૪. યક્ખપહારસુત્તવણ્ણના

૩૪. ચતુત્થે કપોતકન્દરાયન્તિ એવંનામકે વિહારે. તસ્મિં કિર પબ્બતકન્દરે પુબ્બે બહૂ કપોતા વસિંસુ, તેન સા પબ્બતકન્દરા ‘‘કપોતકન્દરા’’તિ વુચ્ચતિ. અપરભાગે તત્થ કતવિહારોપિ ‘‘કપોતકન્દરા’’ત્વેવ પઞ્ઞાયિત્થ. તેન વુત્તં – ‘‘કપોતકન્દરાયન્તિ એવંનામકે વિહારે’’તિ. જુણ્હાય રત્તિયાતિ સુક્કપક્ખરત્તિયં. નવોરોપિતેહિ કેસેહીતિ અચિરઓહારિતેહિ કેસેહિ, ઇત્થમ્ભૂતલક્ખણે ચેતં કરણવચનં. અબ્ભોકાસેતિ યત્થ ઉપરિચ્છદનં પરિક્ખેપો વા નત્થિ, તાદિસે આકાસઙ્ગણે.

તત્થ આયસ્મા સારિપુત્તો સુવણ્ણવણ્ણો, આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો નીલુપ્પલવણ્ણો. ઉભોપિ પન તે મહાથેરા ઉદિચ્ચબ્રાહ્મણજચ્ચા કપ્પાનં સતસહસ્સાધિકં એકં અસઙ્ખ્યેય્યં અભિનીહારસમ્પન્ના છળભિઞ્ઞાપટિસમ્ભિદાપ્પત્તા મહાખીણાસવા સમાપત્તિલાભિનો સત્તસટ્ઠિયા સાવકપારમિઞાણાનં મત્થકપ્પત્તા એતં કપોતકન્દરવિહારં ઉપસોભયન્તા એકં કનકગુહં પવિટ્ઠા દ્વે સીહા વિય, એકં વિજમ્ભનભૂમિં ઓતિણ્ણા દ્વે બ્યગ્ઘા વિય, એકં સુપુપ્ફિતસાલવનં પવિટ્ઠા દ્વે છદ્દન્તનાગરાજાનો વિય, એકં સિમ્બલિવનં પવિટ્ઠા દ્વે સુપણ્ણરાજાનો વિય, એકં નરવાહનયાનં અભિરુળ્હા દ્વે વેસ્સવણા વિય, એકં પણ્ડુકમ્બલસિલાસનં અભિનિસિન્ના દ્વે સક્કા વિય, એકવિમાનબ્ભન્તરગતા દ્વે મહાબ્રહ્માનો વિય, એકસ્મિં ગગનટ્ઠાને ઠિતાનિ દ્વે ચન્દમણ્ડલાનિ વિય, દ્વે સૂરિયમણ્ડલાનિ વિય ચ વિરોચિંસુ. તેસુ આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો તુણ્હી નિસીદિ, આયસ્મા પન સારિપુત્તો સમાપજ્જિ. તેન વુત્તં – ‘‘અઞ્ઞતરં સમાધિં સમાપજ્જિત્વા’’તિ.

તત્થ અઞ્ઞતરં સમાધિન્તિ ઉપેક્ખાબ્રહ્મવિહારસમાપત્તિં. કેચિ ‘‘સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધસમાપત્તિ’’ન્તિ વદન્તિ, અપરે પનાહુ ‘‘આરુપ્પપાદકં ફલસમાપત્તિ’’ન્તિ. ઇમા એવ હિ તિસ્સો કાયરક્ખણસમત્થા સમાપત્તિયો. તત્થ નિરોધસમાપત્તિયા સમાધિપરિયાયસમ્ભવો હેટ્ઠા વુત્તોવ, પચ્છિમંયેવ પન આચરિયા વણ્ણેન્તિ. ઉત્તરાય દિસાય દક્ખિણં દિસં ગચ્છન્તીતિ ઉત્તરાય દિસાય યક્ખસમાગમં ગન્ત્વા અત્તનો ભવનં ગન્તું દક્ખિણં દિસં ગચ્છન્તિ. પટિભાતિ મન્તિ ઉપટ્ઠાતિ મમ. મન્તિ હિ પટિસદ્દયોગેન સામિઅત્થે ઉપયોગવચનં, ઇમસ્સ સીસે પહારં દાતું ચિત્તં મે ઉપ્પજ્જતીતિ અત્થો. સો કિર પુરિમજાતિયં થેરે બદ્ધાઘાતો, તેનસ્સ થેરં દિસ્વા પદુટ્ઠચિત્તસ્સ એવં અહોસિ. ઇતરો પન સપ્પઞ્ઞજાતિકો, તસ્મા તં પટિસેધેન્તો ‘‘અલં સમ્મા’’તિઆદિમાહ. તત્થ મા આસાદેસીતિ મા ઘટ્ટેસિ, મા પહારં દેહીતિ વુત્તં હોતિ. ઉળારોતિ ઉળારેહિ ઉત્તમેહિ સીલાદિગુણેહિ સમન્નાગતો.

અનાદિયિત્વાતિ આદરં અકત્વા, તસ્સ વચનં અગ્ગહેત્વા. યસ્મા પન તસ્સ વચનં અગ્ગણ્હન્તો તં અનાદિયન્તો નામ હોતિ, તસ્મા વુત્તં – ‘‘તં યક્ખં અનાદિયિત્વા’’તિ. સીસે પહારં અદાસીતિ સબ્બથામેન ઉસ્સાહં જનેત્વા આકાસે ઠિતોવ સીસે ખટકં અદાસિ, મુદ્ધનિ મુટ્ઠિઘાતં અકાસીતિ અત્થો. તાવ મહાતિ થામમહત્તેન તત્તકં મહન્તો પહારો અહોસિ. તેન પહારેનાતિ તેન પહારેન કરણભૂતેન. સત્તરતનન્તિ પમાણમજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ રતનેન સત્તરતનં. નાગન્તિ હત્થિનાગં. ઓસાદેય્યાતિ પથવિયં ઓસીદાપેય્ય નિમુજ્જાપેય્ય. ‘‘ઓસારેય્યા’’તિપિ પાઠો, ચુણ્ણવિચુણ્ણં કરેય્યાતિ અત્થો. અડ્ઢટ્ઠમરતનન્તિ અડ્ઢેન અટ્ઠન્નં પૂરણાનિ અડ્ઢટ્ઠમાનિ, અડ્ઢટ્ઠમાનિ રતનાનિ પમાણં એતસ્સાતિ અડ્ઢટ્ઠમરતનો, તં અડ્ઢટ્ઠમરતનં. મહન્તં પબ્બતકૂટન્તિ કેલાસકૂટપ્પમાણં વિપુલં ગિરિકૂટં. પદાલેય્યાતિ સકલિકાકારેન ભિન્દેય્ય. અપિ ઓસાદેય્ય, અપિ પદાલેય્યાતિ સમ્બન્ધો.

તાવદેવ ચસ્સ સરીરે મહાપરિળાહો ઉપ્પજ્જિ, સો વેદનાતુરો આકાસે ઠાતું અસક્કોન્તો ભૂમિયં પતિ, તઙ્ખણઞ્ઞેવ અટ્ઠસટ્ઠિસહસ્સાધિકયોજનસતસહસ્સુબ્બેધં સિનેરુમ્પિ પબ્બતરાજાનં સન્ધારેન્તી ચતુનહુતાધિકદ્વિયોજનસતસહસ્સબહલા મહાપથવી તં પાપસત્તં ધારેતું અસક્કોન્તી વિય વિવરમદાસિ. અવીચિતો જાલા ઉટ્ઠહિત્વા કન્દન્તંયેવ તં ગણ્હિંસુ, સો કન્દન્તો વિપ્પલપન્તો પતિ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ચ પન સો યક્ખો ‘ડય્હામિ ડય્હામી’તિ વત્વા તત્થેવ મહાનિરયં અપતાસીતિ. તત્થ અપતાસીતિ અપતિ.

કિં પન સો યક્ખત્તભાવેનેવ નિરયં ઉપગચ્છીતિ? ન ઉપગચ્છિ, યઞ્હેત્થ દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં પાપકમ્મં અહોસિ, તસ્સ બલેન યક્ખત્તભાવે મહન્તં દુક્ખં અનુભવિ. યં પન ઉપપજ્જવેદનીયં આનન્તરિયકમ્મં, તેન ચુતિઅનન્તરં નિરયે ઉપ્પજ્જીતિ. થેરસ્સ પન સમાપત્તિબલેન ઉપત્થમ્ભિતસરીરસ્સ ન કોચિ વિકારો અહોસિ. સમાપત્તિતો અવુટ્ઠિતકાલે હિ તં યક્ખો પહરિ, તથા પહરન્તં દિબ્બચક્ખુના દિસ્વા આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો ધમ્મસેનાપતિં ઉપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમનસમકાલમેવ ચ ધમ્મસેનાપતિ સમાપત્તિતો ઉટ્ઠાસિ. અથ નં મહામોગ્ગલ્લાનો સરીરવુત્તિં પુચ્છિ, સોપિસ્સ બ્યાકાસિ, તેન વુત્તં – ‘‘અદ્દસા ખો આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો…પે… અપિ ચ મે સીસં થોકં દુક્ખ’’ન્તિ.

તત્થ થોકં દુક્ખન્તિ થોકં અપ્પમત્તકં મધુરકજાતં વિય મે સીસં દુક્ખિતં, દુક્ખપ્પત્તન્તિ અત્થો. દુક્ખાધિટ્ઠાનઞ્હિ સીસં દુક્ખન્તિ વુત્તં. ‘‘સીસે થોકં દુક્ખ’’ન્તિપિ પાઠો. કથં પન સમાપત્તિબલેન સરીરે ઉપત્થમ્ભિતે થેરસ્સ સીસે થોકમ્પિ દુક્ખં અહોસીતિ? અચિરેનેવ વુટ્ઠિતત્તા. અન્તોસમાપત્તિયં અપઞ્ઞાયમાનદુક્ખઞ્હિ કાયનિસ્સિતત્તા નિદ્દં ઉપગતસ્સ મકસાદિજનિતં વિય પટિબુદ્ધસ્સ થોકં પઞ્ઞાયિત્થ.

‘‘મહાબલેન યક્ખેન તથા સબ્બુસ્સાહેન પહટે સરીરેપિ વિકારો નામ નત્થી’’તિ અચ્છરિયબ્ભુતચિત્તજાતેન આયસ્મતા મહામોગ્ગલ્લાનેન ‘‘અચ્છરિયં, આવુસો સારિપુત્તા’’તિઆદિના ધમ્મસેનાપતિનો મહાનુભાવતાય વિભાવિતાય સોપિસ્સ ‘અચ્છરિયં, આવુસો મોગ્ગલ્લાના’’તિઆદિના ઇદ્ધાનુભાવમહન્તતાપકાસનાપદેસેન અત્તનો ઇસ્સામચ્છરિયાહઙ્કારાદિમલાનં સુપ્પહીનતં દીપેતિ. પંસુપિસાચકમ્પિ ન પસ્સામાતિ સઙ્કારકૂટાદીસુ વિચરણકખુદ્દકપેતમ્પિ ન પસ્સામ. ઇતિ અધિગમપ્પિચ્છાનં અગ્ગભૂતો મહાથેરો તસ્મિં કાલે અનાવજ્જનેન તેસં અદસ્સનં સન્ધાય વદતિ. તેનેવાહ ‘‘એતરહી’’તિ.

ભગવા પન વેળુવને ઠિતો ઉભિન્નં અગ્ગસાવકાનં ઇમં કથાસલ્લાપં દિબ્બસોતેન અસ્સોસિ. તેન વુત્તં – ‘‘અસ્સોસિ ખો ભગવા’’તિઆદિ, તં વુત્તત્થમેવ.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ એતં આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ સમાપત્તિબલૂપગતં ઇદ્ધાનુભાવમહન્તતં વિદિત્વા. ઇમં ઉદાનન્તિ તસ્સેવ તાદિભાવપ્પત્તિદીપકં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ યસ્સ સેલૂપમં ચિત્તં, ઠિતં નાનુપકમ્પતીતિ યસ્સ ખીણાસવસ્સ ચિત્તં એકગ્ઘનસિલામયપબ્બતૂપમં સબ્બેસં ઇઞ્જનાનં અભાવતો વસીભાવપ્પત્તિયાવ ઠિતં સબ્બેહિપિ લોકધમ્મેહિ નાનુપકમ્પતિ ન પવેધતિ. ઇદાનિસ્સ અકમ્પનાકારં સદ્ધિં કારણેન દસ્સેતું ‘‘વિરત્ત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ વિરત્તં રજનીયેસૂતિ વિરાગસઙ્ખાતેન અરિયમગ્ગેન રજનીયેસુ રાગુપ્પત્તિહેતુભૂતેસુ સબ્બેસુ તેભૂમકધમ્મેસુ વિરત્તં, તત્થ સબ્બસો સમુચ્છિન્નરાગન્તિ અત્થો. કોપનેય્યેતિ પટિઘટ્ઠાનીયે સબ્બસ્મિમ્પિ આઘાતવત્થુસ્મિં ન કુપ્પતિ ન દુસ્સતિ ન વિકારં આપજ્જતિ. યસ્સેવં ભાવિતં ચિત્તન્તિ યસ્સ યથાવુત્તસ્સ અરિયપુગ્ગલસ્સ ચિત્તં એવં વુત્તનયેન તાદિભાવાવહનભાવેન ભાવિતં. કુતો તં દુક્ખમેસ્સતીતિ તં ઉત્તમપુગ્ગલં કુતો સત્તતો સઙ્ખારતો વા દુક્ખં ઉપગમિસ્સતિ, ન તાદિસસ્સ દુક્ખં અત્થીતિ અત્થો.

ચતુત્થસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.