૮. સુન્દરીસુત્તવણ્ણના

૩૮. અટ્ઠમે સક્કતોતિઆદીનં પદાનં અત્થો હેટ્ઠા વણ્ણિતોયેવ. અસહમાનાતિ ન સહમાના, ઉસૂયન્તાતિ અત્થો. ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ સક્કારં અસહમાનાતિ સમ્બન્ધો.

સુન્દરીતિ તસ્સા નામં. સા કિર તસ્મિં કાલે સબ્બપરિબ્બાજિકાસુ અભિરૂપા દસ્સનીયા પાસાદિકા પરમાય વણ્ણપોક્ખરતાય સમન્નાગતા, તેનેવ સા ‘‘સુન્દરી’’તિ પઞ્ઞાયિત્થ. સા ચ અનતીતયોબ્બના અસંયતસમાચારાવ હોતિ, તસ્મા તે સુન્દરિં પરિબ્બાજિકં પાપકમ્મે ઉય્યોજેસું. તે હિ અઞ્ઞતિત્થિયા બુદ્ધુપ્પાદતો પટ્ઠાય સયં હતલાભસક્કારા હેટ્ઠા અક્કોસસુત્તવણ્ણનાયં આગતનયેન ભગવતો ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ ઉળારં અપરિમિતં લાભસક્કારં પવત્તમાનં દિસ્વા ઇસ્સાપકતા એકતો હુત્વા સમ્મન્તયિંસુ – મયં સમણસ્સ ગોતમસ્સ ઉપ્પન્નકાલતો પટ્ઠાય નટ્ઠા હતલાભસક્કારા, ન નો કોચિ અત્થિભાવમ્પિ જાનાતિ, કિં નિસ્સાય નુ ખો લોકો સમણે ગોતમે અભિપ્પસન્નો ઉળારં સક્કારસમ્માનં ઉપનેતીતિ? તત્થેકો આહ – ‘‘ઉચ્ચાકુલપ્પસુતો અસમ્ભિન્નાય મહાસમ્મતપ્પવેણિયા જાતો’’તિ, અપરો ‘‘અભિજાતિયં તસ્સ અનેકાનિ અચ્છરિયાનિ પાતુભૂતાની’’તિ, અઞ્ઞો ‘‘કાલદેવિલં વન્દાપેતું ઉપનીતસ્સ પાદા પરિવત્તિત્વા તસ્સ જટાસુ પતિટ્ઠિતા’’તિ, અપરો ‘‘વપ્પમઙ્ગલકાલે જમ્બુચ્છાયાય સયાપિતસ્સ વીતિક્કન્તેપિ મજ્ઝન્હિકે જમ્બુચ્છાયા અપરિવત્તિત્વા ઠિતા’’તિ, અઞ્ઞો ‘‘અભિરૂપો દસ્સનીયો પાસાદિકો રૂપસમ્પત્તિયા’’તિ, અપરો ‘‘જિણ્ણાતુરમતપબ્બજિતસઙ્ખાતનિમિત્તે દિસ્વા સંવેગજાતો આગામિનં ચક્કવત્તિરજ્જં પહાય પબ્બજિતો’’તિ. એવં અપરિમાણકાલે સમ્ભતં અનઞ્ઞસાધારણં ભગવતો પુઞ્ઞઞાણસમ્ભારં ઉક્કંસપારમિપ્પત્તં નિરુપમં સલ્લેખપ્પટિપદં અનુત્તરઞ્ચ ઞાણપહાનસમ્પદાદિબુદ્ધાનુભાવં અજાનન્તા અત્તના યથાદિટ્ઠં યથાસુતં ધરમાનં તં તં ભગવતો બહુમાનકારણં કિત્તેત્વા અબહુમાનકારણં પરિયેસિત્વા અપસ્સન્તા ‘‘કેન નુ ખો કારણેન મયં સમણસ્સ ગોતમસ્સ અયસં ઉપ્પાદેત્વા લાભસક્કારં નાસેય્યામા’’તિ. તેસુ એકો તિખિણમન્તી એવમાહ – ‘‘અમ્ભો ઇમસ્મિં સત્તલોકે માતુગામસુખે અસત્તસત્તા નામ નત્થિ, અયઞ્ચ સમણો ગોતમો અભિરૂપો દેવસમો તરુણો, અત્તનો સમરૂપં માતુગામં લભિત્વા સજ્જેય્ય. અથાપિ ન સજ્જેય્ય, જનસ્સ પન સઙ્કિયો ભવેય્ય, હન્દ મયં સુન્દરિં પરિબ્બાજિકં તથા ઉય્યોજેમ, યથા સમણસ્સ ગોતમસ્સ અયસો પથવિયં પત્થરેય્યા’’તિ.

તં સુત્વા ઇતરે ‘‘ઇદં સુટ્ઠુ તયા ચિન્તિતં, એવઞ્હિ કતે સમણો ગોતમો અયસકેન ઉપદ્દુતો સીસં ઉક્ખિપિતું અસક્કોન્તો યેન વા તેન વા પલાયિસ્સતી’’તિ સબ્બેવ એકજ્ઝાસયા હુત્વા તથા ઉય્યોજેતું સુન્દરિયા સન્તિકં અગમંસુ. સા તે દિસ્વા ‘‘કિં તુમ્હે એકતો આગતત્થા’’તિ આહ. તિત્થિયા અનાલપન્તા આરામપરિયન્તે પટિચ્છન્ને ઠાને નિસીદિંસુ. સા તત્થ ગન્ત્વા પુનપ્પુનં આલપન્તી પટિવચનં અલભિત્વા કિં તુમ્હાકં અપરજ્ઝં? કસ્મા મે પટિવચનં ન દેથાતિ? તથા હિ પન ત્વં અમ્હે વિહેઠિયમાને અજ્ઝુપેક્ખસીતિ. કો તુમ્હે વિહેઠેતીતિ? ‘‘કિં પન ત્વં ન પસ્સસિ, સમણં ગોતમં અમ્હે વિહેઠેત્વા હતલાભસક્કારે કત્વા વિચરન્ત’’ન્તિ વત્વા ‘‘તત્થ મયા કિં કાતબ્બ’’ન્તિ વુત્તે ‘‘તેન હિ ત્વં અભિક્ખણં જેતવનસમીપં ગન્ત્વા મહાજનસ્સ એવઞ્ચેવઞ્ચ વદેય્યાસી’’તિ આહંસુ. સાપિ ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિ. તેન વુત્તં – ‘‘અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા ભગવતોસક્કારં અસહમાના’’તિઆદિ.

તત્થ ઉસ્સહસીતિ સક્કોસિ. અત્થન્તિ હિતં કિચ્ચં વા. ક્યાહન્તિ કિં અહં. યસ્મા તે તિત્થિયા તસ્સા અઞ્ઞાતકાપિ સમાના પબ્બજ્જસમ્બન્ધમત્તેન સઙ્ગણ્હિતું ઞાતકા વિય હુત્વા ‘‘ઉસ્સહસિ ત્વં ભગિનિ ઞાતીનં અત્થં કાતુ’’ન્તિ આહંસુ. તસ્મા સાપિ મિગં વલ્લિ વિય પાદે લગ્ગા જીવિતમ્પિ મે પરિચ્ચત્તં ઞાતીનં અત્થાયાતિ આહ.

તેન હીતિ ‘‘યસ્મા ત્વં ‘જીવિતમ્પિ મે તુમ્હાકં અત્થાય પરિચ્ચત્ત’ન્તિ વદસિ, ત્વઞ્ચ પઠમવયે ઠિતા અભિરૂપા સોભગ્ગપ્પત્તા ચ, તસ્મા યથા તં નિસ્સાય સમણસ્સ ગોતમસ્સ અયસો ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, તથા કરેય્યાસી’’તિ વત્વા ‘‘અભિક્ખણં જેતવનં ગચ્છાહી’’તિ ઉય્યોજેસું. સાપિ ખો બાલા કકચદન્તપન્તિયા પુપ્ફાવલિકીળં કીળિતુકામા વિય, પભિન્નમદં ચણ્ડહત્થિં સોણ્ડાય પરામસન્તી વિય, નલાટેન મચ્ચું ગણ્હન્તી વિય તિત્થિયાનં વચનં સમ્પટિચ્છિત્વા માલાગન્ધવિલેપનતમ્બૂલમુખવાસાદીનિ ગહેત્વા મહાજનસ્સ સત્થુ ધમ્મદેસનં સુત્વા નગરં પવિસનકાલે જેતવનાભિમુખી ગચ્છન્તી ‘‘કહં ગચ્છસી’’તિ ચ પુટ્ઠા ‘‘સમણસ્સ ગોતમસ્સ સન્તિકં, અહઞ્હિ તેન સદ્ધિં એકગન્ધકુટિયં વસામી’’તિ વત્વા અઞ્ઞતરસ્મિં તિત્થિયારામે વસિત્વા પાતોવ જેતવનમગ્ગં ઓતરિત્વા નગરાભિમુખી આગચ્છન્તી ‘‘કિં સુન્દરિ કહં ગતાસી’’તિ ચ પુટ્ઠા ‘‘સમણેન ગોતમેન સદ્ધિં એકગન્ધકુટિયં વસિત્વા તં કિલેસરતિયા રમાપેત્વા આગતામ્હી’’તિ વદતિ. તેન વુત્તં – ‘‘એવં અય્યાતિ ખો સુન્દરી પરિબ્બાજિકા તેસં અઞ્ઞતિત્થિયાનં પરિબ્બાજકાનં પટિસ્સુત્વા અભિક્ખણં જેતવનં અગમાસી’’તિ.

તિત્થિયા કતિપાહસ્સ અચ્ચયેન ધુત્તાનં કહાપણે દત્વા ‘‘ગચ્છથ, સુન્દરિં મારેત્વા સમણસ્સ ગોતમસ્સ ગન્ધકુટિયા અવિદૂરે માલાકચવરન્તરે નિક્ખિપિત્વા એથા’’તિ વદિંસુ. તે તથા અકંસુ. તતો તિત્થિયા ‘‘સુન્દરિં ન પસ્સામા’’તિ કોલાહલં કત્વા રઞ્ઞો આરોચેત્વા ‘‘કત્થ પન તુમ્હે પરિસઙ્કથા’’તિ રઞ્ઞા વુત્તા ઇમેસુ દિવસેસુ જેતવને વસતિ, તત્થસ્સા પવત્તિં ન જાનામાતિ. ‘‘તેન હિ ગચ્છથ, નં તત્થ વિચિનથા’’તિ રઞ્ઞા અનુઞ્ઞાતા અત્તનો ઉપટ્ઠાકે ગહેત્વા જેતવનં ગન્ત્વા વિચિનન્તા વિય હુત્વા માલાકચવરં બ્યૂહિત્વા તસ્સા સરીરં મઞ્ચકં આરોપેત્વા નગરં પવેસેત્વા ‘‘સમણસ્સ ગોતમસ્સ સાવકા ‘સત્થુના કતં પાપકમ્મં પટિચ્છાદેસ્સામા’તિ સુન્દરિં મારેત્વા માલાકચવરન્તરે નિક્ખિપિંસૂ’’તિ રઞ્ઞો આરોચેસું. રાજાપિ અનુપપરિક્ખિત્વા ‘‘તેન હિ ગચ્છથ, નગરં આહિણ્ડથા’’તિ આહ. તે નગરવીથીસુ ‘‘પસ્સથ સમણાનં સક્યપુત્તિયાનં કમ્મ’’ન્તિઆદીનિ વદન્તા વિચરિત્વા પુન રઞ્ઞો નિવેસનદ્વારં અગમંસુ. રાજા સુન્દરિયા સરીરં આમકસુસાને અટ્ટકં આરોપેત્વા રક્ખાપેસિ. સાવત્થિવાસિનો ઠપેત્વા અરિયસાવકે યેભુય્યેન ‘‘પસ્સથ સમણાનં સક્યપુત્તિયાનં કમ્મ’’ન્તિઆદીનિ વત્વા અન્તોનગરે બહિનગરે ચ ભિક્ખૂ અક્કોસન્તા વિચરિંસુ. તેન વુત્તં – ‘‘યદા તે અઞ્ઞિંસુ તિત્થિયા પરિબ્બાજકા ‘વોદિટ્ઠા ખો સુન્દરી’’’તિઆદિ.

તત્થ અઞ્ઞિંસૂતિ જાનિંસુ. વોદિટ્ઠાતિ બ્યપદિટ્ઠા, જેતવનં આગચ્છન્તી ચ ગચ્છન્તી ચ વિસેસતો દિટ્ઠા, બહુલં દિટ્ઠાતિ અત્થો. પરિખાકૂપેતિ દીઘિકાવાટે. યા સા, મહારાજ, સુન્દરીતિ, મહારાજ, યા સા ઇમસ્મિં નગરે રૂપસુન્દરતાય ‘‘સુન્દરી’’તિ પાકટા અભિઞ્ઞાતા પરિબ્બાજિકા. સા નો ન દિસ્સતીતિ સા અમ્હાકં ચક્ખુ વિય જીવિતં વિય ચ પિયાયિતબ્બા, ઇદાનિ ન દિસ્સતિ. યથાનિક્ખિત્તન્તિ પુરિસે આણાપેત્વા માલાકચવરન્તરે અત્તના યથાઠપિતં. ‘‘યથાનિખાત’’ન્તિપિ પાઠો, પથવિયં નિખાતપ્પકારન્તિ અત્થો.

રથિયાય રથિયન્તિ વીથિતો વીથિં. વીથીતિ હિ વિનિવિજ્ઝનકરચ્છા. સિઙ્ઘાટકન્તિ તિકોણરચ્છા. અલજ્જિનોતિ ન લજ્જિનો, પાપજિગુચ્છાવિરહિતાતિ અત્થો. દુસ્સીલાતિ નિસ્સીલા. પાપધમ્માતિ લામકસભાવા નિહીનાચારા. મુસાવાદિનોતિ દુસ્સીલા સમાના ‘‘સીલવન્તો મય’’ન્તિ અલિકવાદિતાય મુસાવાદિનો. અબ્રહ્મચારિનોતિ ‘‘મેથુનપ્પટિસેવિતાય અસેટ્ઠચારિનો ઇમે હિ નામા’’તિ હીળેન્તા વદન્તિ. ધમ્મચારિનોતિ કુસલધમ્મચારિનો. સમચારિનોતિ કાયકમ્માદિસમચારિનો. કલ્યાણધમ્માતિ સુન્દરસભાવા, પટિજાનિસ્સન્તિ નામાતિ સમ્બન્ધો. નામસદ્દયોગેન હિ એત્થ પટિજાનિસ્સન્તીતિ અનાગતકાલવચનં. સામઞ્ઞન્તિ સમણભાવો સમિતપાપતા. બ્રહ્મઞ્ઞન્તિ સેટ્ઠભાવો બાહિતપાપતા. કુતોતિ કેન કારણેન. અપગતાતિ અપેતા પરિભટ્ઠા. પુરિસકિચ્ચન્તિ મેથુનપ્પટિસેવનં સન્ધાય વદન્તિ.

અથ ભિક્ખૂ તં પવત્તિં ભગવતો આરોચેસું. સત્થા ‘‘તેન હિ, ભિક્ખવે, તુમ્હેપિ તે મનુસ્સે ઇમાય ગાથાય પટિચોદેથા’’તિ વત્વા ‘‘અભૂતવાદી’’તિ ગાથમાહ. તં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘અથ ખો સમ્બહુલા…પે… નિહીનકમ્મા મનુજા પરત્થા’’તિ. તત્થ નેસો, ભિક્ખવે, સદ્દો ચિરં ભવિસ્સતીતિ ઇદં સત્થા તસ્સ અયસસ્સ નિપ્ફત્તિં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન જાનિત્વા ભિક્ખૂ સમસ્સાસેન્તો આહ.

ગાથાયં અભૂતવાદીતિ પરસ્સ દોસં અદિસ્વાવ મુસાવાદં કત્વા અભૂતેન અતચ્છેન પરં અબ્ભાચિક્ખન્તો. યો વાપિ કત્વાતિ યો વા પન પાપકમ્મં કત્વા ‘‘નાહં એતં કરોમી’’તિ આહ. પેચ્ચ સમા ભવન્તીતિ તે ઉભોપિ જના ઇતો પરલોકં ગન્ત્વા નિરયૂપગમનેન ગતિયા સમા ભવન્તિ. ગતિયેવ હિ નેસં પરિચ્છિન્ના, આયૂ પન અપરિચ્છિન્ના. બહુકઞ્હિ પાપં કત્વા ચિરં નિરયે પચ્ચતિ, પરિત્તકં કત્વા અપ્પમત્તકમેવ કાલં પચ્ચતિ. યસ્મા પન નેસં ઉભિન્નમ્પિ લામકમેવ કમ્મં, તેન વુત્તં – નિહીનકમ્મા મનુજા પરત્થાતિ. ‘‘પરત્થા’’તિ ઇમસ્સ પન પદસ્સ પુરતો ‘‘પેચ્ચા’’તિપદેન સમ્બન્ધો, પેચ્ચ પરત્થ ઇતો ગન્ત્વા તે નિહીનકમ્મા પરલોકે સમા ભવન્તીતિ અત્થો.

પરિયાપુણિત્વાતિ ઉગ્ગહેત્વા. અકારકાતિ અપરાધસ્સ ન કારકા. નયિમેહિ કતન્તિ એવં કિર નેસમહોસિ – ઇમેહિ સમણેહિ સક્યપુત્તિયેહિ અદ્ધા તં પાપકમ્મં ન કતં, યં અઞ્ઞતિત્થિયા ઉગ્ઘોસિત્વા સકલનગરં આહિણ્ડિંસુ, યસ્મા ઇમે અમ્હેસુ એવં અસબ્ભાહિ ફરુસાહિ વાચાહિ અબ્ભાચિક્ખન્તેસુપિ ન કિઞ્ચિ વિકારં દસ્સેન્તિ, ખન્તિસોરચ્ચઞ્ચ ન વિજહન્તિ, કેવલં પન ‘‘અભૂતવાદી નિરયં ઉપેતી’’તિ ધમ્મંયેવ વદન્તા સપન્તિયેવ, ઇમે સમણા સક્યપુત્તિયા અમ્હે અનુપધારેત્વા અબ્ભાચિક્ખન્તે સપન્તિ, સપથં કરોન્તા વિય વદન્તિ. અથ વા ‘‘યો વાપિ કત્વા ‘ન કરોમિ’ ચાહા’’તિ વદન્તા સપન્તિ, અત્તનો અકારકભાવં બોધેતું અમ્હાકં સપથં કરોન્તિ ઇમેતિ અત્થો.

તેસઞ્હિ મનુસ્સાનં ભગવતા ભાસિતગાથાય સવનસમનન્તરમેવ બુદ્ધાનુભાવેન સારજ્જં ઓક્કમિ, સંવેગો ઉપ્પજ્જિ ‘‘નયિદં અમ્હેહિ પચ્ચક્ખતો દિટ્ઠં, સુતં નામ તથાપિ હોતિ, અઞ્ઞથાપિ હોતિ, એતે ચ અઞ્ઞતિત્થિયા ઇમેસં અનત્થકામા અહિતકામા, તસ્મા તે સદ્ધાય નયિદં અમ્હેહિ વત્તબ્બં, દુજ્જાના હિ સમણા’’તિ. તે તતો પટ્ઠાય તતો ઓરમિંસુ.

રાજાપિ યેહિ સુન્દરી મારિતા, તેસં જાનનત્થં પુરિસે આણાપેસિ. અથ તે ધુત્તા તેહિ કહાપણેહિ સુરં પિવન્તા અઞ્ઞમઞ્ઞં કલહં કરિંસુ. તેસુ હિ એકો એકં આહ – ‘‘ત્વં સુન્દરિં એકપ્પહારેન મારેત્વા માલાકચવરન્તરે ખિપિત્વા તતો લદ્ધકહાપણેહિ સુરં પિવસિ, હોતુ હોતૂ’’તિ. રાજપુરિસા તં સુત્વા તે ધુત્તે ગહેત્વા રઞ્ઞો દસ્સેસું. રાજા ‘‘તુમ્હેહિ સા મારિતા’’તિ તે ધુત્તે પુચ્છિ. ‘‘આમ, દેવા’’તિ. ‘‘કેહિ મારાપિતા’’તિ? ‘‘અઞ્ઞતિત્થિયેહિ, દેવા’’તિ. રાજા તિત્થિયે પક્કોસાપેત્વા તમત્થં પટિજાનાપેત્વા, ‘‘અયં સુન્દરી તસ્સ સમણસ્સ ગોતમસ્સ અવણ્ણં આરોપેતુકામેહિ અમ્હેહિ મારાપિતા, નેવ ગોતમસ્સ, ન ગોતમસાવકાનં દોસો અત્થિ, અમ્હાકમેવ દોસોતિ એવં વદન્તા નગરં આહિણ્ડથા’’તિ આણાપેસિ. તે તથા અકંસુ. મહાજનો સમ્મદેવ સદ્દહિ. તિત્થિયાનં ધિક્કારં અકાસિ, તિત્થિયા મનુસ્સવધદણ્ડં પાપુણિંસુ. તતો પટ્ઠાય બુદ્ધસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ ભિય્યોસોમત્તાય સક્કારસમ્માનો મહા અહોસિ. ભિક્ખૂ અચ્છરિયબ્ભુતચિત્તજાતા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા અત્તમના પટિવેદેસું. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો સમ્બહુલા ભિક્ખૂ…પે… અન્તરહિતો સો, ભન્તે, સદ્દો’’તિ.

કસ્મા પન ભગવા ‘‘તિત્થિયાનં ઇદં કમ્મ’’ન્તિ ભિક્ખૂનં નારોચેસિ? અરિયાનં તાવ આરોચનેન પયોજનં નત્થિ, પુથુજ્જનેસુ પન ‘‘યે ન સદ્દહેય્યું, તેસં તં દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તેય્યા’’તિ નારોચેસિ. અપિચેતં બુદ્ધાનં અનાચિણ્ણં, યં અનાગતસ્સ ઈદિસસ્સ વત્થુસ્સ આચિક્ખનં. પરાનુદ્દેસિકમેવ હિ ભગવા સંકિલેસપક્ખં વિભાવેતિ, કમ્મઞ્ચ કતોકાસં ન સક્કા નિવત્તેતુન્તિ અબ્ભક્ખાનં તન્નિમિત્તઞ્ચ ભગવા અજ્ઝુપેક્ખન્તો નિસીદિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘ન અન્તલિક્ખે ન સમુદ્દમજ્ઝે,

ન પબ્બતાનં વિવરં પવિસ્સ;

ન વિજ્જતી સો જગતિપ્પદેસો,

યત્થટ્ઠિતો મુચ્ચેય્ય પાપકમ્મા’’તિ. (ધ. પ. ૧૨૭; મિ. પ. ૪.૨.૪);

એતમત્થં વિદિત્વાતિ મમ્મચ્છેદનવસેનાપિ બાલજનેહિ પવત્તિતં દુરુત્તવચનં ખન્તિબલસમન્નાગતસ્સ ધીરસ્સ દુત્તિતિક્ખા નામ નત્થીતિ ઇમમત્થં સબ્બાકારતો વિદિત્વા. ઇમં ઉદાનન્તિ ઇમં અધિવાસનખન્તિબલવિભાવનં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ તુદન્તિ વાચાય જના અસઞ્ઞતા, સરેહિ સઙ્ગામગતંવ કુઞ્જરન્તિ કાયિકસંવરાદીસુ કસ્સચિપિ સંવરસ્સ અભાવેન અસંયતા અવિનીતા બાલજના સરેહિ સાયકેહિ સઙ્ગામગતં યુદ્ધગતં કુઞ્જરંવ હત્થિનાગં પટિયોધા વિય વાચાસત્તીહિ તુદન્તિ વિજ્ઝન્તિ, અયં તેસં સભાવો. સુત્વાન વાક્યં ફરુસં ઉદીરિતં, અધિવાસયે ભિક્ખુ અદુટ્ઠચિત્તોતિ તં પન તેહિ બાલજનેહિ ઉદીરિતં ભાસિતં મમ્મઘટ્ટનવસેન પવત્તિતં ફરુસં વાક્યં વચનં અભૂતં ભૂતતો નિબ્બેઠેન્તો મમ કકચૂપમઓવાદં (મ. નિ. ૧.૨૨૨ આદયો) અનુસ્સરન્તો ઈસકમ્પિ અદુટ્ઠચિત્તો હુત્વા ‘‘સંસારસભાવો એસો’’તિ સંસારે ભયં ઇક્ખણસીલો ભિક્ખુ અધિવાસયે, અધિવાસનખન્તિયં ઠત્વા ખમેય્યાતિ અત્થો.

એત્થાહ – કિં પન તં કમ્મં, યં અપરિમાણકાલં સક્કચ્ચં ઉપચિતવિપુલપુઞ્ઞસમ્ભારો સત્થા એવં દારુણં અભૂતબ્ભક્ખાનં પાપુણીતિ? વુચ્ચતે – અયં સો ભગવા બોધિસત્તભૂતો અતીતજાતિયં મુનાળિ નામ ધુત્તો હુત્વા પાપજનસેવી અયોનિસોમનસિકારબહુલો વિચરતિ. સો એકદિવસં સુરભિં નામ પચ્ચેકસમ્બુદ્ધં નગરં પિણ્ડાય પવિસિતું ચીવરં પારુપન્તં પસ્સિ. તસ્મિઞ્ચ સમયે અઞ્ઞતરા ઇત્થી તસ્સ અવિદૂરેન ગચ્છતિ. ધુત્તો ‘‘અબ્રહ્મચારી અયં સમણો’’તિ અબ્ભાચિક્ખિ. સો તેન કમ્મેન બહૂનિ વસ્સસતસહસ્સાનિ નિરયે પચ્ચિત્વા તસ્સેવ કમ્મસ્સ વિપાકાવસેસેન ઇદાનિ બુદ્ધો હુત્વાપિ સુન્દરિયા કારણા અભૂતબ્ભક્ખાનં પાપુણિ. યથા ચેતં, એવં ચિઞ્ચમાણવિકાદીનં વિકારકિત્થીનં ભગવતો અબ્ભક્ખાનાદીનિ દુક્ખાનિ પત્તાનિ, સબ્બાનિ પુબ્બે કતસ્સ કમ્મસ્સ વિપાકાવસેસાનિ, યાનિ ‘‘કમ્મપિલોતિકાની’’તિ વુચ્ચન્તિ. વુત્તઞ્હેતં અપદાને (અપ. થેર ૧.૩૯.૬૪-૯૬) –

‘‘અનોતત્તસરાસન્ને, રમણીયે સિલાતલે;

નાનારતનપજ્જોતે, નાનાગન્ધવનન્તરે.

‘‘મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન, પરેતો લોકનાયકો;

આસીનો બ્યાકરી તત્થ, પુબ્બકમ્માનિ અત્તનો.

‘‘સુણાથ ભિક્ખવો મય્હં, યં કમ્મં પકતં મયા;

પિલોતિકસ્સ કમ્મસ્સ, બુદ્ધત્તેપિ વિપચ્ચતિ.

૧. ‘‘મુનાળિ નામહં ધુત્તો, પુબ્બે અઞ્ઞાસુ જાતિસુ;

પચ્ચેકબુદ્ધં સુરભિં, અબ્ભાચિક્ખિં અદૂસકં.

‘‘તેન કમ્મવિપાકેન, નિરયે સંસરિં ચિરં;

બહૂ વસ્સસહસ્સાનિ, દુક્ખં વેદેમિ વેદનં.

‘‘તેન કમ્માવસેસેન, ઇધ પચ્છિમકે ભવે;

અબ્ભક્ખાનં મયા લદ્ધં, સુન્દરિકાય કારણા.

૨. ‘‘સબ્બાભિભુસ્સ બુદ્ધસ્સ, નન્દો નામાસિ સાવકો;

તં અબ્ભક્ખાય નિરયે, ચિરં સંસરિતં મયા.

‘‘દસ વસ્સસહસ્સાનિ, નિરયે સંસરિં ચિરં;

મનુસ્સભાવં લદ્ધાહં, અબ્ભક્ખાનં બહું લભિં.

‘‘તેન કમ્માવસેસેન, ચિઞ્ચમાણવિકા મમં;

અબ્ભાચિક્ખિ અભૂતેન, જનકાયસ્સ અગ્ગતો.

૩. ‘‘બ્રાહ્મણો સુતવા આસિં, અહં સક્કતપૂજિતો;

મહાવને પઞ્ચસતે, મન્તે વાચેમિ માણવે.

‘‘તત્થાગતો ઇસી ભીમો, પઞ્ચાભિઞ્ઞો મહિદ્ધિકો;

તઞ્ચાહં આગતં દિસ્વા, અબ્ભાચિક્ખિં અદૂસકં.

‘‘તતોહં અવચં સિસ્સે, કામભોગી અયં ઇસિ;

મય્હમ્પિ ભાસમાનસ્સ, અનુમોદિંસુ માણવા.

‘‘તતો માણવકા સબ્બે, ભિક્ખમાનં કુલે કુલે;

મહાજનસ્સ આહંસુ, કામભોગી અયં ઇસિ.

‘‘તેન કમ્મવિપાકેન, પઞ્ચ ભિક્ખુસતા ઇમે;

અબ્ભક્ખાનં લભું સબ્બે, સુન્દરિકાય કારણા.

૪. ‘‘વેમાતુભાતિકં પુબ્બે, ધનહેતુ હનિં અહં;

પક્ખિપિંગિરિદુગ્ગસ્મિં, સિલાય ચ અપિંસયિં.

‘‘તેન કમ્મવિપાકેન, દેવદત્તો સિલં ખિપિ;

અઙ્ગુટ્ઠં પિંસયી પાદે, મમ પાસાણસક્ખરા.

૫. ‘‘પુરેહં દારકો હુત્વા, કીળમાનો મહાપથે;

પચ્ચેકબુદ્ધં દિસ્વાન, મગ્ગે સકલિકં ખિપિં.

‘‘તેન કમ્મવિપાકેન, ઇધ પચ્છિમકે ભવે;

વધત્થં મં દેવદત્તો, અભિમારે પયોજયિ.

૬. ‘‘હત્થારોહો પુરે આસિં, પચ્ચેકમુનિમુત્તમં;

પિણ્ડાય વિચરન્તં તં, આસાદેસિં ગજેનહં.

‘‘તેન કમ્મવિપાકેન, ભન્તો નાળાગિરી ગજો;

ગિરિબ્બજે પુરવરે, દારુણો સમુપાગમિ.

૭. ‘‘રાજાહં પત્થિવો આસિં, સત્તિયા પુરિસે હનિં;

તેન કમ્મવિપાકેન, નિરયે પચ્ચિસં ભુસં.

‘‘કમ્મુનો તસ્સ સેસેન, સોદાનિ સકલં મમ;

પાદે છવિં પકપ્પેસિ, ન હિ કમ્મં વિનસ્સતિ.

૮. ‘‘અહં કેવટ્ટગામસ્મિં, અહું કેવટ્ટદારકો;

મચ્છકે ઘાતિતે દિસ્વા, જનયિં સોમનસ્સકં.

‘‘તેન કમ્મવિપાકેન, સીસદુક્ખં અહૂ મમ;

સક્કા ચ સબ્બે હઞ્ઞિંસુ, યદા હનિ વિટટૂભો.

૯. ‘‘ફુસ્સસ્સાહં પાવચને, સાવકે પરિભાસયિં;

યવં ખાદથ ભુઞ્જથ, મા ચ ભુઞ્જથ સાલયો.

‘‘તેન કમ્મવિપાકેન, તેમાસં ખાદિતં યવં;

નિમન્તિતો બ્રાહ્મણેન, વેરઞ્જાયં વસિં તદા.

૧૦. ‘‘નિબ્બુદ્ધે વત્તમાનમ્હિ, મલ્લપુત્તં નિહેઠયિં;

તેન કમ્મવિપાકેન, પિટ્ઠિદુક્ખં અહૂ મમ.

૧૧. ‘‘તિકિચ્છકો અહં આસિં, સેટ્ઠિપુત્તં વિરેચયિં;

તેન કમ્મવિપાકેન, હોતિ પક્ખન્દિકા મમ.

૧૨. ‘‘અવચાહં જોતિપાલો, કસ્સપં સુગતં તદા;

કુતો નુ બોધિ મુણ્ડસ્સ, બોધિ પરમદુલ્લભા.

‘‘તેન કમ્મવિપાકેન, અચરિં દુક્કરં બહું;

છબ્બસ્સાનુરુવેલાયં, તતો બોધિં અપાપુણિં.

‘‘નાહં એતેન મગ્ગેન, પાપુણિં બોધિમુત્તમં;

કુમ્મગ્ગેન ગવેસિસ્સં, પુબ્બકમ્મેન વારિતો.

‘‘પુઞ્ઞપાપપરિક્ખીણો, સબ્બસન્તાપવજ્જિતો;

અસોકો અનુપાયાસો, નિબ્બાયિસ્સમનાસવો.

‘‘એવં જિનો વિયાકાસિ, ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ અગ્ગતો;

સબ્બાભિઞ્ઞાબલપ્પત્તો, અનોતત્તમહાસરે’’તિ. (અપ. થેર ૧.૩૯.૬૪-૯૬);

અટ્ઠમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.