૫. નાગસુત્તવણ્ણના

૩૫. પઞ્ચમે કોસમ્બિયન્તિ કુસુમ્બેન નામ ઇસિના વસિતટ્ઠાને માપિતત્તા ‘‘કોસમ્બી’’તિ એવંલદ્ધનામકે નગરે. ઘોસિતારામેતિ ઘોસિતસેટ્ઠિના કારિતે આરામે. ભગવા આકિણ્ણો વિહરતીતિ ભગવા સમ્બાધપ્પત્તો વિહરતિ. કિં પન ભગવતો સમ્બાધો અત્થિ, સંસગ્ગો વાતિ? નત્થિ. ન હિ કોચિ ભગવન્તં અનિચ્છાય ઉપસઙ્કમિતું સક્કોતિ. દુરાસદા હિ બુદ્ધા ભગવન્તો સબ્બત્થ ચ અનુપલિત્તત્તા. હિતેસિતાય પન સત્તેસુ અનુકમ્પં ઉપાદાય ‘‘મુત્તો મોચેસ્સામી’’તિ પટિઞ્ઞાનુરૂપં ચતુરોઘનિત્થરણત્થં અટ્ઠન્નં પરિસાનં અત્તનો સન્તિકં કાલેન કાલં ઉપસઙ્કમનં અધિવાસેતિ, સયઞ્ચ મહાકરુણાસમુસ્સાહિતો કાલઞ્ઞૂ હુત્વા તત્થ ઉપસઙ્કમતિ, ઇદં સબ્બબુદ્ધાનં આચિણ્ણં, અયમિધ આકિણ્ણવિહારોતિ અધિપ્પેતો.

ઇધ પન કોસમ્બિકાનં ભિક્ખૂનં કલહજાતાનં સત્થા દીઘીતિસ્સ કોસલરઞ્ઞો વત્થું આહરિત્વા, ‘‘ન હિ વેરેન વેરાનિ, સમ્મન્તીધ કુદાચન’’ન્તિઆદિના (ધ. પ. ૫; મ. નિ. ૩.૨૩૭; મહાવ. ૪૬૪) ઓવાદં અદાસિ, તં દિવસં તેસં કલહં કરોન્તાનંયેવ રત્તિ વિભાતા. દુતિયદિવસેપિ ભગવા તમેવ વત્થું કથેસિ, તં દિવસમ્પિ તેસં કલહં કરોન્તાનંયેવ રત્તિ વિભાતા. તતિયદિવસેપિ ભગવા તમેવ વત્થું કથેસિ, અથઞ્ઞતરો ભિક્ખુ ભગવન્તં એવમાહ – ‘‘અપ્પોસ્સુક્કો, ભન્તે ભગવા, દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારમનુયુત્તો વિહરતુ, મયમેતેન ભણ્ડનેન કલહેન વિગ્ગહેન વિવાદેન પઞ્ઞાયિસ્સામા’’તિ. સત્થા ‘‘પરિયાદિન્નચિત્તા ખો ઇમે મોઘપુરિસા ન દાનિમે સક્કા સઞ્ઞાપેતું, નત્થિ ચેત્થ સઞ્ઞાપેતબ્બા, યંનૂનાહં એકચારિકવાસં વસેય્યં, એવં ઇમે ભિક્ખૂ કલહતો ઓરમિસ્સન્તી’’તિ ચિન્તેસિ. એવં તેહિ કલહકારકેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં એકવિહારે વાસં વિનેતબ્બાભાવતો ઉપાસકાદીહિ ઉપસઙ્કમનઞ્ચ આકિણ્ણવિહારં કત્વા વુત્તં – ‘‘તેન ખો પન સમયેન ભગવા આકિણ્ણો વિહરતી’’તિઆદિ.

તત્થ દુક્ખન્તિ ન સુખં, અનારાધિતચિત્તતાય ન ઇટ્ઠન્તિ અત્થો. તેનેવાહ ‘‘ન ફાસુ વિહરામી’’તિ. વૂપકટ્ઠોતિ પવિવેકટ્ઠો દૂરીભૂતો. તથા ચિન્તેત્વાવ ભગવા પાતોવ સરીરપ્પટિજગ્ગનં કત્વા કોસમ્બિયં પિણ્ડાય ચરિત્વા કઞ્ચિ અનામન્તેત્વા એકો અદુતિયો ગન્ત્વા કોસલરટ્ઠે પાલિલેય્યકે વનસણ્ડે ભદ્દસાલમૂલે વિહાસિ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો ભગવા પુબ્બણ્હસમયં…પે… ભદ્દસાલમૂલે’’તિ. તત્થ સામન્તિ સયં. સંસામેત્વાતિ પટિસામેત્વા. પત્તચીવરમાદાયાતિ એત્થાપિ સામન્તિ પદં આનેત્વા યોજેતબ્બં. ઉપટ્ઠાકેતિ કોસમ્બિનગરવાસિનો ઘોસિતસેટ્ઠિઆદિકે ઉપટ્ઠાકે, વિહારે ચ અગ્ગુપટ્ઠાકં આયસ્મન્તં આનન્દં અનામન્તેત્વા.

એવં ગતે સત્થરિ પઞ્ચસતા ભિક્ખૂ આયસ્મન્તં આનન્દં આહંસુ – ‘‘આવુસો આનન્દ, સત્થા એકકોવ ગતો, મયં અનુબન્ધિસ્સામા’’તિ. ‘‘આવુસો, યદા ભગવા સામં સેનાસનં સંસામેત્વા પત્તચીવરમાદાય અનામન્તેત્વા ઉપટ્ઠાકે ચ અનપલોકેત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘં અદુતિયો ગચ્છતિ, તદા એકચારં ચરિતું ભગવતો અજ્ઝાસયો, સાવકેન નામ સત્થુ અજ્ઝાસયાનુરૂપં પટિપજ્જિતબ્બં, તસ્મા ન ઇમેસુ દિવસેસુ ભગવા અનુગન્તબ્બો’’તિ નિવારેસિ, સયમ્પિ નાનુગચ્છિ.

અનુપુબ્બેનાતિ અનુક્કમેન, ગામનિગમપટિપાટિયા ચારિકં ચરમાનો ‘‘એકચારવાસં તાવ વસમાનં ભિક્ખું પસ્સિસ્સામી’’તિ બાલકલોણકારગામં ગન્ત્વા તત્થ ભગુત્થેરસ્સ સકલં પચ્છાભત્તઞ્ચેવ તિયામઞ્ચ રત્તિં એકચારવાસે આનિસંસં કથેત્વા પુનદિવસે તેન પચ્છાસમણેન પિણ્ડાય ચરિત્વા તં તત્થેવ નિવત્તેત્વા ‘‘સમગ્ગવાસં વસમાને તયો કુલપુત્તે પસ્સિસ્સામી’’તિ પાચીનવંસમિગદાયં ગન્ત્વા તેસમ્પિ સકલરત્તિં સમગ્ગવાસે આનિસંસં કથેત્વા તેપિ તત્થેવ નિવત્તેત્વા એકકોવ પાલિલેય્યગામં સમ્પત્તો. પાલિલેય્યગામવાસિનો પચ્ચુગ્ગન્ત્વા ભગવતો દાનં દત્વા પાલિલેય્યગામસ્સ અવિદૂરે રક્ખિતવનસણ્ડો નામ અત્થિ, તત્થ ભગવતો પણ્ણસાલં કત્વા ‘‘એત્થ ભગવા વસતૂ’’તિ યાચિત્વા વાસયિંસુ. ભદ્દસાલોતિ પન તત્થેકો મનાપો ભદ્દકો સાલરુક્ખો, ભગવા તં ગામં ઉપનિસ્સાય વનસણ્ડે પણ્ણસાલસમીપે તસ્મિં રુક્ખમૂલે વિહાસિ. તેન વુત્તં – ‘‘પાલિલેય્યકે વિહરતિ રક્ખિતવનસણ્ડે ભદ્દસાલમૂલે’’તિ.

હત્થિનાગોતિ મહાહત્થી યૂથપતિ. હત્થિકલભેહીતિ હત્થિપોતકેહિ. હત્થિચ્છાપેહીતિ ખીરૂપગેહિ દહરહત્થિપોતકેહિ, યે ‘‘ભિઙ્કા’’તિપિ વુચ્ચન્તિ. છિન્નગ્ગાનીતિ પુરતો પુરતો ગચ્છન્તેહિ તેહિ હત્થિઆદીહિ છિન્નગ્ગાનિ ખાદિતાવસેસાનિ ખાણુસદિસાનિ ખાદતિ. ઓભગ્ગોભગ્ગન્તિ તેન હત્થિનાગેન ઉચ્ચટ્ઠાનતો ભઞ્જિત્વા ભઞ્જિત્વા પાતિતં. અસ્સ સાખાભઙ્ગન્તિ એતસ્સ સન્તકં સાખાભઙ્ગં તે ખાદન્તિ. આવિલાનીતિ તેહિ પઠમતરં ઓતરિત્વા પિવન્તેહિ આલુળિતત્તા આવિલાનિ કદ્દમમિસ્સાનિ પાનીયાનિ પિવતિ. ઓગાહાતિ તિત્થતો. ‘‘ઓગાહ’’ન્તિપિ પાળિ. અસ્સાતિ હત્થિનાગસ્સ. ઉપનિઘંસન્તિયોતિ ઘટ્ટેન્તિયો, ઉપનિઘંસિયમાનોપિ અત્તનો ઉળારભાવેન ન કુજ્ઝતિ, તેન તા તં ઘંસન્તિયેવ. યૂથાતિ હત્થિઘટા.

યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમીતિ સો કિર હત્થિનાગો યૂથવાસે ઉક્કણ્ઠિતો તં વનસણ્ડં પવિટ્ઠો તત્થ ભગવન્તં દિસ્વા ઘટસહસ્સેન નિબ્બાપિતસન્તાપો વિય નિબ્બુતો હુત્વા પસન્નચિત્તો ભગવતો સન્તિકે અટ્ઠાસિ, તતો પટ્ઠાય વત્તસીસે ઠત્વા ભદ્દસાલસ્સ પણ્ણસાલાય ચ સમન્તતો અપ્પહરિતકં કત્વા સાખાભઙ્ગેહિ સમ્મજ્જતિ, ભગવતો મુખધોવનં દેતિ, ન્હાનોદકં આહરતિ, દન્તકટ્ઠં દેતિ, અરઞ્ઞતો મધુરાનિ ફલાનિ આહરિત્વા સત્થુ ઉપનેતિ, સત્થા તાનિ પરિભુઞ્જતિ. તેન વુત્તં – ‘‘તત્ર સુદં સો હત્થિનાગો યસ્મિં પદેસે ભગવા વિહરતિ, તં પદેસં અપ્પહરિતઞ્ચ કરોતિ, સોણ્ડાય ભગવતો પાનીયં પરિભોજનીયં ઉપટ્ઠાપેતી’’તિ. સોણ્ડાય દારૂનિ આહરિત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞં ઘંસિત્વા અગ્ગિં ઉટ્ઠાપેત્વા દારૂનિ જાલાપેત્વા તત્થ પાસાણખણ્ડાનિ તાપેત્વા તાનિ દણ્ડકેહિ પવટ્ટેત્વા સોણ્ડિયં ખિપિત્વા ઉદકસ્સ તત્તભાવં ઞત્વા ભગવતો સન્તિકં ઉપગન્ત્વા તિટ્ઠતિ, ભગવા ‘‘હત્થિનાગો મમ ન્હાનં ઇચ્છતી’’તિ તત્થ ગન્ત્વા ન્હાનકિચ્ચં કરોતિ, પાનીયેપિ એસેવ નયો. તસ્મિં પન સીતલે સઞ્જાતે ઉપસઙ્કમતિ, તં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘સોણ્ડાય ભગવતો પાનીયં પરિભોજનીયં ઉપટ્ઠાપેતી’’તિ.

અથ ખો ભગવતો રહોગતસ્સાતિઆદિ ઉભિન્નં મહાનાગાનં વિવેકસુખપચ્ચવેક્ખણદસ્સનં, તં વુત્તત્થમેવ. અત્તનો ચ પવિવેકં વિદિત્વાતિ કેહિચિ અનાકિણ્ણભાવલદ્ધં કાયવિવેકં જાનિત્વા, ઇતરે પન વિવેકા ભગવતો સબ્બકાલં વિજ્જન્તિયેવ.

ઇમં ઉદાનન્તિ ઇમં અત્તનો હત્થિનાગસ્સ ચ પવિવેકાભિરતિયા સમાનજ્ઝાસયભાવદીપનં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થાયં સઙ્ખેપત્થો – એતં ઈસાદન્તસ્સ રથઈસાસદિસદન્તસ્સ હત્થિનાગસ્સ ચિત્તં નાગેન બુદ્ધનાગસ્સ ચિત્તેન સમેતિ સંસન્દતિ. કથં સમેતિ ચે? યદેકો રમતી વને યસ્મા બુદ્ધનાગો ‘‘અહં ખો પુબ્બે આકિણ્ણો વિહાસિ’’ન્તિ પુરિમં આકિણ્ણવિહારં જિગુચ્છિત્વા વિવેકં ઉપબ્રૂહયમાનો ઇદાનિ યથા એકો અદુતિયો વને અરઞ્ઞે રમતિ અભિરમતિ, એવં અયમ્પિ હત્થિનાગો પુબ્બે અત્તનો હત્થિઆદીહિ આકિણ્ણવિહારં જિગુચ્છિત્વા વિવેકં ઉપબ્રૂહયમાનો ઇદાનિ એકો અસહાયો વને અરઞ્ઞે રમતિ અભિરમતિ. તસ્માસ્સ ચિત્તં નાગેન સમેતિ તસ્સ ચિત્તેન સમેતીતિ કત્વા એકીભાવરતિયા એકસદિસં હોતીતિ અત્થો.

પઞ્ચમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.