્તો. હુરા હુરં ધાવતિ ભન્તચિત્તોતિ અપ્પહીનમિચ્છાવિતક્કત્તા અનવટ્ઠિતચિત્તો ‘‘કદાચિ રૂપે, કદાચિ સદ્દે’’તિઆદિના તસ્મિં તસ્મિં આરમ્મણે અસ્સાદાદિવસેન અપરાપરં ધાવતિ પરિબ્ભમતિ. અથ વા હુરા હુરં ધાવતિ ભન્તચિત્તોતિ અપરિઞ્ઞાતવિતક્કત્તા તન્નિમિત્તાનં અવિજ્જાતણ્હાનં વસેન પરિબ્ભમનમાનસો ઇધલોકતો પરલોકં આદાનનિક્ખેપેહિ અપરાપરં ધાવતિ સંસરતીતિ અત્થો.

એતે ચ વિદ્વા મનસો વિતક્કેતિ એતે યથાવુત્તપ્પભેદે કામવિતક્કાદિકે મનોવિતક્કે અસ્સાદાદિતો યથાભૂતં જાનન્તો. આતાપિયોતિ વીરિયવા. સંવરતીતિ પિદહતિ. સતિમાતિ સતિસમ્પન્નો. અનુગ્ગતેતિ દુલ્લભવસેન અનુપ્પન્ને. ઇદં વુત્તં હોતિ – એતે વુત્તપ્પકારે કામવિતક્કાદિકે મનોવિતક્કે ચિત્તસ્સ ઉપ્પિલાવિતહેતુતાય મનસો ઉપ્પિલાવે વિદ્વા વિપસ્સનાપઞ્ઞાસહિતાય મગ્ગપઞ્ઞાય સમ્મદેવ જાનન્તો, તસ્સ સહાયભૂતાનં સમ્માવાયામસતીનં અત્થિતાય આતાપિયો સતિમા તે અરિયમગ્ગભાવનાય આયતિં ઉપ્પત્તિરહે અનુગ્ગતે અનુપ્પન્ને એવ મગ્ગક્ખણે સંવરતિ, ઞાણસંવરવસેન પિદહતિ, આગમનપથં પચ્છિન્દતિ, એવંભૂતો ચ ચતુસચ્ચપ્પબોધેન બુદ્ધો અરિયસાવકો અરહત્તાધિગમેન અસેસં, અનવસેસં એતે કામવિતક્કાદિકે પજહાસિ સમુચ્છિન્દીતિ. એત્થાપિ ‘‘અનુગતે’’તિપિ પઠન્તિ. તસ્સત્થો હેટ્ઠા વુત્તોયેવ.

પઠમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ઉદ્ધતસુત્તવણ્ણના

૩૨. દુતિયે કુસિનારાયન્તિ કુસિનારાયં નામ મલ્લરાજૂનં નગરે. ઉપવત્તને મલ્લાનં સાલવનેતિ યથા હિ અનુરાધપુરસ્સ થૂપારામો, એવં કુસિનારાય ઉય્યાનં દક્ખિણપચ્છિમદિસાય હોતિ. યથા થૂપારામતો દક્ખિણદ્વારેન નગરપવિસનમગ્ગો પાચીનમુખો ગન્ત્વા ઉત્તરેન નિવત્તતિ, એવં ઉય્યાનતો સાલપન્તિ પાચીનમુખા ગન્ત્વા ઉત્તરેન નિવત્તા, તસ્મા ‘‘ઉપવત્તન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તસ્મિં ઉપવત્તને મલ્લરાજૂનં સાલવને. અરઞ્ઞકુટિકાયન્તિ સાલપન્તિયા અવિદૂરે રુક્ખગચ્છસઞ્છન્નટ્ઠાને કતા કુટિકા, તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘અરઞ્ઞકુટિકાયં વિહરતી’’તિ. તે પન ભિક્ખૂ પટિસઙ્ખાનવિરહિતા ઓસ્સટ્ઠવીરિયા પમત્તવિહારિનો, તેન વુત્તં ‘‘ઉદ્ધતા’’તિઆદિ.

તત્થ ઉદ્ધચ્ચબહુલત્તા અવૂપસન્તચિત્તતાય ઉદ્ધતા. તુચ્છભાવેન માનો નળો વિયાતિ નળો, માનસઙ્ખાતો ઉગ્ગતો નળો એતેસન્તિ ઉન્નળા, ઉગ્ગતતુચ્છમાનાતિ અત્થો. પત્તચીવરમણ્ડનાદિચાપલ્લેન સમન્નાગતત્તા બહુકતાય વા ચપલા. ફરુસવાચતાય મુખેન ખરાતિ મુખરા. તિરચ્છાનકથાબહુલતાય વિકિણ્ણા બ્યાકુલા વાચા એતેસન્તિ વિકિણ્ણવાચા. મુટ્ઠા નટ્ઠા સતિ એતેસન્તિ મુટ્ઠસ્સતિનો, સતિવિરહિતા પમાદવિહારિનોતિ અત્થો. સબ્બેન સબ્બં સમ્પજઞ્ઞાભાવતો અસમ્પજાના. ગદ્દૂહનમત્તમ્પિ કાલં ચિત્તસમાધાનસ્સ અભાવતો ન સમાહિતાતિ અસમાહિતા. લોલસભાવત્તા ભન્તમિગસપ્પટિભાગતાય વિબ્ભન્તચિત્તા. મનચ્છટ્ઠાનં ઇન્દ્રિયાનં અસંવરણતો અસઞ્ઞતિન્દ્રિયતાય પાકતિન્દ્રિયા.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ એતં તેસં ભિક્ખૂનં ઉદ્ધચ્ચાદિવસેન પમાદવિહારં જાનિત્વા. ઇમં ઉદાનન્તિ ઇમં પમાદવિહારે અપ્પમાદવિહારે ચ યથાક્કમં આદીનવાનિસંસવિભાવનં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ અરક્ખિતેનાતિ સતિઆરક્ખાભાવેન અગુત્તેન. કાયેનાતિ છવિઞ્ઞાણકાયેન ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન હિ રૂપં દિસ્વા તત્થ નિમિત્તાનુબ્યઞ્જનગ્ગહણવસેન અભિજ્ઝાદિપવત્તિતો વિઞ્ઞાણદ્વારસ્સ સતિયા અરક્ખિતભાવતો. સોતવિઞ્ઞાણાદીસુપિ એસેવ નયો. એવં છવિઞ્ઞાણકાયસ્સ અરક્ખિતભાવં સન્ધાયાહ ‘‘અરક્ખિતેન કાયેના’’તિ. કેચિ પન ‘‘કાયેના’’તિ અત્થં વદન્તિ, તેસમ્પિ વુત્તનયેનેવ અત્થયોજનાય સતિ યુજ્જેય્ય. અપરે પન ‘‘અરક્ખિતેન ચિત્તેના’’તિ પઠન્તિ, તેસમ્પિ વુત્તનયો એવ અત્થો. મિચ્છાદિટ્ઠિહતેનાતિ સસ્સતાદિમિચ્છાભિનિવેસદૂસિતેન. થિનમિદ્ધાભિભૂતેનાતિ ચિત્તસ્સ અકલ્યતાલક્ખણેન થિનેન કાયસ્સ અકલ્યતાલક્ખણેન મિદ્ધેન ચ અજ્ઝોત્થટેન, તેન કાયેન ચિત્તેનાતિ વા સમ્બન્ધો. વસં મારસ્સ ગચ્છતીતિ કિલેસમારાદિકસ્સ સબ્બસ્સપિ મારસ્સ વસં યથાકામકરણીયતં ઉપગચ્છતિ, તેસં વિસયં નાતિક્કમતીતિ અત્થો.

ઇમાય હિ ગાથાય ભગવા યે સતિઆરક્ખાભાવેન સબ્બસો અરક્ખિતચિત્તા, યોનિસોમનસિકારસ્સ હેતુભૂતાય પઞ્ઞાય અભાવતો અયોનિસો ઉમ્મુજ્જનેન નિચ્ચન્તિઆદિના વિપરિયેસગાહિનો, તતો એવ કુસલકિરિયાય વીરિયારમ્ભાભાવતો કોસજ્જાભિભૂતા સંસારવટ્ટતો સીસં ન ઉક્ખિપિસ્સન્તીતિ તેસં ભિક્ખૂનં પમાદવિહારગરહામુખેન વટ્ટં દસ્સેત્વા ઇદાનિ વિવટ્ટં દસ્સેતું, ‘‘તસ્મા રક્ખિતચિત્તસ્સા’’તિ દુતિયગાથમાહ.

તત્થ તસ્મા રક્ખિતચિત્તસ્સાતિ યસ્મા અરક્ખિતચિત્તો મારસ્સ યથાકામકરણીયો હુત્વા સંસારેયેવ હોતિ, તસ્મા સતિસંવરેન મનચ્છટ્ઠાનં ઇન્દ્રિયાનં રક્ખણેન પિદહનેન રક્ખિતચિત્તો અસ્સ. ચિત્તે હિ રક્ખિતે ચક્ખાદિઇન્દ્રિયાનિ રક્ખિતાનેવ હોન્તીતિ. સમ્માસઙ્કપ્પગોચરોતિ યસ્મા મિચ્છાસઙ્કપ્પગોચરો તથા તથા અયોનિસો વિતક્કેત્વા નાનાવિધાનિ મિચ્છાદસ્સનાનિ ગણ્હન્તો મિચ્છાદિટ્ઠિહતેન ચિત્તેન મારસ્સ યથાકામકરણીયો હોતિ, તસ્મા યોનિસોમનસિકારેન કમ્મં કરોન્તો નેક્ખમ્મસઙ્કપ્પાદિસમ્માસઙ્કપ્પગોચરો અસ્સ, ઝાનાદિસમ્પયુત્તં સમ્માસઙ્કપ્પમેવ અત્તનો ચિત્તસ્સ પવત્તિટ્ઠાનં કરેય્ય. સમ્માદિટ્ઠિપુરેક્ખારોતિ સમ્માસઙ્કપ્પગોચરતાય વિધૂતમિચ્છાદસ્સનો પુરેતરંયેવ કમ્મસ્સકતાલક્ખણં, તતો યથાભૂતઞાણલક્ખણઞ્ચ સમ્માદિટ્ઠિં પુરતો કત્વા પુબ્બે વુત્તનયેનેવ સીલસમાધીસુ યુત્તો પયુત્તો વિપસ્સનં આરભિત્વા સઙ્ખારે સમ્મસન્તો ઞત્વાન ઉદયબ્બયં પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ સમપઞ્ઞાસાય આકારેહિ ઉપ્પાદનિરોધં વવત્થપેત્વા ઉદયબ્બયઞાણમધિગન્ત્વા તતો પરં ભઙ્ગાનુપસ્સનાદિવસેન વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા અનુક્કમેન અરિયમગ્ગં ગણ્હન્તો અગ્ગમગ્ગેન, થિનમિદ્ધાભિભૂ ભિક્ખુ સબ્બા દુગ્ગતિયો જહેતિ, એવં સો હેટ્ઠિમમગ્ગવજ્ઝાનં કિલેસાનં પઠમમેવ પહીનત્તા દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તલોભસહગતચિત્તુપ્પાદેસુ ઉપ્પજ્જનકથિનમિદ્ધાનં અધિગતેન અરહત્તમગ્ગેન સમુચ્છિન્દનતો તદેકટ્ઠાનં માનાદીનમ્પિ પહીનત્તા સબ્બસો ભિન્નકિલેસો ખીણાસવો ભિક્ખુ તિવિધદુક્ખતાયોગેન દુગ્ગતિસઙ્ખાતા સબ્બાપિ ગતિયો ઉચ્છિન્નભવમૂલત્તા જહે, પજહેય્ય. તાસં પરભાગે નિબ્બાને પતિટ્ઠેય્યાતિ અત્થો.

દુતિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. ગોપાલકસુત્તવણ્ણના

૩૩. તતિયે કોસલેસૂતિ કોસલા નામ જાનપદિનો રાજકુમારા, તેસં નિવાસો એકોપિ જનપદો ‘‘કોસલા’’ત્વેવ વુચ્ચતિ, તેસુ કોસલેસુ જનપદે. ચારિકં ચરતીતિ અતુરિતચારિકાવસેન જનપદચારિકં ચરતિ. મહતાતિ ગુણમહત્તેનપિ મહતા, અપરિચ્છિન્નસઙ્ખ્યત્તા સઙ્ખ્યામહત્તેનપિ મહતા. ભિક્ખુસઙ્ઘેનાતિ દિટ્ઠિસીલસામઞ્ઞસંહતેન સમણગણેન. સદ્ધિન્તિ એકતો. મગ્ગા ઓક્કમ્માતિ મગ્ગતો અપક્કમિત્વા. અઞ્ઞતરં રુક્ખમૂલન્તિ ઘનપત્તસાખાવિટપસમ્પન્નસ્સ સન્દચ્છાયસ્સ મહતો રુક્ખસ્સ સમીપસઙ્ખાતં મૂલં.

અઞ્ઞતરો ગોપાલકોતિ એકો ગોગણરક્ખકો, નામેન પન નન્દો નામ. સો કિર અડ્ઢો મહદ્ધનો મહાભોગો, યથા કેણિયો જટિલો પબ્બજ્જાવસેન, એવં અનાથપિણ્ડિકસ્સ ગોયૂથં રક્ખન્તો ગોપાલકત્તેન રાજપીળં અપહરન્તો અત્તનો કુટુમ્બં રક્ખતિ. સો કાલેન કાલં પઞ્ચ ગોરસે ગહેત્વા, મહાસેટ્ઠિસ્સ સન્તિકં આગન્ત્વા નિય્યાતેત્વા સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા, સત્થારં પસ્સતિ, ધમ્મં સુણાતિ, અત્તનો વસનટ્ઠાનં આગમનત્થાય સત્થારં યાચતિ. સત્થા તસ્સેવ ઞાણપરિપાકં આગમયમાનો અગન્ત્વા, અપરભાગે મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન પરિવુતો જનપદચારિકં ચરન્તો, ‘‘ઇદાનિસ્સ ઞાણં પરિપક્ક’’ન્તિ ઞત્વા તસ્સ વસનટ્ઠાનસ્સ અવિદૂરે મગ્ગા ઓક્કમ્મ અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે નિસીદિ તસ્સ આગમનં આગમયમાનો. નન્દોપિ ખો ‘‘સત્થા કિર જનપદચારિકં ચરન્તો ઇતો આગચ્છતી’’તિ સુત્વા, હટ્ઠતુટ્ઠો વેગેન ગન્ત્વા, સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા કતપટિસન્થારો એકમન્તં નિસીદિ, અથસ્સ ભગવા ધમ્મં દેસેસિ. સો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિત્વા ભગવન્તં નિમન્તેત્વા સત્તાહં પાયાસદાનમદાસિ, સત્તમે દિવસે ભગવા અનુમોદનં કત્વા પક્કામિ. તેન વુત્તં – ‘‘એકમન્તં નિસિન્નં ખો તં ગોપાલકં ભગવા ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેસિ…પે… ઉટ્ઠાયાસના પક્કામી’’તિ.

તત્થ સન્દસ્સેસીતિ ‘‘ઇમે ધમ્મા કુસલા, ઇમે ધમ્મા અકુસલા’’તિઆદિના કુસલાદિધમ્મે કમ્મવિપાકે ઇધલોકપરલોકે પચ્ચક્ખતો દસ્સેન્તો અનુપુબ્બિકથાવસાને ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ સમ્મા દસ્સેસિ. સમાદપેસીતિ ‘‘સચ્ચાધિગમાય ઇમે નામ ધમ્મા અત્તનિ ઉપ્પાદેતબ્બા’’તિ સીલાદિધમ્મે સમ્મા ગણ્હાપેત્વા તેસુ તં પતિટ્ઠપેસિ. સમુત્તેજેસીતિ તે ધમ્મા સમાદિન્ના અનુક્કમેન ભાવિયમાના નિબ્બેધભાગિયા હુત્વા તિક્ખવિસદા યથા ખિપ્પં અરિયમગ્ગં આવહન્તિ, તથા સમ્મા ઉત્તેજેસિ સમ્મદેવ તેજેસિ. સમ્પહંસેસીતિ ભાવનાય પુબ્બેનાપરં વિસેસભાવદસ્સનેન ચિત્તસ્સ પમોદાપનવસેન સુટ્ઠુ પહંસેસિ. અપિચેત્થ સાવજ્જાનવજ્જધમ્મેસુ દુક્ખાદીસુ ચ સમ્મોહવિનોદનેન સન્દસ્સનં, સમ્માપટિપત્તિયં પમાદાપનોદનેન સમાદપનં, ચિત્તસ્સાલસિયાપત્તિવિનોદનેન સમુત્તેજનં, સમ્માપટિપત્તિસિદ્ધિયા સમ્પહંસનં વેદિતબ્બં. એવં સો ભગવતો સામુક્કંસિકાય ધમ્મદેસનાય સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. અધિવાસેસીતિ તેન દિટ્ઠસચ્ચેન ‘‘અધિવાસેતુ મે, ભન્તે ભગવા’’તિઆદિના નિમન્તિતો કાયઙ્ગવાચઙ્ગં અચોપેન્તો ચિત્તેનેવ અધિવાસેસિ સાદિયિ. તેનેવાહ ‘‘તુણ્હીભાવેના’’તિ.

અપ્પોદકપાયાસન્તિ નિરુદકપાયાસં. પટિયાદાપેત્વાતિ સમ્પાદેત્વા સજ્જેત્વા. નવઞ્ચ સપ્પિન્તિ નવનીતં ગહેત્વા તાવદેવ વિલીનં મણ્ડસપ્પિઞ્ચ પટિયાદાપેત્વા. સહત્થાતિ આદરજાતો સહત્થેનેવ પરિવિસન્તો. સન્તપ્પેસીતિ પટિયત્તં ભોજનં ભોજેસિ. સમ્પવારેસીતિ ‘‘અલં અલ’’ન્તિ વાચાય પટિક્ખિપાપેસિ. ભુત્તાવિન્તિ કતભત્તકિચ્ચં. ઓનીતપત્તપાણિન્તિ પત્તતો અપનીતપાણિં, ‘‘ધોતપત્તપાણિ’’ન્તિપિ પાઠો, ધોતપત્તહત્થન્તિ અત્થો. નીચન્તિ અનુચ્ચં આસનં ગહેત્વા આસનેયેવ નિસીદનં અરિયદેસવાસીનં ચારિત્તં, સો પન સત્થુ સન્તિકે ઉપચારવસેન પઞ્ઞત્તસ્સ દારુફલકાસનસ્સ સમીપે નિસીદિ. ધમ્મિયા કથાયાતિઆદિ સત્તમે દિવસે કતં અનુમોદનં સન્ધાય વુત્તં. સો કિર સત્તાહં ભગવન્તં ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ તત્થ વસાપેત્વા મહાદાનં પવત્તેસિ. સત્તમે પન દિવસે અપ્પોદકપાયાસદાનં અદાસિ. સત્થા તસ્સ તસ્મિં અત્તભાવે ઉપરિમગ્ગત્થાય ઞાણપરિપાકાભાવતો અનુમોદનમેવ કત્વા પક્કામિ.

સીમન્તરિકાયાતિ સીમન્તરે, તસ્સ ગામસ્સ અન્તરં. ગામવાસિનો કિર એકં તળાકં નિસ્સાય તેન સદ્ધિં કલહં અકંસુ. સો તે અભિભવિત્વા તં તળાકં ગણ્હિ. તેન બદ્ધાઘાતો એકો પુરિસો તં સત્થુ પત્તં ગહેત્વા દૂરં અનુગન્ત્વા ‘‘નિવત્તાહિ ઉપાસકા’’તિ વુત્તે ભગવન્તં વન્દિત્વા પદક્ખિણં કત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ અઞ્જલિં કત્વા યાવ દસ્સનૂપચારસમતિક્કમા દસનખસમોધાનસમુજ્જલં અઞ્જલિં સિરસિ પગ્ગય્હ પટિનિવત્તિત્વા દ્વિન્નં ગામાનં અન્તરે અરઞ્ઞપ્પદેસે એકકં ગચ્છન્તં સરેન વિજ્ઝિત્વા મારેસિ. તેન વુત્તં અચિરપક્કન્તસ્સ…પે… વોરોપેસી’’તિ. કેનચિદેવ કરણીયેન ઓહીયિત્વા પચ્છા ગચ્છન્તા ભિક્ખૂ તં તથા મતં દિસ્વા ભગવતો તમત્થં આરોચેસું, તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘અથ ખો સમ્બહુલા ભિક્ખૂ’’તિઆદિ.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ યસ્મા દિટ્ઠિસમ્પન્નં અરિયસાવકં નન્દં મારેન્તેન પુરિસેન આનન્તરિયકમ્મં બહુલં અપુઞ્ઞં પસુતં, તસ્મા યં ચોરેહિ ચ વેરીહિ ચ કત્તબ્બં, તતોપિ ઘોરતરં ઇમેસં સત્તાનં મિચ્છાપણિહિતં ચિત્તં કરોતીતિ ઇમમત્થં જાનિત્વા તદત્થદીપનં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ દિસો દિસન્તિ દૂસકો દૂસનીયં ચોરો ચોરં, દિસ્વાતિ વચનસેસો. યં તં કયિરાતિ યં તસ્સ અનયબ્યસનં કરેય્ય, દુતિયપદેપિ એસેવ નયો. ઇદં વુત્તં હોતિ – એકો એકસ્સ મિત્તદુબ્ભી ચોરો પુત્તદારખેત્તવત્થુગોમહિંસાદીસુ અપરજ્ઝન્તો યસ્સ અપરજ્ઝતિ, તમ્પિ તથેવ અત્તનિ અપરજ્ઝન્તં ચોરં દિસ્વા, વેરી વા પન કેનચિદેવ કારણેન બદ્ધવેરં વેરિં દિસ્વા અત્તનો કક્ખળતાય દારુણતાય યં તસ્સ અનયબ્યસનં કરેય્ય, પુત્તદારં વા પીળેય્ય, ખેત્તાદીનિ વા નાસેય્ય, જીવિતા વા વોરોપેય્ય, દસસુ અકુસલકમ્મપથેસુ મિચ્છાઠપિતત્તા મિચ્છાપણિહિતં ચિત્તં પાપિયો નં તતો કરે, નં પુરિસં પાપતરં તતો કરેય્ય. વુત્તપ્પકારો હિ દિસો વા વેરી વા દિસસ્સ વા વેરિનો વા ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે દુક્ખં વા ઉપ્પાદેય્ય, જીવિતક્ખયં વા કરેય્ય. ઇદં પન અકુસલકમ્મપથેસુ મિચ્છાઠપિતં ચિત્તં દિટ્ઠેવ ધમ્મે અનયબ્યસનં પાપેતિ, અત્તભાવસતસહસ્સેસુપિ ચતૂસુ અપાયેસુ ખિપિત્વા સીસમસ્સ ઉક્ખિપિતું ન દેતીતિ.

તતિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. યક્ખપહારસુત્તવણ્ણના

૩૪. ચતુત્થે કપોતકન્દરાયન્તિ એવંનામકે વિહારે. તસ્મિં કિર પબ્બતકન્દરે પુબ્બે બહૂ કપોતા વસિંસુ, તેન સા પબ્બતકન્દરા ‘‘કપોતકન્દરા’’તિ વુચ્ચતિ. અપરભાગે તત્થ કતવિહારોપિ ‘‘કપોતકન્દરા’’ત્વેવ પઞ્ઞાયિત્થ. તેન વુત્તં – ‘‘કપોતકન્દરાયન્તિ એવંનામકે વિહારે’’તિ. જુણ્હાય રત્તિયાતિ સુક્કપક્ખરત્તિયં. નવોરોપિતેહિ કેસેહીતિ અચિરઓહારિતેહિ કેસેહિ, ઇત્થમ્ભૂતલક્ખણે ચેતં કરણવચનં. અબ્ભોકાસેતિ યત્થ ઉપરિચ્છદનં પરિક્ખેપો વા નત્થિ, તાદિસે આકાસઙ્ગણે.

તત્થ આયસ્મા સારિપુત્તો સુવણ્ણવણ્ણો, આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો નીલુપ્પલવણ્ણો. ઉભોપિ પન તે મહાથેરા ઉદિચ્ચબ્રાહ્મણજચ્ચા કપ્પાનં સતસહસ્સાધિકં એકં અસઙ્ખ્યેય્યં અભિનીહારસમ્પન્ના છળભિઞ્ઞાપટિસમ્ભિદાપ્પત્તા મહાખીણાસવા સમાપત્તિલાભિનો સત્તસટ્ઠિયા સાવકપારમિઞાણાનં મત્થકપ્પત્તા એતં કપોતકન્દરવિહારં ઉપસોભયન્તા એકં કનકગુહં પવિટ્ઠા દ્વે સીહા વિય, એકં વિજમ્ભનભૂમિં ઓતિણ્ણા દ્વે બ્યગ્ઘા વિય, એકં સુપુપ્ફિતસાલવનં પવિટ્ઠા દ્વે છદ્દન્તનાગરાજાનો વિય, એકં સિમ્બલિવનં પવિટ્ઠા દ્વે સુપણ્ણરાજાનો વિય, એકં નરવાહનયાનં અભિરુળ્હા દ્વે વેસ્સવણા વિય, એકં પણ્ડુકમ્બલસિલાસનં અભિનિસિન્ના દ્વે સક્કા વિય, એકવિમાનબ્ભન્તરગતા દ્વે મહાબ્રહ્માનો વિય, એકસ્મિં ગગનટ્ઠાને ઠિતાનિ દ્વે ચન્દમણ્ડલાનિ વિય, દ્વે સૂરિયમણ્ડલાનિ વિય ચ વિરોચિંસુ. તેસુ આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો તુણ્હી નિસીદિ, આયસ્મા પન સારિપુત્તો સમાપજ્જિ. તેન વુત્તં – ‘‘અઞ્ઞતરં સમાધિં સમાપજ્જિત્વા’’તિ.

તત્થ અઞ્ઞતરં સમાધિન્તિ ઉપેક્ખાબ્રહ્મવિહારસમાપત્તિં. કેચિ ‘‘સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધસમાપત્તિ’’ન્તિ વદન્તિ, અપરે પનાહુ ‘‘આરુપ્પપાદકં ફલસમાપત્તિ’’ન્તિ. ઇમા એવ હિ તિસ્સો કાયરક્ખણસમત્થા સમાપત્તિયો. તત્થ નિરોધસમાપત્તિયા સમાધિપરિયાયસમ્ભવો હેટ્ઠા વુત્તોવ, પચ્છિમંયેવ પન આચરિયા વણ્ણેન્તિ. ઉત્તરાય દિસાય દક્ખિણં દિસં ગચ્છન્તીતિ ઉત્તરાય દિસાય યક્ખસમાગમં ગન્ત્વા અત્તનો ભવનં ગન્તું દક્ખિણં દિસં ગચ્છન્તિ. પટિભાતિ મન્તિ ઉપટ્ઠાતિ મમ. મન્તિ હિ પટિસદ્દયોગેન સામિઅત્થે ઉપયોગવચનં, ઇમસ્સ સીસે પહારં દાતું ચિત્તં મે ઉપ્પજ્જતીતિ અત્થો. સો કિર પુરિમજાતિયં થેરે બદ્ધાઘાતો, તેનસ્સ થેરં દિસ્વા પદુટ્ઠચિત્તસ્સ એવં અહોસિ. ઇતરો પન સપ્પઞ્ઞજાતિકો, તસ્મા તં પટિસેધેન્તો ‘‘અલં સમ્મા’’તિઆદિમાહ. તત્થ મા આસાદેસીતિ મા ઘટ્ટેસિ, મા પહારં દેહીતિ વુત્તં હોતિ. ઉળારોતિ ઉળારેહિ ઉત્તમેહિ સીલાદિગુણેહિ સમન્નાગતો.

અનાદિયિત્વાતિ આદરં અકત્વા, તસ્સ વચનં અગ્ગહેત્વા. યસ્મા પન તસ્સ વચનં અગ્ગણ્હન્તો તં અનાદિયન્તો નામ હોતિ, તસ્મા વુત્તં – ‘‘તં યક્ખં અનાદિયિત્વા’’તિ. સીસે પહારં અદાસીતિ સબ્બથામેન ઉસ્સાહં જનેત્વા આકાસે ઠિતોવ સીસે ખટકં અદાસિ, મુદ્ધનિ મુટ્ઠિઘાતં અકાસીતિ અત્થો. તાવ મહાતિ થામમહત્તેન તત્તકં મહન્તો પહારો અહોસિ. તેન પહારેનાતિ તેન પહારેન કરણભૂતેન. સત્તરતનન્તિ પમાણમજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ રતનેન સત્તરતનં. નાગન્તિ હત્થિનાગં. ઓસાદેય્યાતિ પથવિયં ઓસીદાપેય્ય નિમુજ્જાપેય્ય. ‘‘ઓસારેય્યા’’તિપિ પાઠો, ચુણ્ણવિચુણ્ણં કરેય્યાતિ અત્થો. અડ્ઢટ્ઠમરતનન્તિ અડ્ઢેન અટ્ઠન્નં પૂરણાનિ અડ્ઢટ્ઠમાનિ, અડ્ઢટ્ઠમાનિ રતનાનિ પમાણં એતસ્સાતિ અડ્ઢટ્ઠમરતનો, તં અડ્ઢટ્ઠમરતનં. મહન્તં પબ્બતકૂટન્તિ કેલાસકૂટપ્પમાણં વિપુલં ગિરિકૂટં. પદાલેય્યાતિ સકલિકાકારેન ભિન્દેય્ય. અપિ ઓસાદેય્ય, અપિ પદાલેય્યાતિ સમ્બન્ધો.

તાવદેવ ચસ્સ સરીરે મહાપરિળાહો ઉપ્પજ્જિ, સો વેદનાતુરો આકાસે ઠાતું અસક્કોન્તો ભૂમિયં પતિ, તઙ્ખણઞ્ઞેવ અટ્ઠસટ્ઠિસહસ્સાધિકયોજનસતસહસ્સુબ્બેધં સિનેરુમ્પિ પબ્બતરાજાનં સન્ધારેન્તી ચતુનહુતાધિકદ્વિયોજનસતસહસ્સબહલા મહાપથવી તં પાપસત્તં ધારેતું અસક્કોન્તી વિય વિવરમદાસિ. અવીચિતો જાલા ઉટ્ઠહિત્વા કન્દન્તંયેવ તં ગણ્હિંસુ, સો કન્દન્તો વિપ્પલપન્તો પતિ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ચ પન સો યક્ખો ‘ડય્હામિ ડય્હામી’તિ વત્વા તત્થેવ મહાનિરયં અપતાસીતિ. તત્થ અપતાસીતિ અપતિ.

કિં પન સો યક્ખત્તભાવેનેવ નિરયં ઉપગચ્છીતિ? ન ઉપગચ્છિ, યઞ્હેત્થ દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં પાપકમ્મં અહોસિ, તસ્સ બલેન યક્ખત્તભાવે મહન્તં દુક્ખં અનુભવિ. યં પન ઉપપજ્જવેદનીયં આનન્તરિયકમ્મં, તેન ચુતિઅનન્તરં નિરયે ઉપ્પજ્જીતિ. થેરસ્સ પન સમાપત્તિબલેન ઉપત્થમ્ભિતસરીરસ્સ ન કોચિ વિકારો અહોસિ. સમાપત્તિતો અવુટ્ઠિતકાલે હિ તં યક્ખો પહરિ, તથા પહરન્તં દિબ્બચક્ખુના દિસ્વા આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો ધમ્મસેનાપતિં ઉપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમનસમકાલમેવ ચ ધમ્મસેનાપતિ સમાપત્તિતો ઉટ્ઠાસિ. અથ નં મહામોગ્ગલ્લાનો સરીરવુત્તિં પુચ્છિ, સોપિસ્સ બ્યાકાસિ, તેન વુત્તં – ‘‘અદ્દસા ખો આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો…પે… અપિ ચ મે સીસં થોકં દુક્ખ’’ન્તિ.

તત્થ થોકં દુક્ખન્તિ થોકં અપ્પમત્તકં મધુરકજાતં વિય મે સીસં દુક્ખિતં, દુક્ખપ્પત્તન્તિ અત્થો. દુક્ખાધિટ્ઠાનઞ્હિ સીસં દુક્ખન્તિ વુત્તં. ‘‘સીસે થોકં દુક્ખ’’ન્તિપિ પાઠો. કથં પન સમાપત્તિબલેન સરીરે ઉપત્થમ્ભિતે થેરસ્સ સીસે થોકમ્પિ દુક્ખં અહોસીતિ? અચિરેનેવ વુટ્ઠિતત્તા. અન્તોસમાપત્તિયં અપઞ્ઞાયમાનદુક્ખઞ્હિ કાયનિસ્સિતત્તા નિદ્દં ઉપગતસ્સ મકસાદિજનિતં વિય પટિબુદ્ધસ્સ થોકં પઞ્ઞાયિત્થ.

‘‘મહાબલેન યક્ખેન તથા સબ્બુસ્સાહેન પહટે સરીરેપિ વિકારો નામ નત્થી’’તિ અચ્છરિયબ્ભુતચિત્તજાતેન આયસ્મતા મહામોગ્ગલ્લાનેન ‘‘અચ્છરિયં, આવુસો સારિપુત્તા’’તિઆદિના ધમ્મસેનાપતિનો મહાનુભાવતાય વિભાવિતાય સોપિસ્સ ‘અચ્છરિયં, આવુસો મોગ્ગલ્લાના’’તિઆદિના ઇદ્ધાનુભાવમહન્તતાપકાસનાપદેસેન અત્તનો ઇસ્સામચ્છરિયાહઙ્કારાદિમલાનં સુપ્પહીનતં દીપેતિ. પંસુપિસાચકમ્પિ ન પસ્સામાતિ સઙ્કારકૂટાદીસુ વિચરણકખુદ્દકપેતમ્પિ ન પસ્સામ. ઇતિ અધિગમપ્પિચ્છાનં અગ્ગભૂતો મહાથેરો તસ્મિં કાલે અનાવજ્જનેન તેસં અદસ્સનં સન્ધાય વદતિ. તેનેવાહ ‘‘એતરહી’’તિ.

ભગવા પન વેળુવને ઠિતો ઉભિન્નં અગ્ગસાવકાનં ઇમં કથાસલ્લાપં દિબ્બસોતેન અસ્સોસિ. તેન વુત્તં – ‘‘અસ્સોસિ ખો ભગવા’’તિઆદિ, તં વુત્તત્થમેવ.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ એતં આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ સમાપત્તિબલૂપગતં ઇદ્ધાનુભાવમહન્તતં વિદિત્વા. ઇમં ઉદાનન્તિ તસ્સેવ તાદિભાવપ્પત્તિદીપકં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ યસ્સ સેલૂપમં ચિત્તં, ઠિતં નાનુપકમ્પતીતિ યસ્સ ખીણાસવસ્સ ચિત્તં એકગ્ઘનસિલામયપબ્બતૂપમં સબ્બેસં ઇઞ્જનાનં અભાવતો વસીભાવપ્પત્તિયાવ ઠિતં સબ્બેહિપિ લોકધમ્મેહિ નાનુપકમ્પતિ ન પવેધતિ. ઇદાનિસ્સ અકમ્પનાકારં સદ્ધિં કારણેન દસ્સેતું ‘‘વિરત્ત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ વિરત્તં રજનીયેસૂતિ વિરાગસઙ્ખાતેન અરિયમગ્ગેન રજનીયેસુ રાગુપ્પત્તિહેતુભૂતેસુ સબ્બેસુ તેભૂમકધમ્મેસુ વિરત્તં, તત્થ સબ્બસો સમુચ્છિન્નરાગન્તિ અત્થો. કોપનેય્યેતિ પટિઘટ્ઠાનીયે સબ્બસ્મિમ્પિ આઘાતવત્થુસ્મિં ન કુપ્પતિ ન દુસ્સતિ ન વિકારં આપજ્જતિ. યસ્સેવં ભાવિતં ચિત્તન્તિ યસ્સ યથાવુત્તસ્સ અરિયપુગ્ગલસ્સ ચિત્તં એવં વુત્તનયેન તાદિભાવાવહનભાવેન ભાવિતં. કુતો તં દુક્ખમેસ્સતીતિ તં ઉત્તમપુગ્ગલં કુતો સત્તતો સઙ્ખારતો વા દુક્ખં ઉપગમિસ્સતિ, ન તાદિસસ્સ દુક્ખં અત્થીતિ અત્થો.

ચતુત્થસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. નાગસુત્તવણ્ણના

૩૫. પઞ્ચમે કોસમ્બિયન્તિ કુસુમ્બેન નામ ઇસિના વસિતટ્ઠાને માપિતત્તા ‘‘કોસમ્બી’’તિ એવંલદ્ધનામકે નગરે. ઘોસિતારામેતિ ઘોસિતસેટ્ઠિના કારિતે આરામે. ભગવા આકિણ્ણો વિહરતીતિ ભગવા સમ્બાધપ્પત્તો વિહરતિ. કિં પન ભગવતો સમ્બાધો અત્થિ, સંસગ્ગો વાતિ? નત્થિ. ન હિ કોચિ ભગવન્તં અનિચ્છાય ઉપસઙ્કમિતું સક્કોતિ. દુરાસદા હિ બુદ્ધા ભગવન્તો સબ્બત્થ ચ અનુપલિત્તત્તા. હિતેસિતાય પન સત્તેસુ અનુકમ્પં ઉપાદાય ‘‘મુત્તો મોચેસ્સામી’’તિ પટિઞ્ઞાનુરૂપં ચતુરોઘનિત્થરણત્થં અટ્ઠન્નં પરિસાનં અત્તનો સન્તિકં કાલેન કાલં ઉપસઙ્કમનં અધિવાસેતિ, સયઞ્ચ મહાકરુણાસમુસ્સાહિતો કાલઞ્ઞૂ હુત્વા તત્થ ઉપસઙ્કમતિ, ઇદં સબ્બબુદ્ધાનં આચિણ્ણં, અયમિધ આકિણ્ણવિહારોતિ અધિપ્પેતો.

ઇધ પન કોસમ્બિકાનં ભિક્ખૂનં કલહજાતાનં સત્થા દીઘીતિસ્સ કોસલરઞ્ઞો વત્થું આહરિત્વા, ‘‘ન હિ વેરેન વેરાનિ, સમ્મન્તીધ કુદાચન’’ન્તિઆદિના (ધ. પ. ૫; મ. નિ. ૩.૨૩૭; મહાવ. ૪૬૪) ઓવાદં અદાસિ, તં દિવસં તેસં કલહં કરોન્તાનંયેવ રત્તિ વિભાતા. દુતિયદિવસેપિ ભગવા તમેવ વત્થું કથેસિ, તં દિવસમ્પિ તેસં કલહં કરોન્તાનંયેવ રત્તિ વિભાતા. તતિયદિવસેપિ ભગવા તમેવ વત્થું કથેસિ, અથઞ્ઞતરો ભિક્ખુ ભગવન્તં એવમાહ – ‘‘અપ્પોસ્સુક્કો, ભન્તે ભગવા, દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારમનુયુત્તો વિહરતુ, મયમેતેન ભણ્ડનેન કલહેન વિગ્ગહેન વિવાદેન પઞ્ઞાયિસ્સામા’’તિ. સત્થા ‘‘પરિયાદિન્નચિત્તા ખો ઇમે મોઘપુરિસા ન દાનિમે સક્કા સઞ્ઞાપેતું, નત્થિ ચેત્થ સઞ્ઞાપેતબ્બા, યંનૂનાહં એકચારિકવાસં વસેય્યં, એવં ઇમે ભિક્ખૂ કલહતો ઓરમિસ્સન્તી’’તિ ચિન્તેસિ. એવં તેહિ કલહકારકેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં એકવિહારે વાસં વિનેતબ્બાભાવતો ઉપાસકાદીહિ ઉપસઙ્કમનઞ્ચ આકિણ્ણવિહારં કત્વા વુત્તં – ‘‘તેન ખો પન સમયેન ભગવા આકિણ્ણો વિહરતી’’તિઆદિ.

તત્થ દુક્ખન્તિ ન સુખં, અનારાધિતચિત્તતાય ન ઇટ્ઠન્તિ અત્થો. તેનેવાહ ‘‘ન ફાસુ વિહરામી’’તિ. વૂપકટ્ઠોતિ પવિવેકટ્ઠો દૂરીભૂતો. તથા ચિન્તેત્વાવ ભગવા પાતોવ સરીરપ્પટિજગ્ગનં કત્વા કોસમ્બિયં પિણ્ડાય ચરિત્વા કઞ્ચિ અનામન્તેત્વા એકો અદુતિયો ગન્ત્વા કોસલરટ્ઠે પાલિલેય્યકે વનસણ્ડે ભદ્દસાલમૂલે વિહાસિ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો ભગવા પુબ્બણ્હસમયં…પે… ભદ્દસાલમૂલે’’તિ. તત્થ સામન્તિ સયં. સંસામેત્વાતિ પટિસામેત્વા. પત્તચીવરમાદાયાતિ એત્થાપિ સામન્તિ પદં આનેત્વા યોજેતબ્બં. ઉપટ્ઠાકેતિ કોસમ્બિનગરવાસિનો ઘોસિતસેટ્ઠિઆદિકે ઉપટ્ઠાકે, વિહારે ચ અગ્ગુપટ્ઠાકં આયસ્મન્તં આનન્દં અનામન્તેત્વા.

એવં ગતે સત્થરિ પઞ્ચસતા ભિક્ખૂ આયસ્મન્તં આનન્દં આહંસુ – ‘‘આવુસો આનન્દ, સત્થા એકકોવ ગતો, મયં અનુબન્ધિસ્સામા’’તિ. ‘‘આવુસો, યદા ભગવા સામં સેનાસનં સંસામેત્વા પત્તચીવરમાદાય અનામન્તેત્વા ઉપટ્ઠાકે ચ અનપલોકેત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘં અદુતિયો ગચ્છતિ, તદા એકચારં ચરિતું ભગવતો અજ્ઝાસયો, સાવકેન નામ સત્થુ અજ્ઝાસયાનુરૂપં પટિપજ્જિતબ્બં, તસ્મા ન ઇમેસુ દિવસેસુ ભગવા અનુગન્તબ્બો’’તિ નિવારેસિ, સયમ્પિ નાનુગચ્છિ.

અનુપુબ્બેનાતિ અનુક્કમેન, ગામનિગમપટિપાટિયા ચારિકં ચરમાનો ‘‘એકચારવાસં તાવ વસમાનં ભિક્ખું પસ્સિસ્સામી’’તિ બાલકલોણકારગામં ગન્ત્વા તત્થ ભગુત્થેરસ્સ સકલં પચ્છાભત્તઞ્ચેવ તિયામઞ્ચ રત્તિં એકચારવાસે આનિસંસં કથેત્વા પુનદિવસે તેન પચ્છાસમણેન પિણ્ડાય ચરિત્વા તં તત્થેવ નિવત્તેત્વા ‘‘સમગ્ગવાસં વસમાને તયો કુલપુત્તે પસ્સિસ્સામી’’તિ પાચીનવંસમિગદાયં ગન્ત્વા તેસમ્પિ સકલરત્તિં સમગ્ગવાસે આનિસંસં કથેત્વા તેપિ તત્થેવ નિવત્તેત્વા એકકોવ પાલિલેય્યગામં સમ્પત્તો. પાલિલેય્યગામવાસિનો પચ્ચુગ્ગન્ત્વા ભગવતો દાનં દત્વા પાલિલેય્યગામસ્સ અવિદૂરે રક્ખિતવનસણ્ડો નામ અત્થિ, તત્થ ભગવતો પણ્ણસાલં કત્વા ‘‘એત્થ ભગવા વસતૂ’’તિ યાચિત્વા વાસયિંસુ. ભદ્દસાલોતિ પન તત્થેકો મનાપો ભદ્દકો સાલરુક્ખો, ભગવા તં ગામં ઉપનિસ્સાય વનસણ્ડે પણ્ણસાલસમીપે તસ્મિં રુક્ખમૂલે વિહાસિ. તેન વુત્તં – ‘‘પાલિલેય્યકે વિહરતિ રક્ખિતવનસણ્ડે ભદ્દસાલમૂલે’’તિ.

હત્થિનાગોતિ મહાહત્થી યૂથપતિ. હત્થિકલભેહીતિ હત્થિપોતકેહિ. હત્થિચ્છાપેહીતિ ખીરૂપગેહિ દહરહત્થિપોતકેહિ, યે ‘‘ભિઙ્કા’’તિપિ વુચ્ચન્તિ. છિન્નગ્ગાનીતિ પુરતો પુરતો ગચ્છન્તેહિ તેહિ હત્થિઆદીહિ છિન્નગ્ગાનિ ખાદિતાવસેસાનિ ખાણુસદિસાનિ ખાદતિ. ઓભગ્ગોભગ્ગન્તિ તેન હત્થિનાગેન ઉચ્ચટ્ઠાનતો ભઞ્જિત્વા ભઞ્જિત્વા પાતિતં. અસ્સ સાખાભઙ્ગન્તિ એતસ્સ સન્તકં સાખાભઙ્ગં તે ખાદન્તિ. આવિલાનીતિ તેહિ પઠમતરં ઓતરિત્વા પિવન્તેહિ આલુળિતત્તા આવિલાનિ કદ્દમમિસ્સાનિ પાનીયાનિ પિવતિ. ઓગાહાતિ તિત્થતો. ‘‘ઓગાહ’’ન્તિપિ પાળિ. અસ્સાતિ હત્થિનાગસ્સ. ઉપનિઘંસન્તિયોતિ ઘટ્ટેન્તિયો, ઉપનિઘંસિયમાનોપિ અત્તનો ઉળારભાવેન ન કુજ્ઝતિ, તેન તા તં ઘંસન્તિયેવ. યૂથાતિ હત્થિઘટા.

યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમીતિ સો કિર હત્થિનાગો યૂથવાસે ઉક્કણ્ઠિતો તં વનસણ્ડં પવિટ્ઠો તત્થ ભગવન્તં દિસ્વા ઘટસહસ્સેન નિબ્બાપિતસન્તાપો વિય નિબ્બુતો હુત્વા પસન્નચિત્તો ભગવતો સન્તિકે અટ્ઠાસિ, તતો પટ્ઠાય વત્તસીસે ઠત્વા ભદ્દસાલસ્સ પણ્ણસાલાય ચ સમન્તતો અપ્પહરિતકં કત્વા સાખાભઙ્ગેહિ સમ્મજ્જતિ, ભગવતો મુખધોવનં દેતિ, ન્હાનોદકં આહરતિ, દન્તકટ્ઠં દેતિ, અરઞ્ઞતો મધુરાનિ ફલાનિ આહરિત્વા સત્થુ ઉપનેતિ, સત્થા તાનિ પરિભુઞ્જતિ. તેન વુત્તં – ‘‘તત્ર સુદં સો હત્થિનાગો યસ્મિં પદેસે ભગવા વિહરતિ, તં પદેસં અપ્પહરિતઞ્ચ કરોતિ, સોણ્ડાય ભગવતો પાનીયં પરિભોજનીયં ઉપટ્ઠાપેતી’’તિ. સોણ્ડાય દારૂનિ આહરિત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞં ઘંસિત્વા અગ્ગિં ઉટ્ઠાપેત્વા દારૂનિ જાલાપેત્વા તત્થ પાસાણખણ્ડાનિ તાપેત્વા તાનિ દણ્ડકેહિ પવટ્ટેત્વા સોણ્ડિયં ખિપિત્વા ઉદકસ્સ તત્તભાવં ઞત્વા ભગવતો સન્તિકં ઉપગન્ત્વા તિટ્ઠતિ, ભગવા ‘‘હત્થિનાગો મમ ન્હાનં ઇચ્છતી’’તિ તત્થ ગન્ત્વા ન્હાનકિચ્ચં કરોતિ, પાનીયેપિ એસેવ નયો. તસ્મિં પન સીતલે સઞ્જાતે ઉપસઙ્કમતિ, તં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘સોણ્ડાય ભગવતો પાનીયં પરિભોજનીયં ઉપટ્ઠાપેતી’’તિ.

અથ ખો ભગવતો રહોગતસ્સાતિઆદિ ઉભિન્નં મહાનાગાનં વિવેકસુખપચ્ચવેક્ખણદસ્સનં, તં વુત્તત્થમેવ. અત્તનો ચ પવિવેકં વિદિત્વાતિ કેહિચિ અનાકિણ્ણભાવલદ્ધં કાયવિવેકં જાનિત્વા, ઇતરે પન વિવેકા ભગવતો સબ્બકાલં વિજ્જન્તિયેવ.

ઇમં ઉદાનન્તિ ઇમં અત્તનો હત્થિનાગસ્સ ચ પવિવેકાભિરતિયા સમાનજ્ઝાસયભાવદીપનં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થાયં સઙ્ખેપત્થો – એતં ઈસાદન્તસ્સ રથઈસાસદિસદન્તસ્સ હત્થિનાગસ્સ ચિત્તં નાગેન બુદ્ધનાગસ્સ ચિત્તેન સમેતિ સંસન્દતિ. કથં સમેતિ ચે? યદેકો રમતી વને યસ્મા બુદ્ધનાગો ‘‘અહં ખો પુબ્બે આકિણ્ણો વિહાસિ’’ન્તિ પુરિમં આકિણ્ણવિહારં જિગુચ્છિત્વા વિવેકં ઉપબ્રૂહયમાનો ઇદાનિ યથા એકો અદુતિયો વને અરઞ્ઞે રમતિ અભિરમતિ, એવં અયમ્પિ હત્થિનાગો પુબ્બે અત્તનો હત્થિઆદીહિ આકિણ્ણવિહારં જિગુચ્છિત્વા વિવેકં ઉપબ્રૂહયમાનો ઇદાનિ એકો અસહાયો વને અરઞ્ઞે રમતિ અભિરમતિ. તસ્માસ્સ ચિત્તં નાગેન સમેતિ તસ્સ ચિત્તેન સમેતીતિ કત્વા એકીભાવરતિયા એકસદિસં હોતીતિ અત્થો.

પઞ્ચમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. પિણ્ડોલસુત્તવણ્ણના

૩૬. છટ્ઠે પિણ્ડોલભારદ્વાજોતિ પિણ્ડં ઉલમાનો પરિયેસમાનો પબ્બજિતોતિ પિણ્ડોલો. સો કિર પરિજિણ્ણભોગો બ્રાહ્મણો હુત્વા મહન્તં ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ લાભસક્કારં દિસ્વા પિણ્ડત્થાય નિક્ખમિત્વા પબ્બજિતો. સો મહન્તં કપલ્લં ‘‘પત્ત’’ન્તિ ગહેત્વા ચરતિ, કપલ્લપૂરં યાગું પિવતિ, ભત્તં ભુઞ્જતિ, પૂવખજ્જકઞ્ચ ખાદતિ. અથસ્સ મહગ્ઘસભાવં સત્થુ આરોચેસું. સત્થા તસ્સ પત્તત્થવિકં નાનુજાનિ, હેટ્ઠામઞ્ચે પત્તં નિક્કુજ્જિત્વા ઠપેતિ, સો ઠપેન્તોપિ ઘંસેન્તોવ પણામેત્વા ઠપેતિ, ગણ્હન્તોપિ ઘંસેન્તોવ આકડ્ઢિત્વા ગણ્હાતિ. તં ગચ્છન્તે ગચ્છન્તે કાલે ઘંસનેન પરિક્ખીણં, નાળિકોદનમત્તસ્સેવ ગણ્હનકં જાતં. તતો સત્થુ આરોચેસું, અથસ્સ સત્થા પત્તત્થવિકં અનુજાનિ. થેરો અપરેન સમયેન ઇન્દ્રિયભાવનં ભાવેન્તો અગ્ગફલે અરહત્તે પતિટ્ઠાસિ. ઇતિ સો પુબ્બે સવિસેસં પિણ્ડત્થાય ઉલતીતિ પિણ્ડોલો, ગોત્તેન પન ભારદ્વાજોતિ ઉભયં એકતો કત્વા ‘‘પિણ્ડોલભારદ્વાજો’’તિ વુચ્ચતિ.

આરઞ્ઞકોતિ ગામન્તસેનાસનપટિક્ખિપનેન અરઞ્ઞે નિવાસો અસ્સાતિ આરઞ્ઞકો, આરઞ્ઞકધુતઙ્ગં સમાદાય વત્તન્તસ્સેતં નામં. તથા ભિક્ખાસઙ્ખાતાનં આમિસપિણ્ડાનં પાતો પિણ્ડપાતો, પરેહિ દિન્નાનં પિણ્ડાનં પત્તે નિપતનન્તિ અત્થો. પિણ્ડપાતં ઉઞ્છતિ તં તં કુલં ઉપસઙ્કમન્તો ગવેસતીતિ પિણ્ડપાતિકો, પિણ્ડાય વા પતિતું ચરિતું વતમેતસ્સાતિ પિણ્ડપાતી, પિણ્ડપાતીયેવ પિણ્ડપાતિકો. સઙ્કારકૂટાદીસુ પંસૂનં ઉપરિ ઠિતત્તા અબ્ભુગ્ગતટ્ઠેન પંસુકૂલં વિયાતિ પંસુકૂલં, પંસુ વિય વા કુચ્છિતભાવં ઉલતિ ગચ્છતીતિ પંસુકૂલં, પંસુકૂલસ્સ ધારણં પંસુકૂલં, તં સીલં એતસ્સાતિ પંસુકૂલિકો. સઙ્ઘાટિઉત્તરાસઙ્ગઅન્તરવાસકસઙ્ખાતાનિ તીણિ ચીવરાનિ તિચીવરં, તિચીવરસ્સ ધારણં તિચીવરં, તં સીલં એતસ્સાતિ તેચીવરિકો. અપ્પિચ્છોતિઆદીનં પદાનં અત્થો હેટ્ઠા વુત્તોયેવ.

ધુતવાદોતિ ધુતો વુચ્ચતિ ધુતકિલેસો પુગ્ગલો, કિલેસધુનનકધમ્મો વા. તત્થ અત્થિ ધુતો, ન ધુતવાદો, અત્થિ ન ધુતો, ધુતવાદો, અત્થિ નેવ ધુતો, ન ધુતવાદો, અત્થિ ધુતો ચેવ, ધુતવાદો ચાતિ ઇદં ચતુક્કં વેદિતબ્બં. તેસુ યો સયં ધુતધમ્મે સમાદાય વત્તતિ, ન પરં તદત્થાય સમાદપેતિ, અયં પઠમો. યો પન સયં ન ધુતધમ્મે સમાદાય વત્તતિ, પરં સમાદપેતિ, અયં દુતિયો. યો ઉભયરહિતો, અયં તતિયો. યો પન ઉભયસમ્પન્નો, અયં ચતુત્થો. એવરૂપો ચ આયસ્મા પિણ્ડોલભારદ્વાજોતિ. તેન વુત્તં ‘‘ધુતવાદો’’તિ. એકદેસસરૂપેકસેસવસેન હિ અયં નિદ્દેસો યથા તં ‘‘નામરૂપ’’ન્તિ.

અધિચિત્તમનુયુત્તોતિ એત્થ અટ્ઠસમાપત્તિસમ્પયોગતો અરહત્તફલસમાપત્તિસમ્પયોગતો વા ચિત્તસ્સ અધિચિત્તભાવો વેદિતબ્બો, ઇધ પન ‘‘અરહત્તફલચિત્ત’’ન્તિ વદન્તિ. તંતંસમાપત્તીસુ સમાધિ એવ અધિચિત્તં, ઇધ પન અરહત્તફલસમાધિ વેદિતબ્બો. કેચિ પન ‘‘અધિચિત્તમનુયુત્તેન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુના કાલેન કાલં તીણિ નિમિત્તાનિ મનસિ કાતબ્બાનીતિ એતસ્મિં અધિચિત્તસુત્તે (અ. નિ. ૩.૧૦૩) વિય સમથવિપસ્સનાચિત્તં અધિચિત્તન્તિ ઇધાધિપ્પેત’’ન્તિ વદન્તિ, તં ન સુન્દરં. પુરિમોયેવત્થો ગહેતબ્બો.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ એતં આયસ્મતો પિણ્ડોલભારદ્વાજસ્સ અધિટ્ઠાનપરિક્ખારસમ્પદાસમ્પન્નં અધિચિત્તાનુયોગસઙ્ખાતં અત્થં સબ્બાકારતો વિદિત્વા. એવં ‘‘અધિચિત્તાનુયોગો મમ સાસનાનુટ્ઠાન’’ન્તિ દીપેન્તો ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ અનૂપવાદોતિ વાચાય કસ્સચિપિ અનુપવદનં. અનૂપઘાતોતિ કાયેન કસ્સચિ ઉપઘાતાકરણં. પાતિમોક્ખેતિ એત્થ પાતિમોક્ખપદસ્સ અત્થો હેટ્ઠા નાનપ્પકારેહિ વુત્તો, તસ્મિં પાતિમોક્ખે. સત્તન્નં આપત્તિક્ખન્ધાનં અવીતિક્કમલક્ખણો સંવરો. મત્તઞ્ઞુતાતિ પટિગ્ગહણપરિભોગવસેન પમાણઞ્ઞુતા. પન્તઞ્ચ સયનાસનન્તિ વિવિત્તં સઙ્ઘટ્ટનવિરહિતં સેનાસનં. અધિચિત્તે ચ આયોગોતિ અટ્ઠન્નં સમાપત્તીનં અધિગમાય ભાવનાનુયોગો.

અપરો નયો – અનૂપવાદોતિ કસ્સચિપિ ઉપરુજ્ઝનવચનસ્સ અવદનં. તેન સબ્બમ્પિ વાચસિકં સીલં સઙ્ગણ્હાતિ. અનૂપઘાતોતિ કાયેન કસ્સચિ ઉપઘાતસ્સ પરવિહેઠનસ્સ અકરણં. તેન સબ્બમ્પિ કાયિકં સીલં સઙ્ગણ્હાતિ. યાદિસં પનિદં ઉભયં બુદ્ધાનં સાસનન્તોગધં હોતિ, તં દસ્સેતું – ‘‘પાતિમોક્ખે ચ સંવરો’’તિ વુત્તં. ચસદ્દો નિપાતમત્તં. પાતિમોક્ખે ચ સંવરોતિ પાતિમોક્ખસંવરભૂતો અનૂપવાદો અનૂપઘાતો ચાતિ અત્થો.

અથ વા પાતિમોક્ખેતિ અધિકરણે ભુમ્મં. પાતિમોક્ખે નિસ્સયભૂતે સંવરો. કો પન સોતિ? અનૂપવાદો અનૂપઘાતો. ઉપસમ્પદવેલાયઞ્હિ અવિસેસેન પાતિમોક્ખસીલં સમાદિન્નં નામ હોતિ, તસ્મિં પાતિમોક્ખે ઠિતસ્સ તતો પરં ઉપવાદૂપઘાતાનં અકરણવસેન સંવરો, સો અનૂપવાદો અનૂપઘાતો ચાતિ વુત્તો.

અથ વા પાતિમોક્ખેતિ નિપ્ફાદેતબ્બે ભુમ્મં યથા ‘‘ચેતસો અવૂપસમો અયોનિસોમનસિકારપદટ્ઠાન’’ન્તિ (સં. નિ. ૫.૨૩૨). તેન પાતિમોક્ખેન સાધેતબ્બો અનૂપવાદો અનૂપઘાતો, પાતિમોક્ખસંવરસઙ્ગહિતો અનૂપવાદો અનૂપઘાતોઇચ્ચેવ અત્થો. સંવરોતિ ઇમિના પન સતિસંવરો, ઞાણસંવરો, ખન્તિસંવરો, વીરિયસંવરોતિ ઇમેસં ચતુન્નં સંવરાનં ગહણં, પાતિમોક્ખસાધનં ઇદં સંવરચતુક્કં.

મત્તઞ્ઞુતા ચ ભત્તસ્મિન્તિ પરિયેસનપટિગ્ગહણપરિભોગવિસ્સજ્જનાનં વસેન ભોજને પમાણઞ્ઞુતા. પન્તઞ્ચ સયનાસનન્તિ ભાવનાનુકૂલં અરઞ્ઞરુક્ખમૂલાદિવિવિત્તસેનાસનં. અધિચિત્તે ચ આયોગોતિ સબ્બચિત્તાનં અધિકત્તા ઉત્તમત્તા અધિચિત્તસઙ્ખાતે અરહત્તફલચિત્તે સાધેતબ્બે તસ્સ નિપ્ફાદનત્થં સમથવિપસ્સનાભાવનાવસેન આયોગો. એતં બુદ્ધાન સાસનન્તિ એતં પરસ્સ અનૂપવદનં, અનૂપઘાતનં, પાતિમોક્ખસંવરો, પરિયેસનપટિગ્ગહણાદીસુ મત્તઞ્ઞુતા, વિવિત્તવાસો, યથાવુત્તઅધિચિત્તાનુયોગો ચ બુદ્ધાનં સાસનં ઓવાદો અનુસિટ્ઠીતિ અત્થો. એવં ઇમાય ગાથાય તિસ્સો સિક્ખા કથિતાતિ વેદિતબ્બા.

છટ્ઠસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. સારિપુત્તસુત્તવણ્ણના

૩૭. સત્તમે અપુબ્બં નત્થિ. ગાથાય અધિચેતસોતિ અધિચિત્તવતો, સબ્બચિત્તાનં અધિકેન અરહત્તફલચિત્તેન સમન્નાગતસ્સાતિ અત્થો. અપ્પમજ્જતોતિ ન પમજ્જતો, અપ્પમાદેન અનવજ્જધમ્મેસુ સાતચ્ચકિરિયાય સમન્નાગતસ્સાતિ વુત્તં હોતિ. મુનિનોતિ ‘‘યો મુનાતિ ઉભો લોકે, મુનિ તેન પવુચ્ચતી’’તિ (ધ. પ. ૨૬૯; ચૂળનિ. મેત્તગૂમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૨૧) એવં ઉભયલોકમુનનેન મોનં વુચ્ચતિ ઞાણં, તેન અરહત્તફલઞાણસઙ્ખાતેન ઞાણેન સમન્નાગતત્તા વા ખીણાસવો મુનિ નામ, તસ્સ મુનિનો. મોનપથેસુ સિક્ખતોતિ અરહત્તઞાણસઙ્ખાતસ્સ મોનસ્સ પથેસુ સત્તતિંસબોધિપક્ખિયધમ્મેસુ તીસુ વા સિક્ખાસુ સિક્ખતો. ઇદઞ્ચ પુબ્બભાગપ્પટિપદં ગહેત્વા વુત્તં. પરિનિટ્ઠિતસિક્ખો હિ અરહા, તસ્મા એવં સિક્ખતો, ઇમાય સિક્ખાય મુનિભાવં પત્તસ્સ મુનિનોતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. યસ્મા ચ એતદેવ, તસ્મા હેટ્ઠિમમગ્ગફલચિત્તાનં વસેન અધિચેતસો, ચતુસચ્ચસમ્બોધપટિપત્તિયં અપ્પમાદવસેન અપ્પમજ્જતો, મગ્ગઞાણસમન્નાગમેન મુનિનોતિ એવમેતેસં તિણ્ણં પદાનં અત્થો યુજ્જતિયેવ. અથ વા ‘‘અપ્પમજ્જતો સિક્ખતો’’તિ પદાનં હેતુઅત્થતા દટ્ઠબ્બા અપ્પમજ્જનહેતુ સિક્ખનહેતુ ચ અધિચેતસોતિ.

સોકા ન ભવન્તિ તાદિનોતિ તાદિસસ્સ ખીણાસવમુનિનો અબ્ભન્તરે ઇટ્ઠવિયોગાદિવત્થુકા સોકા ચિત્તસન્તાપા ન હોન્તિ. અથ વા તાદિનોતિ તાદિલક્ખણસમન્નાગતસ્સ એવરૂપસ્સ મુનિનો સોકા ન ભવન્તીતિ અયમેત્થ અત્થો. ઉપસન્તસ્સાતિ રાગાદીનં અચ્ચન્તૂપસમેન ઉપસન્તસ્સ. સદા સતીમતોતિ સતિવેપુલ્લપ્પત્તિયા નિચ્ચકાલં સતિયા અવિરહિતસ્સ.

એત્થ ચ ‘‘અધિચેતસો’’તિ ઇમિના અધિચિત્તસિક્ખા, ‘‘અપ્પમજ્જતો’’તિ એતેન અધિસીલસિક્ખા, ‘‘મુનિનો મોનપથેસુ સિક્ખતો’’તિ એતેહિ અધિપઞ્ઞાસિક્ખા. ‘‘મુનિનો’’તિ વા એતેન અધિપઞ્ઞાસિક્ખા, ‘‘મોનપથેસુ સિક્ખતો’’તિ એતેન તાસં લોકુત્તરસિક્ખાનં પુબ્બભાગપટિપદા, ‘‘સોકા ન ભવન્તી’’તિઆદીહિ સિક્ખાપારિપૂરિયા આનિસંસો પકાસિતોતિ વેદિતબ્બં. સેસં વુત્તનયમેવ.

સત્તમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. સુન્દરીસુત્તવણ્ણના

૩૮. અટ્ઠમે સક્કતોતિઆદીનં પદાનં અત્થો હેટ્ઠા વણ્ણિતોયેવ. અસહમાનાતિ ન સહમાના, ઉસૂયન્તાતિ અત્થો. ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ સક્કારં અસહમાનાતિ સમ્બન્ધો.