૩. ગોપાલકસુત્તવણ્ણના

૩૩. તતિયે કોસલેસૂતિ કોસલા નામ જાનપદિનો રાજકુમારા, તેસં નિવાસો એકોપિ જનપદો ‘‘કોસલા’’ત્વેવ વુચ્ચતિ, તેસુ કોસલેસુ જનપદે. ચારિકં ચરતીતિ અતુરિતચારિકાવસેન જનપદચારિકં ચરતિ. મહતાતિ ગુણમહત્તેનપિ મહતા, અપરિચ્છિન્નસઙ્ખ્યત્તા સઙ્ખ્યામહત્તેનપિ મહતા. ભિક્ખુસઙ્ઘેનાતિ દિટ્ઠિસીલસામઞ્ઞસંહતેન સમણગણેન. સદ્ધિન્તિ એકતો. મગ્ગા ઓક્કમ્માતિ મગ્ગતો અપક્કમિત્વા. અઞ્ઞતરં રુક્ખમૂલન્તિ ઘનપત્તસાખાવિટપસમ્પન્નસ્સ સન્દચ્છાયસ્સ મહતો રુક્ખસ્સ સમીપસઙ્ખાતં મૂલં.

અઞ્ઞતરો ગોપાલકોતિ એકો ગોગણરક્ખકો, નામેન પન નન્દો નામ. સો કિર અડ્ઢો મહદ્ધનો મહાભોગો, યથા કેણિયો જટિલો પબ્બજ્જાવસેન, એવં અનાથપિણ્ડિકસ્સ ગોયૂથં રક્ખન્તો ગોપાલકત્તેન રાજપીળં અપહરન્તો અત્તનો કુટુમ્બં રક્ખતિ. સો કાલેન કાલં પઞ્ચ ગોરસે ગહેત્વા, મહાસેટ્ઠિસ્સ સન્તિકં આગન્ત્વા નિય્યાતેત્વા સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા, સત્થારં પસ્સતિ, ધમ્મં સુણાતિ, અત્તનો વસનટ્ઠાનં આગમનત્થાય સત્થારં યાચતિ. સત્થા તસ્સેવ ઞાણપરિપાકં આગમયમાનો અગન્ત્વા, અપરભાગે મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન પરિવુતો જનપદચારિકં ચરન્તો, ‘‘ઇદાનિસ્સ ઞાણં પરિપક્ક’’ન્તિ ઞત્વા તસ્સ વસનટ્ઠાનસ્સ અવિદૂરે મગ્ગા ઓક્કમ્મ અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે નિસીદિ તસ્સ આગમનં આગમયમાનો. નન્દોપિ ખો ‘‘સત્થા કિર જનપદચારિકં ચરન્તો ઇતો આગચ્છતી’’તિ સુત્વા, હટ્ઠતુટ્ઠો વેગેન ગન્ત્વા, સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા કતપટિસન્થારો એકમન્તં નિસીદિ, અથસ્સ ભગવા ધમ્મં દેસેસિ. સો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિત્વા ભગવન્તં નિમન્તેત્વા સત્તાહં પાયાસદાનમદાસિ, સત્તમે દિવસે ભગવા અનુમોદનં કત્વા પક્કામિ. તેન વુત્તં – ‘‘એકમન્તં નિસિન્નં ખો તં ગોપાલકં ભગવા ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેસિ…પે… ઉટ્ઠાયાસના પક્કામી’’તિ.

તત્થ સન્દસ્સેસીતિ ‘‘ઇમે ધમ્મા કુસલા, ઇમે ધમ્મા અકુસલા’’તિઆદિના કુસલાદિધમ્મે કમ્મવિપાકે ઇધલોકપરલોકે પચ્ચક્ખતો દસ્સેન્તો અનુપુબ્બિકથાવસાને ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ સમ્મા દસ્સેસિ. સમાદપેસીતિ ‘‘સચ્ચાધિગમાય ઇમે નામ ધમ્મા અત્તનિ ઉપ્પાદેતબ્બા’’તિ સીલાદિધમ્મે સમ્મા ગણ્હાપેત્વા તેસુ તં પતિટ્ઠપેસિ. સમુત્તેજેસીતિ તે ધમ્મા સમાદિન્ના અનુક્કમેન ભાવિયમાના નિબ્બેધભાગિયા હુત્વા તિક્ખવિસદા યથા ખિપ્પં અરિયમગ્ગં આવહન્તિ, તથા સમ્મા ઉત્તેજેસિ સમ્મદેવ તેજેસિ. સમ્પહંસેસીતિ ભાવનાય પુબ્બેનાપરં વિસેસભાવદસ્સનેન ચિત્તસ્સ પમોદાપનવસેન સુટ્ઠુ પહંસેસિ. અપિચેત્થ સાવજ્જાનવજ્જધમ્મેસુ દુક્ખાદીસુ ચ સમ્મોહવિનોદનેન સન્દસ્સનં, સમ્માપટિપત્તિયં પમાદાપનોદનેન સમાદપનં, ચિત્તસ્સાલસિયાપત્તિવિનોદનેન સમુત્તેજનં, સમ્માપટિપત્તિસિદ્ધિયા સમ્પહંસનં વેદિતબ્બં. એવં સો ભગવતો સામુક્કંસિકાય ધમ્મદેસનાય સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. અધિવાસેસીતિ તેન દિટ્ઠસચ્ચેન ‘‘અધિવાસેતુ મે, ભન્તે ભગવા’’તિઆદિના નિમન્તિતો કાયઙ્ગવાચઙ્ગં અચોપેન્તો ચિત્તેનેવ અધિવાસેસિ સાદિયિ. તેનેવાહ ‘‘તુણ્હીભાવેના’’તિ.

અપ્પોદકપાયાસન્તિ નિરુદકપાયાસં. પટિયાદાપેત્વાતિ સમ્પાદેત્વા સજ્જેત્વા. નવઞ્ચ સપ્પિન્તિ નવનીતં ગહેત્વા તાવદેવ વિલીનં મણ્ડસપ્પિઞ્ચ પટિયાદાપેત્વા. સહત્થાતિ આદરજાતો સહત્થેનેવ પરિવિસન્તો. સન્તપ્પેસીતિ પટિયત્તં ભોજનં ભોજેસિ. સમ્પવારેસીતિ ‘‘અલં અલ’’ન્તિ વાચાય પટિક્ખિપાપેસિ. ભુત્તાવિન્તિ કતભત્તકિચ્ચં. ઓનીતપત્તપાણિન્તિ પત્તતો અપનીતપાણિં, ‘‘ધોતપત્તપાણિ’’ન્તિપિ પાઠો, ધોતપત્તહત્થન્તિ અત્થો. નીચન્તિ અનુચ્ચં આસનં ગહેત્વા આસનેયેવ નિસીદનં અરિયદેસવાસીનં ચારિત્તં, સો પન સત્થુ સન્તિકે ઉપચારવસેન પઞ્ઞત્તસ્સ દારુફલકાસનસ્સ સમીપે નિસીદિ. ધમ્મિયા કથાયાતિઆદિ સત્તમે દિવસે કતં અનુમોદનં સન્ધાય વુત્તં. સો કિર સત્તાહં ભગવન્તં ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ તત્થ વસાપેત્વા મહાદાનં પવત્તેસિ. સત્તમે પન દિવસે અપ્પોદકપાયાસદાનં અદાસિ. સત્થા તસ્સ તસ્મિં અત્તભાવે ઉપરિમગ્ગત્થાય ઞાણપરિપાકાભાવતો અનુમોદનમેવ કત્વા પક્કામિ.

સીમન્તરિકાયાતિ સીમન્તરે, તસ્સ ગામસ્સ અન્તરં. ગામવાસિનો કિર એકં તળાકં નિસ્સાય તેન સદ્ધિં કલહં અકંસુ. સો તે અભિભવિત્વા તં તળાકં ગણ્હિ. તેન બદ્ધાઘાતો એકો પુરિસો તં સત્થુ પત્તં ગહેત્વા દૂરં અનુગન્ત્વા ‘‘નિવત્તાહિ ઉપાસકા’’તિ વુત્તે ભગવન્તં વન્દિત્વા પદક્ખિણં કત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ અઞ્જલિં કત્વા યાવ દસ્સનૂપચારસમતિક્કમા દસનખસમોધાનસમુજ્જલં અઞ્જલિં સિરસિ પગ્ગય્હ પટિનિવત્તિત્વા દ્વિન્નં ગામાનં અન્તરે અરઞ્ઞપ્પદેસે એકકં ગચ્છન્તં સરેન વિજ્ઝિત્વા મારેસિ. તેન વુત્તં અચિરપક્કન્તસ્સ…પે… વોરોપેસી’’તિ. કેનચિદેવ કરણીયેન ઓહીયિત્વા પચ્છા ગચ્છન્તા ભિક્ખૂ તં તથા મતં દિસ્વા ભગવતો તમત્થં આરોચેસું, તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘અથ ખો સમ્બહુલા ભિક્ખૂ’’તિઆદિ.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ યસ્મા દિટ્ઠિસમ્પન્નં અરિયસાવકં નન્દં મારેન્તેન પુરિસેન આનન્તરિયકમ્મં બહુલં અપુઞ્ઞં પસુતં, તસ્મા યં ચોરેહિ ચ વેરીહિ ચ કત્તબ્બં, તતોપિ ઘોરતરં ઇમેસં સત્તાનં મિચ્છાપણિહિતં ચિત્તં કરોતીતિ ઇમમત્થં જાનિત્વા તદત્થદીપનં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ દિસો દિસન્તિ દૂસકો દૂસનીયં ચોરો ચોરં, દિસ્વાતિ વચનસેસો. યં તં કયિરાતિ યં તસ્સ અનયબ્યસનં કરેય્ય, દુતિયપદેપિ એસેવ નયો. ઇદં વુત્તં હોતિ – એકો એકસ્સ મિત્તદુબ્ભી ચોરો પુત્તદારખેત્તવત્થુગોમહિંસાદીસુ અપરજ્ઝન્તો યસ્સ અપરજ્ઝતિ, તમ્પિ તથેવ અત્તનિ અપરજ્ઝન્તં ચોરં દિસ્વા, વેરી વા પન કેનચિદેવ કારણેન બદ્ધવેરં વેરિં દિસ્વા અત્તનો કક્ખળતાય દારુણતાય યં તસ્સ અનયબ્યસનં કરેય્ય, પુત્તદારં વા પીળેય્ય, ખેત્તાદીનિ વા નાસેય્ય, જીવિતા વા વોરોપેય્ય, દસસુ અકુસલકમ્મપથેસુ મિચ્છાઠપિતત્તા મિચ્છાપણિહિતં ચિત્તં પાપિયો નં તતો કરે, નં પુરિસં પાપતરં તતો કરેય્ય. વુત્તપ્પકારો હિ દિસો વા વેરી વા દિસસ્સ વા વેરિનો વા ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે દુક્ખં વા ઉપ્પાદેય્ય, જીવિતક્ખયં વા કરેય્ય. ઇદં પન અકુસલકમ્મપથેસુ મિચ્છાઠપિતં ચિત્તં દિટ્ઠેવ ધમ્મે અનયબ્યસનં પાપેતિ, અત્તભાવસતસહસ્સેસુપિ ચતૂસુ અપાયેસુ ખિપિત્વા સીસમસ્સ ઉક્ખિપિતું ન દેતીતિ.

તતિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.