૫. મહામોગ્ગલ્લાનસુત્તવણ્ણના

૨૫. પઞ્ચમે કાયગતાય સતિયાતિ કાયાનુપસ્સનાવસેન કાયે ગતાય કાયારમ્મણાય સતિયા, ઇત્થમ્ભૂતલક્ખણે ઇદં કરણવચનં. અજ્ઝત્તન્તિ ઇધ અજ્ઝત્તં નામ નિયકજ્ઝત્તં, તસ્મા અત્તનિ અત્તસન્તાનેતિ અત્થો. અથ વા યસ્મા કમ્મટ્ઠાનભૂતો કેસાદિકો દ્વત્તિંસકોટ્ઠાસસમુદાયો ઇધ કાયોતિ અધિપ્પેતો, તસ્મા અજ્ઝત્તન્તિ પદસ્સ ગોચરજ્ઝત્તન્તિ અત્થો વેદિતબ્બો. સૂપટ્ઠિતાયાતિ નિયકજ્ઝત્તભૂતે ગોચરજ્ઝત્તભૂતે વા કાયે સુટ્ઠુ ઉપટ્ઠિતાય. કા પનાયં સતિ, યા ‘‘અજ્ઝત્તં સૂપટ્ઠિતા’’તિ વુત્તા? ય્વાયં ભગવતા ‘‘અત્થિ ઇમસ્મિં કાયે કેસા લોમા’’તિઆદિના (દી. નિ. ૨.૩૭૭; મ. નિ. ૧.૧૧૦; ખુ. પા. ૩.દ્વત્તિંસાકાર) અજ્ઝત્તકેસાદિકો દ્વત્તિંસાકારો કાયો વુત્તો, તત્થ યા પટિકૂલમનસિકારં પવત્તેન્તસ્સ ઉપચારપ્પનાવસેન કાયે ઉપટ્ઠિતા સતિ, સા ‘‘કાયગતા સતી’’તિ વુચ્ચતિ. યથા ચાયં, એવં આનાપાનચતુઇરિયાપથસતિસમ્પજઞ્ઞાનં વસેન ઉદ્ધુમાતકવિનીલકાદિવસેન ચ મનસિકારં પવત્તેન્તસ્સ યથારહં ઉપચારપ્પનાવસેન કાયે ઉપટ્ઠિતા સતિ ‘‘કાયગતા સતી’’તિ વુચ્ચતિ. ઇધ પન અજ્ઝત્તં કાયગતા સતિ પથવીઆદિકા ચતસ્સો ધાતુયો સસમ્ભારસઙ્ખેપાદીસુ ચતૂસુ યેન કેનચિ એકેનાકારેન વવત્થપેત્વા તેસં અનિચ્ચાદિલક્ખણસલ્લક્ખણવસેન ઉપટ્ઠિતા વિપસ્સનાસમ્પયુત્તા સતિ ‘‘કાયગતા સતી’’તિ અધિપ્પેતા. થેરો પન તથા વિપસ્સિત્વા અત્તનો ફલસમાપત્તિમેવ સમાપજ્જિત્વા નિસીદિ. ઇધાપિ ગાથાય એવં ઇમસ્સ અત્થસ્સ વિઞ્ઞાતબ્બતા ‘‘ન ચાયં નિસજ્જા’’તિઆદિના વુત્તનયાનુસારેન યોજેતબ્બા.

એતમત્થન્તિ એતં થેરસ્સ ચતુધાતુવવત્થાનમુખેન કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનેન વિપસ્સનં ઓગાહેત્વા ફલસમાપત્તિસમાપજ્જનસઙ્ખાતં અત્થં વિદિત્વા. ઇમં ઉદાનન્તિ ઇમં સતિપટ્ઠાનભાવનાય નિબ્બાનાધિગમદીપકં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ સતિ કાયગતા ઉપટ્ઠિતાતિ પુબ્બે વુત્તલક્ખણા સતિ સદ્ધાપુબ્બઙ્ગમાનં સમાધિવીરિયપઞ્ઞાનં યથાસકં કિચ્ચનિપ્ફાદનેન સહાયભાવં આપન્નત્તા પહીનપ્પટિપક્ખા તતો એવ તિક્ખવિસદભૂતા ચ યથાવુત્તકાયસંવરણવસેન એકત્થસમોસરણવસેન ચ અવિપરીતસભાવં સલ્લક્ખેન્તી ઉપગન્ત્વા ઠિતા હોતિ, એતેન કાયસઙ્ખાતાનં ચતુન્નં ધાતૂનં તન્નિસ્સિતાનઞ્ચ ઉપાદારૂપાનં સલ્લક્ખણવસેન, પચ્ચયે વવત્થપેત્વા તતો પરં તેસં અનિચ્ચાદિલક્ખણસલ્લક્ખણવસેન ચ પવત્તં ઞાણપરમ્પરાગતં સતિં દસ્સેતિ, સતિસીસેન વા તંસમ્પયુત્તં પરિઞ્ઞાત્તયપરિયાપન્નઞાણપરમ્પરમેવ દસ્સેતિ. છસુ ફસ્સાયતનેસુ સંવુતોતિ યથાવુત્તાય કાયે ઉપટ્ઠિતાય સતિયા સમન્નાગતો ચક્ખાદીસુ ફસ્સસ્સ કારણભૂતેસુ છસુ દ્વારેસુ કાયાનુપસ્સનાય અભાવિતાય ઉપ્પજ્જનારહાનં અભિજ્ઝાદીનં તસ્સા ભાવિતત્તા ઞાણપ્પવત્તિં પટિવેધેન્તો તે પિદહન્તો ‘‘તત્થ સંવુતો’’તિ વુચ્ચતિ, એતેન ઞાણસંવરં દસ્સેતિ.

સતતં ભિક્ખુ સમાહિતોતિ સો ભિક્ખુ એવં ઉપટ્ઠિતસ્સતિ સબ્બત્થ ચ સંવુતો પુથુત્તારમ્મણે ચિત્તં અવિસ્સજ્જેત્વા અનિચ્ચાદિવસેન સમ્મસન્તો વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા ઞાણે તિક્ખે સૂરે વહન્તે વિપસ્સનાસમાધિના તાવ સતતં નિરન્તરં સમાહિતો અનુલોમઞાણાનન્તરં ગોત્રભુઞાણોદયતો પટ્ઠાય. જઞ્ઞા નિબ્બાનમત્તનોતિ અઞ્ઞેસં પુથુજ્જનાનં સુપિનન્તેપિ અગોચરભાવતો, અરિયાનં પન તસ્સ તસ્સેવ આવેણિકત્તા અત્તસદિસત્તા ચ ‘‘અત્તા’’તિ લદ્ધવોહારસ્સ મગ્ગફલઞાણસ્સ સાતિસયવિસયભાવતો એકન્તસુખાવહં નિબ્બાનં અસઙ્ખતધાતુ ‘‘અત્તનો’’તિ વુત્તં, તં નિબ્બાનં જઞ્ઞા જાનેય્ય, મગ્ગફલઞાણેહિ પટિવિજ્ઝેય્ય, સચ્છિકરેય્યાતિ અત્થો. એતેન અરિયાનં નિબ્બાને અધિમુત્તતં દસ્સેતિ. અરિયા હિ અધિચિત્તપ્પવત્તિકાલેપિ એકન્તેનેવ નિબ્બાને નિન્નપોણપબ્ભારભાવેન વિહરન્તિ. એત્થ ચ યસ્સ સતિ કાયગતા ઉપટ્ઠિતા, સો ભિક્ખુ છસુ ફસ્સાયતનેસુ સંવુતો, તતો એવ સતતં સમાહિતો અત્તપચ્ચક્ખકરણેન નિબ્બાનં અત્તનો જાનેય્યાતિ એવં ગાથાપદાનં સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. એવં કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનમુખેન યાવ અરહત્તા એકસ્સ ભિક્ખુનો નિય્યાનમગ્ગં દસ્સેતિ ધમ્મરાજા.

અપરો નયો – સતિ કાયગતા ઉપટ્ઠિતાતિ એતેન કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં દસ્સેતિ. છસુ ફસ્સાયતનેસુ સંવુતોતિ ફસ્સો આયતનં કારણં એતેસન્તિ ફસ્સાયતનાનિ, તેસુ ફસ્સાયતનેસુ. ફસ્સહેતુકેસુ ફસ્સપચ્ચયા નિબ્બત્તેસુ છસુ ચક્ખુસમ્ફસ્સજાદિવેદયિતેસુ તણ્હાદીનં અપ્પવત્તિયા સંવુતો, એતેન વેદનાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં દસ્સેતિ. સતતં ભિક્ખુ સમાહિતોતિ સતતં નિચ્ચકાલં નિરન્તરં વિક્ખેપાભાવતો સમાહિતો ભિક્ખુ. સો ચાયં અવિક્ખેપો સબ્બસો સતિપટ્ઠાનભાવનાય મત્થકપ્પત્તાય હોતિ. સમ્મસન્તો હિ અતીતાદિભેદભિન્નેસુ પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધેસુ અનવસેસતોવ પરિગ્ગહેત્વા સમ્મસતીતિ. એતેન સેસસતિપટ્ઠાને દસ્સેતિ. જઞ્ઞા નિબ્બાનમત્તનોતિ એવં ચતુસતિપટ્ઠાનભાવનં મત્થકં પાપેત્વા ઠિતો ભિન્નકિલેસો ભિક્ખુ અત્તનો કિલેસનિબ્બાનં પચ્ચવેક્ખણઞાણેન સયમેવ જાનેય્યાતિ અત્થો.

અથ વા સતિ કાયગતા ઉપટ્ઠિતાતિ અત્તનો પરેસઞ્ચ કાયસ્સ યથાસભાવપરિઞ્ઞાદીપનેન થેરસ્સ સતિવેપુલ્લપ્પત્તિ દીપિતા. છસુ ફસ્સાયતનેસુ સંવુતોતિ ચક્ખાદીસુ છસુ દ્વારેસુ અચ્ચન્તસંવરદીપનેન સતતવિહારિવસેન થેરસ્સ સમ્પજઞ્ઞપ્પકાસિની પઞ્ઞાવેપુલ્લપ્પત્તિ દીપિતા. સતતં ભિક્ખુ સમાહિતોતિ સમાપત્તિબહુલતાદસ્સનેન નવાનુપુબ્બવિહારસમાપત્તિયો દસ્સિતા. એવંભૂતો પન ભિક્ખુ જઞ્ઞા નિબ્બાનમત્તનોતિ કતકિચ્ચત્તા ઉત્તરિ કરણીયાભાવતો કેવલં અત્તનો અનુપાદિસેસનિબ્બાનમેવ જાનેય્ય ચિન્તેય્ય, અઞ્ઞમ્પિ તસ્સ ચિન્તેતબ્બં નત્થીતિ અધિપ્પાયો.

પઞ્ચમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.