૩. નન્દવગ્ગો

૧. કમ્મવિપાકજસુત્તવણ્ણના

૨૧. નન્દવગ્ગસ્સ પઠમે અઞ્ઞતરો ભિક્ખૂતિ નામગોત્તેન અપાકટો એકો ખીણાસવભિક્ખુ. સો કિર રાજગહવાસી કુલપુત્તો મોગ્ગલ્લાનત્થેરેન સંવેજિતો સંસારદોસં દિસ્વા સત્થુ સન્તિકે પબ્બજિત્વા સીલાનિ સોધેત્વા ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા ન ચિરસ્સેવ વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તસ્સ અપરભાગે ખરો આબાધો ઉપ્પજ્જિ, સો પચ્ચવેક્ખણાય અધિવાસેન્તો વિહરતિ. ખીણાસવાનઞ્હિ ચેતસિકદુક્ખં નામ નત્થિ, કાયિકદુક્ખં પન હોતિયેવ. સો એકદિવસં ભગવતો ધમ્મં દેસેન્તસ્સ નાતિદૂરે ઠાને દુક્ખં અધિવાસેન્તો પલ્લઙ્કેન નિસીદિ. તેન વુત્તં ‘‘ભગવતો અવિદૂરે નિસિન્નો હોતી’’તિઆદિ.

તત્થ પલ્લઙ્કન્તિ સમન્તતો ઊરુબદ્ધાસનં. આભુજિત્વાતિ બન્ધિત્વા. ઉજું કાયં પણિધાયાતિ ઉપરિમં સરીરં ઉજુકં ઠપેત્વા અટ્ઠારસ પિટ્ઠિકણ્ટકે કોટિયા કોટિં પટિપાદેત્વા. એવઞ્હિ નિસિન્નસ્સ ચમ્મમંસન્હારૂનિ ન નમન્તિ, તસ્મા સો તથા નિસિન્નો હોતિ. પુરાણકમ્મવિપાકજન્તિ પુબ્બે કતસ્સ કમ્મસ્સ વિપાકભાવેન જાતં, પુરાણકમ્મવિપાકે વા સુખદુક્ખપ્પકારે વિપાકવટ્ટસમુદાયે તદેકદેસભાવેન જાતં. કિં તં? દુક્ખં. પુરાણકમ્મવિપાકજન્તિ ચ ઇમિના તસ્સ આબાધસ્સ કમ્મસમુટ્ઠાનતં દસ્સેન્તો ઓપક્કમિકઉતુવિપરિણામજાદિભાવં પટિક્ખિપતિ. દુક્ખન્તિ પચુરજનેહિ ખમિતું અસક્કુણેય્યં. તિબ્બન્તિ તિખિણં, અભિભવિત્વા પવત્તિયા બહલં વા. ખરન્તિ કક્ખળં. કટુકન્તિ અસાતં. અધિવાસેન્તોતિ ઉપરિ વાસેન્તો સહન્તો ખમન્તો.

સતો સમ્પજાનોતિ વેદનાપરિગ્ગાહકાનં સતિસમ્પજઞ્ઞાનં વસેન સતિમા સમ્પજાનન્તો ચ. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘અયં વેદના નામ હુત્વા અભાવટ્ઠેન અનિચ્ચા, અનિટ્ઠારમ્મણાદિપચ્ચયે પટિચ્ચ ઉપ્પન્નત્તા પટિચ્ચસમુપ્પન્ના, ઉપ્પજ્જિત્વા એકન્તેન ભિજ્જનસભાવત્તા ખયધમ્મા વયધમ્મા વિરાગધમ્મા નિરોધધમ્મા’’તિ વેદનાય અનિચ્ચતાસલ્લક્ખણવસેન સતોકારિતાય સતો, અવિપરીતસભાવપટિવિજ્ઝનવસેન સમ્પજાનો ચ હુત્વા. અથ વા સતિવેપુલ્લપત્તિયા સબ્બત્થેવ કાયવેદનાચિત્તધમ્મેસુ સુટ્ઠુ ઉપટ્ઠિતસતિતાય સતો, તથા પઞ્ઞાવેપુલ્લપ્પત્તિયા પરિગ્ગહિતસઙ્ખારતાય સમ્પજાનો. અવિહઞ્ઞમાનોતિ ‘‘અસ્સુતવા, ભિક્ખવે, પુથુજ્જનો અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન દુક્ખધમ્મેન ફુટ્ઠો સમાનો સોચતિ કિલમતિ પરિદેવતિ ઉરત્તાળિં કન્દતિ સમ્મોહં આપજ્જતી’’તિ વુત્તનયેન અન્ધપુથુજ્જનો વિય ન વિહઞ્ઞમાનો મગ્ગેનેવ સમુગ્ઘાતિતત્તા ચેતોદુક્ખં અનુપ્પાદેન્તો કેવલં કમ્મવિપાકજં સરીરદુક્ખં અધિવાસેન્તો સમાપત્તિં સમાપન્નો વિય નિસિન્નો હોતિ. અદ્દસાતિ તં આયસ્મન્તં અધિવાસનખન્તિયા તથા નિસિન્નં અદ્દક્ખિ.

એતમત્થન્તિ એતં તાદિસસ્સપિ રોગસ્સ વેજ્જાદીહિ તિકિચ્છનત્થં અનુસ્સુક્કાપજ્જનકારણં ખીણાસવાનં લોકધમ્મેહિ અનુપલેપિતસઙ્ખાતં અત્થં સબ્બાકારતો વિદિત્વા. ઇમં ઉદાનન્તિ ઇમં સઙ્ખતધમ્માનં યેહિ કેહિચિ દુક્ખધમ્મેહિ અવિઘાતપત્તિવિભાવનં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ સબ્બકમ્મજહસ્સાતિ પહીનસબ્બકમ્મસ્સ. અગ્ગમગ્ગસ્સ હિ ઉપ્પન્નકાલતો પટ્ઠાય અરહતો સબ્બાનિ કુસલાકુસલકમ્માનિ પહીનાનિ નામ હોન્તિ પટિસન્ધિં દાતું અસમત્થભાવતો, યતો અરિયમગ્ગઞાણં કમ્મક્ખયકરન્તિ વુચ્ચતિ. ભિક્ખુનોતિ ભિન્નકિલેસતાય ભિક્ખુનો. ધુનમાનસ્સ પુરે કતં રજન્તિ અરહત્તપ્પત્તિતો પુબ્બે કતં રાગરજાદિમિસ્સતાય રજન્તિ લદ્ધનામં દુક્ખવેદનીયં કમ્મં વિપાકપટિસંવેદનેન તં ધુનન્તસ્સ વિદ્ધંસેન્તસ્સ, અરહત્તપ્પત્તિયા પરતો પન સાવજ્જકિરિયાય સમ્ભવોયેવ નત્થિ, અનવજ્જકિરિયા ચ ભવમૂલસ્સ સમુચ્છિન્નત્તા સમુચ્છિન્નમૂલતાય પુપ્ફં વિય ફલદાનસમત્થતાય અભાવતો કિરિયમત્તાવ હોતિ.

અમમસ્સાતિ રૂપાદીસુ કત્થચિ મમન્તિ ગહણાભાવતો અમમસ્સ મમઙ્કારરહિતસ્સ. યસ્સ હિ મમઙ્કારો અત્થિ, સો અત્તસિનેહેન વેજ્જાદીહિ સરીરં પટિજગ્ગાપેતિ. અરહા પન અમમો, તસ્મા સો સરીરજગ્ગનેપિ ઉદાસીનધાતુકોવ. ઠિતસ્સાતિ ચતુબ્બિધમ્પિ ઓઘં તરિત્વા નિબ્બાનથલે ઠિતસ્સ, પટિસન્ધિગ્ગહણવસેન વા સન્ધાવનસ્સ અભાવેન ઠિતસ્સ. સેક્ખપુથુજ્જના હિ કિલેસાભિસઙ્ખારાનં અપ્પહીનત્તા ચુતિપટિસન્ધિવસેન સંસારે ધાવન્તિ નામ, અરહા પન તદભાવતો ઠિતોતિ વુચ્ચતિ. અથ વા દસવિધે ખીણાસવસઙ્ખાતે અરિયધમ્મે ઠિતસ્સ. તાદિનોતિ ‘‘પટિકૂલે અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરતી’’તિઆદિના (પટિ. મ. ૩.૧૭) નયેન વુત્તાય પઞ્ચવિધાય અરિયિદ્ધિયા અટ્ઠહિ લોકધમ્મેહિ અકમ્પનિયાય છળઙ્ગુપેક્ખાય ચ સમન્નાગતેન ઇટ્ઠાદીસુ એકસદિસતાસઙ્ખાતેન તાદીભાવેન તાદિનો. અત્થો નત્થિ જનં લપેતવેતિ ‘‘મમ ભેસજ્જાદીનિ કરોથા’’તિ જનં લપિતું કથેતું પયોજનં નત્થિ સરીરે નિરપેક્ખભાવતો. પણ્ડુપલાસો વિય હિ બન્ધના પવુત્તો સયમેવાયં કાયો ભિજ્જિત્વા પતતૂતિ ખીણાસવાનં અજ્ઝાસયો. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘નાભિકઙ્ખામિ મરણં, નાભિકઙ્ખામિ જીવિતં;

કાલઞ્ચ પટિકઙ્ખામિ, નિબ્બિસં ભતકો યથા’’તિ. (થેરગા. ૬૦૬);

અથ વા યંકિઞ્ચિ નિમિત્તં દસ્સેત્વા ‘‘કિં અય્યસ્સ ઇચ્છિતબ્બ’’ન્તિ જનં લપેતવે પચ્ચયેહિ નિમન્તનવસેન લપાપેતું ખીણાસવસ્સ અત્થો નત્થિ તાદિસસ્સ મિચ્છાજીવસ્સ મગ્ગેનેવ સમુગ્ઘાતિતત્તાતિ અત્થો. ઇતિ ભગવા ‘‘કિસ્સાયં થેરો અત્તનો રોગં વેજ્જેહિ અતિકિચ્છાપેત્વા ભગવતો અવિદૂરે નિસીદતી’’તિ ચિન્તેન્તાનં તસ્સ અતિકિચ્છાપને કારણં પકાસેસિ.

પઠમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. નન્દસુત્તવણ્ણના

૨૨. દુતિયે નન્દોતિ તસ્સ નામં. સો હિ ચક્કવત્તિલક્ખણૂપેતત્તા માતાપિતરો સપરિજનં સકલઞ્ચ ઞાતિપરિવટ્ટં નન્દયન્તો જાતોતિ ‘‘નન્દો’’તિ નામં લભિ. ભગવતો ભાતાતિ ભગવતો એકપિતુપુત્તતાય ભાતા. ન હિ ભગવતો સહોદરા ઉપ્પજ્જન્તિ, તેન વુત્તં ‘‘માતુચ્છાપુત્તો’’તિ, ચૂળમાતુપુત્તોતિ અત્થો. મહાપજાપતિગોતમિયા હિ સો પુત્તો. અનભિરતોતિ ન અભિરતો. બ્રહ્મચરિયન્તિ બ્રહ્મં સેટ્ઠં ઉત્તમં ચરિયં એકાસનં એકસેય્યં મેથુનવિરતિં. સન્ધારેતુન્તિ પઠમચિત્તતો યાવચરિમકચિત્તં સમ્મા પરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં ધારેતું પવત્તેતું. દુતિયેન ચેત્થ બ્રહ્મચરિયપદેન મગ્ગબ્રહ્મચરિયસ્સાપિ સઙ્ગહો વેદિતબ્બો. સિક્ખં પચ્ચક્ખાયાતિ ઉપસમ્પદકાલે ભિક્ખુભાવેન સદ્ધિં સમાદિન્નં નિબ્બત્તેતબ્બભાવેન અનુટ્ઠિતં તિવિધમ્પિ સિક્ખં પટિક્ખિપિત્વા, વિસ્સજ્જેત્વાતિ અત્થો. હીનાયાતિ ગિહિભાવાય. આવત્તિસ્સામીતિ નિવત્તિસ્સામિ.

કસ્મા પનાયં એવમારોચેસીતિ? એત્થાયં અનુપુબ્બિકથા – ભગવા પવત્તવરધમ્મચક્કો રાજગહં ગન્ત્વા વેળુવને વિહરન્તો ‘‘પુત્તં મે આનેત્વા દસ્સેથા’’તિ સુદ્ધોદનમહારાજેન પેસિતેસુ સહસ્સસહસ્સપરિવારેસુ દસસુ દૂતેસુ સહ પરિવારેન અરહત્તં પત્તેસુ સબ્બપચ્છા ગન્ત્વા અરહત્તપ્પત્તેન કાળુદાયિત્થેરેન ગમનકાલં ઞત્વા મગ્ગવણ્ણનં વણ્ણેત્વા જાતિભૂમિગમનાય યાચિતો વીસતિસહસ્સખીણાસવપરિવુત્તો કપિલવત્થુનગરં ગન્ત્વા ઞાતિસમાગમે પોક્ખરવસ્સં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા વેસ્સન્તરજાતકં (જા. ૨.૨૨.૧૬૫૫ આદયો) કથેત્વા પુનદિવસે પિણ્ડાય પવિટ્ઠો ‘‘ઉત્તિટ્ઠે નપ્પમજ્જેય્યા’’તિ (ધ. પ. ૧૬૮) ગાથાય પિતરં સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાપેત્વા નિવેસનં ગન્ત્વા ‘‘ધમ્મઞ્ચરે’’તિ (ધ. પ. ૧૬૯) ગાથાય મહાપજાપતિં સોતાપત્તિફલે, રાજાનં સકદાગામિફલે પતિટ્ઠાપેસિ.

ભત્તકિચ્ચાવસાને પન રાહુલમાતુગુણકથં નિસ્સાય ચન્દકિન્નરીજાતકં (જા. ૧.૧૪.૧૮ આદયો) કથેત્વા તતિયદિવસે નન્દકુમારસ્સ અભિસેકગેહપ્પવેસનવિવાહમઙ્ગલેસુ વત્તમાનેસુ પિણ્ડાય પવિસિત્વા નન્દકુમારસ્સ હત્થે પત્તં દત્વા મઙ્ગલં વત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કમન્તો કુમારસ્સ હત્થતો પત્તં ન ગણ્હિ. સોપિ તથાગતે ગારવેન ‘‘પત્તં તે, ભન્તે, ગણ્હથા’’તિ વત્તું નાસક્ખિ. એવં પન ચિન્તેસિ, ‘‘સોપાનસીસે પત્તં ગણ્હિસ્સતી’’તિ, સત્થા તસ્મિં ઠાને ન ગણ્હિ. ઇતરો ‘‘સોપાનમૂલે ગણ્હિસ્સતી’’તિ ચિન્તેસિ, સત્થા તત્થપિ ન ગણ્હિ. ઇતરો ‘‘રાજઙ્ગણે ગણ્હિસ્સતી’’તિ ચિન્તેસિ, સત્થા તત્થપિ ન ગણ્હિ. કુમારો નિવત્તિતુકામો અનિચ્છાય ગચ્છન્તો ગારવેન ‘‘પત્તં ગણ્હથા’’તિ વત્તું ન સક્કોતિ, ‘‘ઇધ ગણ્હિસ્સતિ, એત્થ ગણ્હિસ્સતી’’તિ ચિન્તેન્તો ગચ્છતિ.

તસ્મિં ખણે જનપદકલ્યાણિયા આચિક્ખિંસુ, ‘‘અય્યે ભગવા, નન્દરાજાનં ગહેત્વા ગચ્છતિ, તુમ્હેહિ વિના કરિસ્સતી’’તિ. સા ઉદકબિન્દૂહિ પગ્ઘરન્તેહિ અડ્ઢુલ્લિખિતેહિ કેસેહિ વેગેન પાસાદં આરુય્હ સીહપઞ્જરદ્વારે ઠત્વા ‘‘તુવટં ખો, અય્યપુત્ત, આગચ્છેય્યાસી’’તિ આહ. તં તસ્સા વચનં તસ્સ હદયે તિરિયં પતિત્વા વિય ઠિતં. સત્થાપિસ્સ હત્થતો પત્તં અગ્ગહેત્વાવ તં વિહારં નેત્વા ‘‘પબ્બજિસ્સસિ નન્દા’’તિ આહ. સો બુદ્ધગારવેન ‘‘ન પબ્બજિસ્સામી’’તિ અવત્વા, ‘‘આમ, પબ્બજિસ્સામી’’તિ આહ. સત્થા તેન હિ નન્દં પબ્બાજેથાતિ કપિલવત્થુપુરં ગન્ત્વા તતિયદિવસે તં પબ્બાજેસિ. સત્તમે દિવસે માતરા અલઙ્કરિત્વા પેસિતં ‘‘દાયજ્જં મે, સમણ, દેહી’’તિ વત્વા અત્તના સદ્ધિં આરામાગતં રાહુલકુમારં પબ્બાજેસિ. પુનેકદિવસં મહાધમ્મપાલજાતકં (જા. ૧.૧૦.૯૨ આદયો) કથેત્વા રાજાનં અનાગામિફલે પતિટ્ઠાપેસિ.

ઇતિ ભગવા મહાપજાપતિં સોતાપત્તિફલે, પિતરં તીસુ ફલેસુ પતિટ્ઠાપેત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો પુનદેવ રાજગહં ગન્ત્વા તતો અનાથપિણ્ડિકેન સાવત્થિં આગમનત્થાય ગહિતપટિઞ્ઞો નિટ્ઠિતે જેતવનમહાવિહારે તત્થ ગન્ત્વા વાસં કપ્પેસિ. એવં સત્થરિ જેતવને વિહરન્તે આયસ્મા નન્દો અત્તનો અનિચ્છાય પબ્બજિતો કામેસુ અનાદીનવદસ્સાવી જનપદકલ્યાણિયા વુત્તવચનમનુસ્સરન્તો ઉક્કણ્ઠિતો હુત્વા ભિક્ખૂનં અત્તનો અનભિરતિં આરોચેસિ. તેન વુત્તં ‘‘તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા નન્દો…પે… હીનાયાવત્તિસ્સામી’’તિ.

કસ્મા પન નં ભગવા એવં પબ્બાજેસીતિ? ‘‘પુરેતરમેવ આદીનવં દસ્સેત્વા કામેહિ નં વિવેચેતું ન સક્કા, પબ્બાજેત્વા પન ઉપાયેન તતો વિવેચેત્વા ઉપરિવિસેસં નિબ્બત્તેસ્સામી’’તિ વેનેય્યદમનકુસલો સત્થા એવં નં પઠમં પબ્બાજેસિ.

સાકિયાનીતિ સક્યરાજધીતા. જનપદકલ્યાણીતિ જનપદમ્હિ કલ્યાણી રૂપેન ઉત્તમા છસરીરદોસરહિતા, પઞ્ચકલ્યાણસમન્નાગતા. સા હિ યસ્મા નાતિદીઘા નાતિરસ્સા નાતિકિસા નાતિથૂલા નાતિકાળિકા નચ્ચોદાતા અતિક્કન્તા માનુસકવણ્ણં અપ્પત્તા દિબ્બવણ્ણં, તસ્મા છસરીરદોસરહિતા. છવિકલ્યાણં મંસકલ્યાણં નખકલ્યાણં અટ્ઠિકલ્યાણં વયકલ્યાણન્તિ ઇમેહિ પઞ્ચહિ કલ્યાણેહિ સમન્નાગતા.

તત્થ અત્તનો સરીરોભાસેન દસદ્વાદસહત્થે ઠાને આલોકં કરોતિ, પિયઙ્ગુસમા વા સુવણ્ણસમા વા હોતિ, અયમસ્સા છવિકલ્યાણતા. ચત્તારો પનસ્સા હત્થપાદા મુખપરિયોસાનઞ્ચ લાખારસપરિકમ્મકતં વિય રત્તપવાળરત્તકમ્બલેન સદિસં હોતિ, અયમસ્સા મંસકલ્યાણતા. વીસતિ નખપત્તાનિ મંસતો અમુત્તટ્ઠાને લાખારસપરિકિતાનિ વિય મુત્તટ્ઠાને ખીરધારાસદિસાનિ હોન્તિ, અયમસ્સા નખકલ્યાણતા. દ્વત્તિંસદન્તા સુફુસિતા પરિસુદ્ધપવાળપન્તિસદિસા વજિરપન્તી વિય ખાયન્તિ, અયમસ્સા અટ્ઠિકલ્યાણતા. વીસતિવસ્સસતિકાપિ સમાના સોળસવસ્સુદ્દેસિકા વિય હોતિ નિપ્પલિતા, અયમસ્સા વયકલ્યાણતા. સુન્દરી ચ હોતિ એવરૂપગુણસમન્નાગતા, તેન વુત્તં ‘‘જનપદકલ્યાણી’’તિ.

ઘરા નિક્ખમન્તસ્સાતિ અનાદરે સામિવચનં, ઘરતો નિક્ખમતોતિ અત્થો. ‘‘ઘરા નિક્ખમન્ત’’ન્તિપિ પઠન્તિ. ઉપડ્ઢુલ્લિખિતેહિ કેસેહીતિ ઇત્થમ્ભૂતલક્ખણે કરણવચનં, વિપ્પકતુલ્લિખિતેહિ કેસેહિ ઉપલક્ખિતાતિ અત્થો. ‘‘અડ્ઢુલ્લિખિતેહી’’તિપિ પઠન્તિ. ઉલ્લિખનન્તિ ચ ફણકાદીહિ કેસસણ્ઠાપનં, ‘‘અડ્ઢકારવિધાન’’ન્તિપિ વદન્તિ. અપલોકેત્વાતિ સિનેહરસવિપ્ફારસંસૂચકેન અડ્ઢક્ખિના આબન્ધન્તી વિય ઓલોકેત્વા. મં, ભન્તેતિ પુબ્બેપિ ‘‘મ’’ન્તિ વત્વા ઉક્કણ્ઠાકુલચિત્તતાય પુન ‘‘મં એતદવોચા’’તિ આહ. તુવટન્તિ સીઘં. તમનુસ્સરમાનોતિ તં તસ્સા વચનં, તં વા તસ્સા આકારસહિતં વચનં અનુસ્સરન્તો.

ભગવા તસ્સ વચનં સુત્વા ‘‘ઉપાયેનસ્સ રાગં વૂપસમેસ્સામી’’તિ ઇદ્ધિબલેન નં તાવતિંસભવનં નેન્તો અન્તરામગ્ગે એકસ્મિં ઝામખેત્તે ઝામખાણુમત્થકે નિસિન્નં છિન્નકણ્ણનાસાનઙ્ગુટ્ઠં એકં પલુટ્ઠમક્કટિં દસ્સેત્વા તાવતિંસભવનં નેસિ. પાળિયં પન એકક્ખણેનેવ સત્થારા તાવતિંસભવનં ગતં વિય વુત્તં, તં ગમનં અવત્વા તાવતિંસભવનં સન્ધાય વુત્તં. ગચ્છન્તોયેવ હિ ભગવા આયસ્મતો નન્દસ્સ અન્તરામગ્ગે તં પલુટ્ઠમક્કટિં દસ્સેતિ. યદિ એવં કથં સમિઞ્જનાદિનિદસ્સનં? તં અન્તરધાનનિદસ્સનન્તિ ગહેતબ્બં. એવં સત્થા તં તાવતિંસભવનં નેત્વા સક્કસ્સ દેવરઞ્ઞો ઉપટ્ઠાનં આગતાનિ કકુટપાદાનિ પઞ્ચ અચ્છરાસતાનિ અત્તાનં વન્દિત્વા ઠિતાનિ દસ્સેત્વા જનપદકલ્યાણિયા તાસં પઞ્ચન્નં અચ્છરાસતાનં રૂપસમ્પત્તિં પટિચ્ચ વિસેસં પુચ્છિ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો ભગવા આયસ્મન્તં નન્દં બાહાયં ગહેત્વા…પે… કકુટપાદાની’’તિ.

તત્થ બાહાયં ગહેત્વાતિ બાહુમ્હિ ગહેત્વા વિય. ભગવા હિ તદા તાદિસં ઇદ્ધાભિસઙ્ખારં અભિસઙ્ખારેસિ, યથા આયસ્મા નન્દો ભુજે ગહેત્વા ભગવતા નીયમાનો વિય અહોસિ. તત્થ ચ ભગવતા સચે તસ્સ આયસ્મતો તાવતિંસદેવલોકસ્સ દસ્સનં પવેસનમેવ વા ઇચ્છિતં સિયા, યથાનિસિન્નસ્સેવ તસ્સ તં દેવલોકં દસ્સેય્ય લોકવિવરણિદ્ધિકાલે વિય, તમેવ વા ઇદ્ધિયા તત્થ પેસેય્ય. યસ્મા પનસ્સ દિબ્બત્તભાવતો મનુસ્સત્તભાવસ્સ યો નિહીનજિગુચ્છનીયભાવો, તસ્સ સુખગ્ગહણત્થં અન્તરામગ્ગે તં મક્કટિં દસ્સેતુકામો, દેવલોકસિરિવિભવસમ્પત્તિયો ચ ઓગાહેત્વા દસ્સેતુકામો અહોસિ, તસ્મા તં ગહેત્વા તત્થ નેસિ. એવઞ્હિસ્સ તદત્થં બ્રહ્મચરિયવાસે વિસેસતો અભિરતિ ભવિસ્સતીતિ.

કકુટપાદાનીતિ રત્તવણ્ણતાય પારાવતસદિસપાદાનિ. તા કિર સબ્બાપિ કસ્સપસ્સ ભગવતો સાવકાનં પાદમક્ખનતેલદાનેન તાદિસા સુકુમારપાદા અહેસું. પસ્સસિ નોતિ પસ્સસિ નુ. અભિરૂપતરાતિ વિસિટ્ઠરૂપતરા. દસ્સનીયતરાતિ દિવસમ્પિ પસ્સન્તાનં અતિત્તિકરણટ્ઠેન પસ્સિતબ્બતરા. પાસાદિકતરાતિ સબ્બાવયવસોભાય સમન્તતો પસાદાવહતરા.

કસ્મા પન ભગવા અવસ્સુતચિત્તં આયસ્મન્તં નન્દં અચ્છરાયો ઓલોકાપેસિ? સુખેનેવસ્સ કિલેસે નીહરિતું. યથા હિ કુસલો વેજ્જો ઉસ્સન્નદોસં પુગ્ગલં તિકિચ્છન્તો સિનેહપાનાદિના પઠમં દોસે ઉક્કિલેદેત્વા પચ્છા વમનવિરેચનેહિ સમ્મદેવ નીહરાપેતિ, એવં વિનેય્યદમનકુસલો ભગવા ઉસ્સન્નરાગં આયસ્મન્તં નન્દં દેવચ્છરાયો દસ્સેત્વા ઉક્કિલેદેસિ અરિયમગ્ગભેસજ્જેન અનવસેસતો નીહરિતુકામોતિ વેદિતબ્બં.

પલુટ્ઠમક્કટીતિ ઝામઙ્ગપચ્ચઙ્ગમક્કટી. એવમેવ ખોતિ યથા સા, ભન્તે, તુમ્હેહિ મય્હં દસ્સિતા છિન્નકણ્ણનાસા પલુટ્ઠમક્કટી જનપદકલ્યાણિં ઉપાદાય, એવમેવ જનપદકલ્યાણી ઇમાનિ પઞ્ચ અચ્છરાસતાનિ ઉપાદાયાતિ અત્થો. પઞ્ચન્નં અચ્છરાસતાનન્તિ ઉપયોગે સામિવચનં, પઞ્ચ અચ્છરાસતાનીતિ અત્થો. અવયવસમ્બન્ધે વા એતં સામિવચનં, તેન પઞ્ચન્નં અચ્છરાસતાનં રૂપસમ્પત્તિં ઉપનિધાયાતિ અધિપ્પાયો. ઉપનિધાયાતિ ચ સમીપે ઠપેત્વા, ઉપાદાયાતિ અત્થો. સઙ્ખ્યન્તિ ઇત્થીતિ ગણનં. કલભાગન્તિ કલાયપિ ભાગં, એકં સોળસકોટ્ઠાસે કત્વા તતો એકકોટ્ઠાસં ગહેત્વા સોળસધા ગણિતે તત્થ યો એકેકો કોટ્ઠાસો, સો કલભાગોતિ અધિપ્પેતો, તમ્પિ કલભાગં ન ઉપેતીતિ વદતિ. ઉપનિધિન્તિ ‘‘ઇમાય અયં સદિસી’’તિ ઉપમાભાવેન ગહેત્વા સમીપે ઠપનમ્પિ.

યત્થાયં અનભિરતો, તં બ્રહ્મચરિયં પુબ્બે વુત્તં પાકટઞ્ચાતિ તં અનામસિત્વા તત્થ અભિરતિયં આદરજનનત્થં અભિરમ, નન્દ, અભિરમ, નન્દા’’તિ આમેડિતવસેન વુત્તં. અહં તે પાટિભોગોતિ કસ્મા ભગવા તસ્સ બ્રહ્મચરિયવાસં ઇચ્છન્તો અબ્રહ્મચરિયવાસસ્સ પાટિભોગં ઉપગઞ્છિ? યત્થસ્સ આરમ્મણે રાગો દળ્હં નિપતિ, તં આગન્તુકારમ્મણે સઙ્કામેત્વા સુખેન સક્કા જહાપેતુન્તિ પાટિભોગં ઉપગઞ્છિ. અનુપુબ્બિકથાયં સગ્ગકથા ઇમસ્સ અત્થસ્સ નિદસ્સનં.

અસ્સોસુન્તિ કથમસ્સોસું? ભગવા હિ તદા આયસ્મન્તે નન્દે વત્તં દસ્સેત્વા અત્તનો દિવાટ્ઠાનં ગતે ઉપટ્ઠાનં આગતાનં ભિક્ખૂનં તં પવત્તિં કથેત્વા યથા નામ કુસલો પુરિસો અનિક્ખન્તં આણિં અઞ્ઞાય આણિયા નીહરિત્વા પુન તં હત્થાદીહિ સઞ્ચાલેત્વા અપનેતિ, એવમેવ આચિણ્ણવિસયે તસ્સ રાગં આગન્તુકવિસયેન નીહરિત્વા પુન તદપિ બ્રહ્મચરિયમગ્ગહેતું કત્વા અપનેતુકામો ‘‘એથ તુમ્હે, ભિક્ખવે, નન્દં ભિક્ખું ભતકવાદેન ચ ઉપક્કિતકવાદેન ચ સમુદાચરથા’’તિ આણાપેસિ, એવં ભિક્ખૂ અસ્સોસું. કેચિ પન ‘‘ભગવા તથારૂપં ઇદ્ધાભિસઙ્ખારં અભિસઙ્ખારેસિ, યથા તે ભિક્ખૂ તમત્થં જાનિંસૂ’’તિ વદન્તિ.

ભતકવાદેનાતિ ભતકોતિ વાદેન. યો હિ ભતિયા કમ્મં કરોતિ, સો ભતકોતિ વુચ્ચતિ, અયમ્પિ આયસ્મા અચ્છરાસમ્ભોગનિમિત્તં બ્રહ્મચરિયં ચરન્તો ભતકો વિય હોતીતિ વુત્તં ‘‘ભતકવાદેના’’તિ. ઉપક્કિતકવાદેનાતિ યો કહાપણાદીહિ કિઞ્ચિ કિણાતિ, સો ઉપક્કિતકોતિ વુચ્ચતિ, અયમ્પિ આયસ્મા અચ્છરાનં હેતુ અત્તનો બ્રહ્મચરિયં કિણાતિ, તસ્મા ‘‘ઉપક્કિતકો’’તિ એવં વચનેન. અથ વા ભગવતો આણાય અચ્છરાસમ્ભોગસઙ્ખાતાય ભતિયા બ્રહ્મચરિયવાસસઙ્ખાતં જીવિતં પવત્તેન્તો તાય ભતિયા યાપને ભગવતા ભરિયમાનો વિય હોતીતિ ‘‘ભતકો’’તિ વુત્તો, તથા અચ્છરાસમ્ભોગસઙ્ખાતં વિક્કયં આદાતબ્બં કત્વા ભગવતો આણત્તિયં તિટ્ઠન્તો તેન વિક્કયેન ભગવતા ઉપક્કિતો વિય હોતીતિ વુત્તં ‘‘ઉપક્કિતકો’’તિ.

અટ્ટીયમાનોતિ પીળિયમાનો દુક્ખાપિયમાનો. હરાયમાનોતિ લજ્જમાનો. જિગુચ્છમાનોતિ પાટિકુલ્યતો દહન્તો. એકોતિ અસહાયો. વૂપકટ્ઠોતિ વત્થુકામેહિ કિલેસકામેહિ ચ કાયેન ચેવ ચિત્તેન ચ વૂપકટ્ઠો. અપ્પમત્તોતિ કમ્મટ્ઠાને સતિં અવિજહન્તો. આતાપીતિ કાયિકચેતસિકવીરિયાતાપેન આતાપવા, આતાપેતિ કિલેસેતિ આતાપો, વીરિયં. પહિતત્તોતિ કાયે ચ જીવિતે ચ અનપેક્ખતાય પેસિતત્તો વિસ્સટ્ઠઅત્તભાવો, નિબ્બાને વા પેસિતચિત્તો. ન ચિરસ્સેવાતિ કમ્મટ્ઠાનારમ્ભતો ન ચિરેનેવ. યસ્સત્થાયાતિ યસ્સ અત્થાય. કુલપુત્તાતિ દુવિધા કુલપુત્તા જાતિકુલપુત્તા ચ આચારકુલપુત્તા ચ, અયં પન ઉભયથાપિ કુલપુત્તો. સમ્મદેવાતિ હેતુના ચ કારણેન ચ. અગારસ્માતિ ઘરતો. અનગારિયન્તિ પબ્બજ્જં. કસિવણિજ્જાદિકમ્મઞ્હિ અગારસ્સ હિતન્તિ અગારિયં નામ, તં એત્થ નત્થીતિ પબ્બજ્જા અનગારિયાતિ વુચ્ચતિ. પબ્બજન્તીતિ ઉપગચ્છન્તિ. તદનુત્તરન્તિ તં અનુત્તરં. બ્રહ્મચરિયપરિયોસાનન્તિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયસ્સ પરિયોસાનભૂતં અરહત્તફલં. તસ્સ હિ અત્થાય કુલપુત્તા ઇધ પબ્બજન્તિ. દિટ્ઠેવ ધમ્મેતિ તસ્મિંયેવ અત્તભાવે. સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વાતિ અત્તનાયેવ પઞ્ઞાય પચ્ચક્ખં કત્વા, અપરપ્પચ્ચયેન ઞત્વાતિ અત્થો. ઉપસમ્પજ્જ વિહાસીતિ પાપુણિત્વા સમ્પાદેત્વા વા વિહાસિ. એવં વિહરન્તોવ ખીણા જાતિ…પે… અબ્ભઞ્ઞાસીતિ. ઇમિના અસ્સ પચ્ચવેક્ખણભૂમિ દસ્સિતા.

તત્થ ખીણા જાતીતિ ન તાવસ્સ અતીતા જાતિ ખીણા પુબ્બેવ ખીણત્તા, ન અનાગતા અનાગતત્તા એવ, ન પચ્ચુપ્પન્ના વિજ્જમાનત્તા. મગ્ગસ્સ પન અભાવિતત્તા યા એકચતુપઞ્ચવોકારભવેસુ એકચતુપઞ્ચક્ખન્ધપ્પભેદા જાતિ ઉપ્પજ્જેય્ય, સા મગ્ગસ્સ ભાવિતત્તા અનુપ્પાદધમ્મતં આપજ્જનેન ખીણા. તં સો મગ્ગભાવનાય પહીનકિલેસે પચ્ચવેક્ખિત્વા કિલેસાભાવેન વિજ્જમાનમ્પિ કમ્મં આયતિં અપ્પટિસન્ધિકં હોતીતિ જાનનેન અબ્ભઞ્ઞાસિ. વુસિતન્તિ વુત્થં પરિવુત્થં કતં ચરિતં, નિટ્ઠાપિતન્તિ અત્થો. બ્રહ્મચરિયન્તિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયં. પુથુજ્જનકલ્યાણકેન હિ સદ્ધિં સત્ત સેક્ખા બ્રહ્મચરિયવાસં વસન્તિ નામ, ખીણાસવો વુત્થવાસો, તસ્મા સો અત્તનો બ્રહ્મચરિયવાસં પચ્ચવેક્ખન્તો ‘‘વુસિતં બ્રહ્મચરિય’’ન્તિ અબ્ભઞ્ઞાસિ. કતં કરણીયન્તિ ચતૂસુ સચ્ચેસુ ચતૂહિ મગ્ગેહિ પરિઞ્ઞાપહાનસચ્છિકિરિયાભાવનાવસેન સોળસવિધમ્પિ કિચ્ચં નિટ્ઠાપિતં. પુથુજ્જનકલ્યાણકાદયો હિ તં કિચ્ચં કરોન્તિ નામ, ખીણાસવો કતકરણીયો, તસ્મા સો અત્તનો કરણીયં પચ્ચવેક્ખન્તો ‘‘કતં કરણીય’’ન્તિ અબ્ભઞ્ઞાસિ. નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ ‘‘ઇદાનિ પુન ઇત્થભાવાય એવં સોળસકિચ્ચભાવાય કિલેસક્ખયાય વા મગ્ગભાવનાય કિચ્ચં મે નત્થી’’તિ અબ્ભઞ્ઞાસિ. નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ વા ‘‘ઇત્થભાવતો ઇમસ્મા એવંપકારા વત્તમાનક્ખન્ધસન્તાના અપરં ખન્ધસન્તાનં મય્હં નત્થિ, ઇમે પન પઞ્ચક્ખન્ધા પરિઞ્ઞાતા તિટ્ઠન્તિ છિન્નમૂલકા વિય રુક્ખા, તે ચરિમકચિત્તનિરોધેન અનુપાદાનો વિય જાતવેદો નિબ્બાયિસ્સન્તિ, અપણ્ણત્તિકભાવં ગમિસ્સન્તી’’તિ અબ્ભઞ્ઞાસિ. અઞ્ઞતરોતિ એકો. અરહતન્તિ ભગવતો સાવકાનં અરહન્તાનં અબ્ભન્તરો એકો મહાસાવકો અહોસીતિ અત્થો.

અઞ્ઞતરા દેવતાતિ અધિગતમગ્ગા એકા બ્રહ્મદેવતા. સા હિ સયં અસેક્ખત્તા અસેક્ખવિસયં અબ્ભઞ્ઞાસિ. સેક્ખા હિ તં તં સેક્ખવિસયં, પુથુજ્જના ચ અત્તનો પુથુજ્જનવિસયમેવ જાનન્તિ. અભિક્કન્તાય રત્તિયાતિ પરિક્ખીણાય રત્તિયા, મજ્ઝિમયામેતિ અત્થો. અભિક્કન્તવણ્ણાતિ અતિઉત્તમવણ્ણા. કેવલકપ્પન્તિ અનવસેસેન સમન્તતો. ઓભાસેત્વાતિ અત્તનો પભાય ચન્દો વિય સૂરિયો વિય ચ જેતવનં એકોભાસં કત્વા. તેનુપસઙ્કમીતિ આયસ્મતો નન્દસ્સ અરહત્તપ્પત્તિં વિદિત્વા પીતિસોમનસ્સજાતા ‘‘તં ભગવતો પટિવેદેસ્સામી’’તિ ઉપસઙ્કમિ.

આસવાનં ખયાતિ એત્થ આસવન્તીતિ આસવા, ચક્ખુદ્વારાદીહિ પવત્તન્તીતિ અત્થો. અથ વા આગોત્રભું આભવગ્ગં વા સવન્તીતિ આસવા, એતે ધમ્મે એતઞ્ચ ઓકાસં અન્તો કરિત્વા પવત્તન્તીતિ અત્થો. ચિરપારિવાસિયટ્ઠેન મદિરાદિઆસવા વિયાતિ આસવા. ‘‘પુરિમા, ભિક્ખવે, કોટિ ન પઞ્ઞાયતિ અવિજ્જાયા’’તિઆદિવચનેહિ (અ. નિ. ૧૦.૬૧) નેસં ચિરપારિવાસિયતા વેદિતબ્બા. અથ વા આયતં સંસારદુક્ખં સવન્તિ પસવન્તીતિપિ, આસવા. પુરિમો ચેત્થ અત્થો કિલેસેસુ યુજ્જતિ, પચ્છિમો કમ્મેપિ. ન કેવલઞ્ચ કમ્મકિલેસા એવ આસવા, અથ ખો નાનપ્પકારા ઉપદ્દવાપિ. તથા હિ ‘‘નાહં, ચુન્દ, દિટ્ઠધમ્મિકાનંયેવ આસવાનં સંવરાય ધમ્મં દેસેમી’’તિ એત્થ (દી. નિ. ૩.૧૮૨) વિવાદમૂલભૂતા કિલેસા આસવાતિ આગતા.

‘‘યેન દેવૂપપત્યસ્સ, ગન્ધબ્બો વા વિહઙ્ગમો;

યક્ખત્તં યેન ગચ્છેય્ય, મનુસ્સત્તઞ્ચ અબ્બજે;

તે મય્હં આસવા ખીણા, વિદ્ધસ્તા વિનલીકતા’’તિ. (અ. નિ. ૪.૩૬) –

એત્થ તેભૂમિકં કમ્મં અવસેસા ચ અકુસલા ધમ્મા આસવાતિ આગતા. ‘‘દિટ્ઠધમ્મિકાનં આસવાનં સંવરાય, સમ્પરાયિકાનં આસવાનં પટિઘાતાયા’’તિ (પારા. ૩૯) પરૂપઘાતવિપ્પટિસારવધબન્ધાદયો ચેવ અપાયદુક્ખભૂતા ચ નાનપ્પકારા ઉપદ્દવા.

તે પનેતે આસવા વિનયે – ‘‘દિટ્ઠધમ્મિકાનં આસવાનં સંવરાય સમ્પરાયિકાનં આસવાનં પટિઘાતાયા’’તિ (પારા. ૩૯) દ્વિધા આગતા. સળાયતને ‘‘તયોમે, આવુસો, આસવા – કામાસવો, ભવાસવો, અવિજ્જાસવો’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૦૫) તિધા આગતા, તથા અઞ્ઞેસુ ચ સુત્તન્તેસુ. અભિધમ્મે તેયેવ દિટ્ઠાસવેન સદ્ધિં ચતુધા આગતા. નિબ્બેધિકપરિયાયે ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, આસવા નિરયગામિનિયા’’તિઆદિના (અ. નિ. ૬.૬૩) પઞ્ચધા આગતા. છક્કનિપાતે ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, આસવા સંવરાય પહાતબ્બા’’તિઆદિના (અ. નિ. ૬.૫૮) નયેન છધા આગતા. સબ્બાસવપરિયાયે (મ. નિ. ૧.૨૨) તેયેવ દસ્સનપહાતબ્બેહિ સદ્ધિં સત્તધા આગતા. ઇધ પન અભિધમ્મનયેન ચત્તારો આસવા વેદિતબ્બા.

ખયાતિ એત્થ પન ‘‘યો આસવાનં ખયો ભેદો પરિભેદો’’તિઆદીસુ આસવાનં સરસભેદો આસવક્ખયોતિ વુત્તો. ‘‘જાનતો અહં, ભિક્ખવે, પસ્સતો આસવાનં ખયં વદામી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૧૫) આસવાનં આયતિં અનુપ્પાદો આસવક્ખયોતિ વુત્તો.

‘‘સેક્ખસ્સ સિક્ખમાનસ્સ, ઉજુમગ્ગાનુસારિનો;

ખયસ્મિં પઠમં ઞાણં, તતો અઞ્ઞા અનન્તરા’’તિ. (ઇતિવુ. ૬૨) –

આદીસુ મગ્ગો આસવક્ખયોતિ વુત્તો. ‘‘આસવાનં ખયા સમણો હોતી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૪૩૮) ફલં.

‘‘પરવજ્જાનુપસ્સિસ્સ, નિચ્ચં ઉજ્ઝાનસઞ્ઞિનો;

આસવા તસ્સ વડ્ઢન્તિ, આરા સો આસવક્ખયા’’તિ. –

આદીસુ (ધ. પ. ૨૫૩) નિબ્બાનં. ઇધ પન આસવાનં અચ્ચન્તખયો અનુપ્પાદો વા મગ્ગો વા ‘‘આસવાનં ખયો’’તિ વુત્તો.

અનાસવન્તિ પટિપસ્સદ્ધિવસેન સબ્બસો પહીનાસવં. ચેતોવિમુત્તિન્તિ અરહત્તફલસમાધિં. પઞ્ઞાવિમુત્તિન્તિ અરહત્તફલપઞ્ઞં. ઉભયવચનં મગ્ગે વિય ફલેપિ સમથવિપસ્સનાનં યુગનન્ધભાવદસ્સનત્થં. ઞાણન્તિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં. દેવતાય વચનસમનન્તરમેવ ‘‘કથં નુ ખો’’તિ આવજ્જેન્તસ્સ ભગવતો ઞાણં ઉપ્પજ્જિ ‘‘નન્દેન અરહત્તં સચ્છિકત’’ન્તિ. સો હિ આયસ્મા સહાયભિક્ખૂહિ તથા ઉપ્પણ્ડિયમાનો ‘‘ભારિયં વત મયા કતં, યોહં એવં સ્વાક્ખાતે ધમ્મવિનયે પબ્બજિત્વા અચ્છરાનં પટિલાભાય સત્થારં પાટિભોગં અકાસિ’’ન્તિ ઉપ્પન્નસંવેગો હિરોત્તપ્પં પચ્ચુપટ્ઠપેત્વા ઘટેન્તો વાયમન્તો અરહત્તં પત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘યંનૂનાહં ભગવન્તં એતસ્મા પટિસ્સવા મોચેય્ય’’ન્તિ. સો ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા અત્તનો અધિપ્પાયં સત્થુ આરોચેસિ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો આયસ્મા નન્દો…પે… એતસ્મા પટિસ્સવા’’તિ. તત્થ પટિસ્સવાતિ પાટિભોગપ્પટિસ્સવા, ‘‘અચ્છરાનં પટિલાભાય અહં પટિભૂતો’’તિ પટિઞ્ઞાય.

અથસ્સ ભગવા ‘‘યસ્મા તયા અઞ્ઞા આરાધિતાતિ ઞાતમેતં મયા, દેવતાપિ મે આરોચેસિ, તસ્મા નાહં પટિસ્સવા ઇદાનિ મોચેતબ્બો અરહત્તપ્પત્તિયાવ મોચિતત્તા’’તિ આહ. તેન વુત્તં ‘‘યદેવ ખો તે નન્દા’’તિઆદિ. તત્થ યદેવાતિ યદા એવ. તેતિ તવ. મુત્તોતિ પમુત્તો. ઇદં વુત્તં હોતિ – યસ્મિંયેવ કાલે આસવેહિ તવ ચિત્તં વિમુત્તં, અથ અનન્તરમેવાહં તતો પાટિભોગતો મુત્તોતિ.

સોપિ આયસ્મા વિપસ્સનાકાલેયેવ ‘‘યદેવાહં ઇન્દ્રિયાસંવરં નિસ્સાય ઇમં વિપ્પકારં પત્તો, તમેવ સુટ્ઠુ નિગ્ગહેસ્સામી’’તિ ઉસ્સાહજાતો બલવહિરોત્તપ્પો તત્થ ચ કતાધિકારત્તા ઇન્દ્રિયસંવરે ઉક્કટ્ઠપટિપદમ્પિ અગમાસિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘સચે, ભિક્ખવે, નન્દસ્સ પુરત્થિમા દિસા આલોકેતબ્બા હોતિ, સબ્બં ચેતસો સમન્નાહરિત્વા નન્દો પુરત્થિમં દિસં આલોકેતિ ‘એવં મે પુરત્થિમં દિસં આલોકયતો ન અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યુ’ન્તિ, ઇતિહ તત્થ સમ્પજાનો હોતિ.

‘‘સચે, ભિક્ખવે, નન્દસ્સ પચ્છિમા…પે… ઉત્તરા… દક્ખિણા… ઉદ્ધં… અધો… અનુદિસા આલોકેતબ્બા હોતિ, સબ્બં ચેતસો સમન્નાહરિત્વા નન્દો અનુદિસં આલોકેતિ ‘એવં મે…પે… સમ્પજાનો હોતી’’’તિ (અ. નિ. ૮.૯).

તેનેવ તં આયસ્મન્તં સત્થા ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારાનં યદિદં નન્દો’’તિ (અ. નિ. ૧.૨૩૦) એતદગ્ગે ઠપેસિ.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ એતં આયસ્મતો નન્દસ્સ સબ્બાસવે ખેપેત્વા સુખાદીસુ તાદિભાવપ્પત્તિસઙ્ખાતં અત્થં સબ્બાકારતો વિદિત્વા. ઇમં ઉદાનન્તિ તદત્થવિભાવનં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ યસ્સ નિત્તિણ્ણો પઙ્કોતિ યેન અરિયપુગ્ગલેન અરિયમગ્ગસેતુના સબ્બો દિટ્ઠિપઙ્કો સંસારપઙ્કો એવ વા નિબ્બાનપારગમનેન તિણ્ણો. મદ્દિતો કામકણ્ડકોતિ યેન સત્તાનં વિજ્ઝનતો. ‘‘કામકણ્ડકો’’તિ લદ્ધનામો સબ્બો કિલેસકામો સબ્બો કામવિસૂકો અગ્ગઞાણદણ્ડેન મદ્દિતો ભગ્ગો અનવસેસતો મથિતો. મોહક્ખયં અનુપ્પત્તોતિ એવંભૂતો ચ દુક્ખાદિવિસયસ્સ સબ્બસ્સ સમ્મોહસ્સ ખેપનેન મોહક્ખયં પત્તો, અરહત્તફલં નિબ્બાનઞ્ચ અનુપ્પત્તો. સુખદુક્ખેસુ ન વેધતી સ ભિક્ખૂતિ સો ભિન્નકિલેસો ભિક્ખુ ઇટ્ઠારમ્મણસમાયોગતો ઉપ્પન્નેસુ સુખેસુ અનિટ્ઠારમ્મણસમાયોગતો ઉપ્પન્નેસુ દુક્ખેસુ ચ ન વેધતિ ન કમ્પતિ, તં નિમિત્તં ચિત્તવિકારં નાપજ્જતિ. ‘‘સુખદુક્ખેસૂ’’તિ ચ દેસનામત્તં, સબ્બેસુપિ લોકધમ્મેસુ ન વેધતીતિ વેદિતબ્બં.

દુતિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. યસોજસુત્તવણ્ણના

૨૩. તતિયે યસોજપ્પમુખાનીતિ એત્થ યસોજોતિ તસ્સ થેરસ્સ નામં, તં પુબ્બઙ્ગમં કત્વા પબ્બજિતત્તા વિચરણતો ચ તાનિ પઞ્ચ ભિક્ખુસતાનિ ‘‘યસોજપ્પમુખાની’’તિ વુત્તાનિ.

તેસં અયં પુબ્બયોગો – અતીતે કિર કસ્સપદસબલસ્સ સાસને અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ આરઞ્ઞકો અરઞ્ઞે પિટ્ઠિપાસાણે કતપણ્ણકુટિયં વિહરતિ. તસ્મિઞ્ચ સમયે પઞ્ચસતા ચોરા ગામઘાતકાદીનિ કત્વા ચોરિકાય જીવન્તા ચોરકમ્મં કત્વા જનપદમનુસ્સેહિ અનુબદ્ધા પલાયમાના અરઞ્ઞં પવિસિત્વા તત્થ કિઞ્ચિ ગહણં વા પટિસરણં વા અપસ્સન્તા અવિદૂરે તં ભિક્ખું પાસાણે નિસિન્નં દિસ્વા વન્દિત્વા તં પવત્તિં આચિક્ખિત્વા ‘‘અમ્હાકં, ભન્તે, પટિસરણં હોથા’’તિ યાચિંસુ. થેરો ‘‘તુમ્હાકં સીલસદિસં પટિસરણં નત્થિ, સબ્બે પઞ્ચ સીલાનિ સમાદિયથા’’તિ આહ. તે ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા સીલાનિ સમાદિયિંસુ. થેરો ‘‘તુમ્હે ઇદાનિ સીલેસુ પતિટ્ઠિતા, અત્તનો જીવિતં વિનાસયન્તેસુપિ મા મનં પદોસયિત્થા’’તિ કકચૂપમવિધિં (મ. નિ. ૧.૨૨૨ આદયો) આચિક્ખિ. તે ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિંસુ. અથ તે જાનપદા તં સમ્પત્તા ઇતો ચિતો ચ ગવેસન્તા તે ચોરે દિસ્વા સબ્બેવ જીવિતા વોરોપેસું. તે તેસુ મનોપદોસમત્તમ્પિ અકત્વા અક્ખણ્ડસીલા કાલં કત્વા કામાવચરદેવેસુ નિબ્બત્તિંસુ. તેસુ જેટ્ઠચોરો જેટ્ઠદેવપુત્તો અહોસિ, ઇતરે તસ્સેવ પરિવારા.

તે અપરાપરં સંસરન્તા એકં બુદ્ધન્તરં દેવલોકે ખેપેત્વા અમ્હાકં ભગવતો કાલે દેવલોકતો ચવિત્વા જેટ્ઠદેવપુત્તો સાવત્થિનગરદ્વારે કેવટ્ટગામે પઞ્ચસતકુલગામજેટ્ઠકસ્સ કેવટ્ટસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ, યસોજોતિસ્સ નામં અકંસુ. ઇતરેપિ અવસેસકેવટ્ટાનં પુત્તા હુત્વા નિબ્બત્તિંસુ. તે પુબ્બસન્નિવાસેન સબ્બેપિ સહાયકા હુત્વા સહપંસુકીળિતં કીળન્તા અનુપુબ્બેન વયપ્પત્તા અહેસું, યસોજો તેસં અગ્ગો અહોસિ. તે સબ્બેવ એકતો હુત્વા જાલાનિ ગહેત્વા નદિતળાકાદીસુ મચ્છે બન્ધન્તા વિચરન્તિ.

અથેકદિવસં અચિરવતિયા નદિયા જાલે ખિત્તે સુવણ્ણવણ્ણો મચ્છો અન્તોજાલે પાવિસિ. તં દિસ્વા સબ્બેપિ કેવટ્ટા ‘‘અમ્હાકં પુત્તા મચ્છે બન્ધન્તા સુવણ્ણવણ્ણં મચ્છં બન્ધિંસૂ’’તિ હટ્ઠતુટ્ઠા અહેસું. અથ તે પઞ્ચસતાપિ સહાયકા મચ્છં નાવાય પક્ખિપિત્વા નાવં ઉક્ખિપિત્વા રઞ્ઞો દસ્સેસું. રાજા તં દિસ્વા ‘‘ભગવા એતસ્સ સુવણ્ણવણ્ણકારણં જાનિસ્સતી’’તિ મચ્છં ગાહાપેત્વા ભગવતો દસ્સેસિ. સત્થા ‘‘અયં કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સાસને ઓસક્કમાને પબ્બજિત્વા મિચ્છા પટિપજ્જન્તો સાસનં ઓસક્કાપેત્વા નિરયે નિબ્બત્તો એકં બુદ્ધન્તરં નિરયે પચ્ચિત્વા તતો ચુતો અચિરવતિયં મચ્છો હુત્વા નિબ્બત્તો’’તિ વત્વા તસ્સ માતુભગિનીનઞ્ચ નિરયે નિબ્બત્તભાવં, તસ્સ ભાતિકત્થેરસ્સ પરિનિબ્બુતભાવઞ્ચ તેનેવ કથાપેત્વા ઇમિસ્સા અટ્ઠુપ્પત્તિયા કપિલસુત્તં દેસેસિ.

સત્થુ દેસનં સુત્વા તે પઞ્ચસતા કેવટ્ટપુત્તા સંવેગજાતા હુત્વા ભગવતો સન્તિકે પબ્બજિત્વા, ઉપસમ્પન્ના હુત્વા વિવેકવાસં વસન્તા ભગવન્તં દસ્સનાય આગમંસુ. તેન વુત્તં – ‘‘તેન ખો પન સમયેન યસોજપ્પમુખાનિ પઞ્ચમત્તાનિ ભિક્ખુસતાની’’તિઆદિ.

તત્થ તેધાતિ તે ઇધ. નેવાસિકેહીતિ નિબદ્ધવાસં વસમાનેહિ. પટિસમ્મોદમાનાતિ નેવાસિકભિક્ખૂહિ ‘‘કચ્ચાવુસો, ખમનીય’’ન્તિઆદિના પટિસન્થારવસેન સમ્મોદનાય કતાય ‘‘આમાવુસો, ખમનીય’’ન્તિઆદિના, પુન સમ્મોદમાના તેહિ સદ્ધિં સમપ્પવત્તમોદા. સેનાસનાનિ પઞ્ઞાપયમાનાતિ આચરિયુપજ્ઝાયાનં અત્તનો ચ પાપુણકાનિ સેનાસનાનિ પુચ્છિત્વા તેહિ નેવાસિકેહિ તેસં ‘‘ઇદં તુમ્હાકં આચરિયાનં, ઇદં તુમ્હાકં ઉપજ્ઝાયાનં, ઇદં તુમ્હાકં પાપુણાતી’’તિ સેનાસનાનિ સંવિધાપેત્વા અત્તના ચ તત્થ ગન્ત્વા, દ્વારકવાટાનિ વિવરિત્વા, મઞ્ચપીઠકટસારકાદીનિ નીહરિત્વા પપ્ફોટેત્વા યથાઠાનં ઠપનાદિવસેન પઞ્ઞાપેન્તા ચ.

પત્તચીવરાનિ પટિસામયમાનાતિ, ‘‘ભન્તે, ઇમં મે પત્તં ઠપેથ, ઇદં ચીવરં, ઇદં થાલકં, ઇદં ઉદકતુમ્બં, ઇદં મે કત્તરયટ્ઠિ’’ન્તિ એવં સમણપરિક્ખારં સંગોપયમાના. ઉચ્ચાસદ્દા મહાસદ્દાતિ ઉદ્ધં ગતટ્ઠેન ઉચ્ચો સદ્દો યેસન્તે ઉચ્ચાસદ્દા અકારસ્સ આકારં કત્વા. સમન્તતો પત્થટટ્ઠેન મહન્તો સદ્દો યેસન્તે મહાસદ્દા. કેવટ્ટા મઞ્ઞે મચ્છવિલોપેતિ કેવટ્ટા વિય મચ્છવિલુમ્પને. યથા નામ કેવટ્ટા ઉદકે વટ્ટનતો મચ્છગ્ગહણત્થં પવત્તનતો ‘‘કેવટ્ટા’’તિ લદ્ધનામા મચ્છબન્ધા મચ્છગ્ગહણત્થં જલે જાલં પક્ખિપિત્વા ‘‘પવિટ્ઠો ન પવિટ્ઠો, ગહિતો ન ગહિતો’’તિઆદિના ઉચ્ચાસદ્દમહાસદ્દા હોન્તિ. યથા ચ તે મચ્છપચ્છિઆદીનિ ઠપિતટ્ઠાને મહાજને ગન્ત્વા ‘‘મય્હં એકં મચ્છં દેથ, મય્હં એકં મચ્છફાલં દેથ, અમુકસ્સ દિન્નો મહન્તો, મય્હં ખુદ્દકો’’તિઆદીનિ વત્વા વિલુમ્પમાને તેસં પટિસેધનાદિવસેન ઉચ્ચાસદ્દમહાસદ્દા ચ હોન્તિ, એવમેતે ભિક્ખૂતિ દસ્સેતિ. તેતેતિ તે એતે. કિંનૂતિ કિસ્સ નુ, કિમત્થં નૂતિ અત્થો. તેમેતિ તે ઇમે. પણામેમીતિ નીહરામિ. વોતિ તુમ્હે. ન વો મમ સન્તિકે વત્થબ્બન્તિ તુમ્હેહિ મય્હં સન્તિકે ન વસિતબ્બં. યે તુમ્હે માદિસસ્સ બુદ્ધસ્સ વસનટ્ઠાનં આગન્ત્વા એવં મહાસદ્દં કરોથ, અત્તનો ધમ્મતાય વસન્તા કિં નામ સારુપ્પં કરિસ્સથ, તુમ્હાદિસાનં મમ સન્તિકે વસનકિચ્ચં નત્થીતિ દીપેતિ. એવં પણામિતેસુ ચ ભગવતા તેસુ એકભિક્ખુપિ ‘‘ભગવા તુમ્હે મહાસદ્દમત્તકેન અમ્હે પણામેથા’’તિ વા અઞ્ઞં વા કિઞ્ચિ પટિવચનં અવત્વા બુદ્ધગારવેન સબ્બે ભગવતો વચનં સમ્પટિચ્છન્તા ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ વત્વા નિક્ખમિંસુ. એવં પન તેસં અહોસિ ‘‘મયં સત્થારં પસ્સિસ્સામ, ધમ્મં સોસ્સામ, સત્થુ સન્તિકે વસિસ્સામાતિ આગતા, એવરૂપસ્સ પન ગરુનો સત્થુ સન્તિકં આગન્ત્વા મહાસદ્દં કરિમ્હા, અમ્હાકમેવ દોસોયં, પણામિતમ્હા તતો, ન લદ્ધં સત્થુ સન્તિકે વત્થું, સમન્તપાસાદિકં સુવણ્ણવણ્ણં સરીરં ઓલોકેતું, મધુરસ્સરેન દેસિતં ધમ્મં સોતુ’’ન્તિ. તે બલવદોમનસ્સજાતા હુત્વા પક્કમિંસુ.

સંસામેત્વાતિ સુગુત્તં કત્વા. વજ્જીતિ એવંનામકો જનપદો, વજ્જી નામ જાનપદિનો રાજકુમારા, તેસં નિવાસો એકોપિ જનપદો રુળ્હીવસેન ‘‘વજ્જી’’ત્વેવ વુચ્ચતિ. તેન વુત્તં ‘‘વજ્જીસૂ’’તિ. વગ્ગુમુદાતિ એવંનામ લોકસ્સ પુઞ્ઞસમ્મતા એકા નદી. ‘‘વગ્ગમુદા’’તિપિ પાઠો. અત્થકામેનાતિ કિઞ્ચિ પયોજનં અનપેક્ખિત્વા અત્થમેવ ઇચ્છન્તેન. હિતેસિનાતિ અત્થં ઇચ્છન્તેન, ‘‘કિન્તિ મે સાવકા વટ્ટદુક્ખા પરિમુચ્ચેય્યુ’’ન્તિ તસ્સ અત્થસઙ્ખાતસ્સ અત્થસ્સ વા હેતુભૂતસ્સ હિતસ્સ એસનસીલેન. તતો એવ અત્તનો સરીરખેદં અગણેત્વા દૂરેપિ વેનેય્યસન્તિકં ગન્ત્વા અનુકમ્પનતો અનુકમ્પકેન. તમેવ અનુકમ્પં ઉપાદાય મયં પણામિતા, ન અત્તનો વેય્યાવચ્ચાદિપચ્ચાસીસાય. યસ્મા ધમ્મગરુનો બુદ્ધા ભગવન્તો સમ્માપટિપત્તિયાવ પૂજેતબ્બા, યે ઉચ્ચાસદ્દકરણમત્તેપિ પણામેન્તિ, તસ્મા હન્દ મયં, આવુસો, તથા વિહારં કપ્પેમ સબ્બત્થ સતિસમ્પજઞ્ઞયોગેન અપણ્ણકપ્પટિપદં પૂરેન્તા યથાગહિતકમ્મટ્ઠાનં મત્થકં પાપેન્તા ચતુઇરિયાપથવિહારં કપ્પેમ વિહરામ. યથા નો વિહરતન્તિ યથા અમ્હેસુ વિહરન્તેસુ, ભગવા અત્તમનો અસ્સ, સમ્માપટિપત્તિયા પૂજાય આરાધિતો ભવેય્યાતિ અત્થો.

તેનેવન્તરવસ્સેનાતિ તસ્મિંયેવ અન્તરવસ્સે મહાપવારણં અનતિક્કમિત્વાવ. સબ્બેવ તિસ્સો વિજ્જા સચ્છાકંસૂતિ સબ્બેયેવ તે પઞ્ચસતા ભિક્ખૂ પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણં દિબ્બચક્ખુઞાણં આસવક્ખયઞાણન્તિ ઇમા તિસ્સો પુબ્બેનિવુત્થક્ખન્ધપ્પટિચ્છાદકમોહક્ખન્ધાદીનં વિનિવિજ્ઝનટ્ઠેન વિજ્જા અત્તપચ્ચક્ખા અકંસુ. લોકિયાભિઞ્ઞાસુ ઇમાયેવ દ્વે અભિઞ્ઞા આસવક્ખયઞાણસ્સ બહૂપકારા, ન તથા દિબ્બસોતચેતોપરિયઇદ્ધિવિધઞાણાનીતિ દસ્સનત્થં વિજ્જત્તયમેવેત્થ તેસં ભિક્ખૂનં અધિગમદસ્સનવસેન ઉદ્ધટં. તથા હિ વેરઞ્જસુત્તે (અ. નિ. ૮.૧૧) ભગવા વેરઞ્જબ્રાહ્મણસ્સ અત્તનો અધિગમં દસ્સેન્તો વિજ્જત્તયમેવ દેસેસિ, ન દિબ્બસોતઞાણાદીનં અભાવતો. એવં તેસમ્પિ ભિક્ખૂનં વિજ્જમાનાનિપિ દિબ્બસોતઞાણાદીનિ ન ઉદ્ધટાનિ. છળભિઞ્ઞા હિ તે ભિક્ખૂ. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘વગ્ગુમુદાય નદિયા તીરે અન્તરહિતા મહાવને કૂટાગારસાલાયં ભગવતો સમ્મુખે પાતુરહેસુ’’ન્તિ તેસં ભિક્ખૂનં ઇદ્ધિવળઞ્જનં વક્ખતિ.

યથાભિરન્તન્તિ યથાભિરતિં યથાજ્ઝાસયં. બુદ્ધાનઞ્હિ એકસ્મિં ઠાને વસન્તાનં છાયૂદકવિપત્તિં વા અફાસુકસેનાસનં વા મનુસ્સાનં અસ્સદ્ધાદિભાવં વા આગમ્મ અનભિરતિ નામ નત્થિ, તેસં સમ્પત્તિયા ‘‘ફાસું વિહરામા’’તિ ચિરવિહારોપિ નત્થિ. યત્થ પન ભગવતિ વિહરન્તે મનુસ્સા સરણેસુ વા પતિટ્ઠહન્તિ, સીલાનિ વા સમાદિયન્તિ પબ્બજન્તિ, સોતાપત્તિમગ્ગાદીનિ વા પાપુણન્તિ, સત્થા તાસુ સમ્પત્તીસુ તેસં પતિટ્ઠાપનત્થં વસતિ, તદભાવે પક્કમતિ. તદા હિ સાવત્થિયં કત્તબ્બબુદ્ધકિચ્ચં નાહોસિ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો ભગવા સાવત્થિયં યથાભિરન્તં વિહરિત્વા યેન વેસાલી તેન ચારિકં પક્કામી’’તિ.

ચારિકં ચરમાનોતિ અદ્ધાનગમનં ગચ્છન્તો. ચારિકા ચ નામેસા ભગવતો દુવિધા તુરિતચારિકા અતુરિતચારિકાતિ. તત્થ દૂરેપિ બોધનેય્યપુગ્ગલં દિસ્વા તસ્સ બોધનત્થં સહસા ગમનં તુરિતચારિકા નામ, સા મહાકસ્સપપચ્ચુગ્ગમનાદીસુ દટ્ઠબ્બા. યા પન ગામનિગમરાજધાનીપટિપાટિયા દેવસિકં યોજનદ્ધયોજનવસેન પિણ્ડપાતચરિયાદીહિ લોકં અનુગ્ગણ્હન્તો ગચ્છતિ, અયં અતુરિતચારિકા નામ, અયમેવ ઇધાધિપ્પેતા. તદવસરીતિ તેન અવસરિ, તં વા અવસરિ, તત્થ અવસરિ, પાવિસીતિ અત્થો.

તત્રાતિ તસ્સં. સુદન્તિ નિપાતમત્તં. વેસાલિયન્તિ તિક્ખત્તું વિસાલીભૂતત્તા ‘‘વેસાલી’’તિ લદ્ધનામે લિચ્છવિરાજૂનં નગરે. મહાવનેતિ મહાવનં નામ સયંજાતં અરોપિમં સપરિચ્છેદં મહન્તં વનં. કપિલવત્થુસામન્તા પન મહાવનં હિમવન્તેન સહ એકાબદ્ધં અપરિચ્છેદં હુત્વા મહાસમુદ્દં આહચ્ચ ઠિતં. ઇદં તાદિસં ન હોતિ, સપરિચ્છેદં મહન્તં વનન્તિ મહાવનં. કૂટાગારસાલાયન્તિ તસ્મિં મહાવને ભગવન્તં ઉદ્દિસ્સ કતે આરામે કૂટાગારં અન્તો કત્વા હંસવટ્ટકચ્છન્નેન કતા સબ્બાકારસમ્પન્ના બુદ્ધસ્સ ભગવતો ગન્ધકુટિ કૂટાગારસાલા નામ, તસ્સં કૂટાગારસાલાયં. વગ્ગુમુદાતીરિયાનન્તિ વગ્ગુમુદાતીરવાસીનં. ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ મનસિ કરિત્વાતિ અત્તનો ચિત્તેન તેસં ચિત્તં પરિચ્છિજ્જ મનસિ કરિત્વા, ચેતોપરિયઞાણેન વા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન વા તેહિ અધિગતવિસેસં જાનિત્વાતિ અત્થો.

આલોકજાતા વિયાતિ સઞ્જાતાલોકા વિય. ઇતરં તસ્સેવ વેવચનં, ચન્દસહસ્સસૂરિયસહસ્સેહિ ઓભાસિતા વિયાતિ અત્થો. યસ્મા તે યસોજપ્પમુખા પઞ્ચસતા ભિક્ખૂ સબ્બસો અવિજ્જન્ધકારવિધમનેન આલોકભૂતા ઓભાસભૂતા હુત્વા વિહરન્તિ, તસ્મા ભગવા તેહિ ઠિતદિસાય ‘‘આલોકજાતા વિય મે, આનન્દ, એસા દિસા’’તિઆદિના વણ્ણભણનાપદેસેન તે ભિક્ખૂ પસંસતિ. તેન વુત્તં – ‘‘યસ્સં દિસાયં વગ્ગુમુદાતીરિયા ભિક્ખૂ વિહરન્તી’’તિ. અપ્પટિકૂલાતિ ન પટિકૂલા, મનાપા મનોહરાતિ અત્થો. યસ્મિઞ્હિ પદેસે સીલાદિગુણસમ્પન્ના મહેસિનો વિહરન્તિ, તં કિઞ્ચાપિ ઉક્કૂલવિકૂલવિસમદુગ્ગાકારં, અથ ખો મનુઞ્ઞં રમણીયમેવ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘ગામે વા યદિ વારઞ્ઞે, નિન્ને વા યદિ વા થલે;

યત્થ અરહન્તો વિહરન્તિ, તં ભૂમિરામણેય્યક’’ન્તિ. (ધ. પ. ૯૮);

પહિણેય્યાસીતિ પેસેય્યાસિ. સત્થા આયસ્મન્તાનં દસ્સનકામોતિ તેસં ભિક્ખૂનં સન્તિકે પહેણાકારદસ્સનં. ઇતિ ભગવા યદત્થં તે ભિક્ખૂ પણામેસિ, તમત્થં મત્થકપ્પત્તં દિસ્વા આરદ્ધચિત્તો તેસં દસ્સનકામતં થેરસ્સ આરોચેસિ. એવં કિરસ્સ અહોસિ ‘‘અહં ઇમે ઉચ્ચાસદ્દમહાસદ્દકરણે પણામેસ્સામિ, અથ તે ભદ્રો અસ્સાજાનીયો વિય કસાભિઘાતેન, તેન ચોદિતા સંવેગપ્પત્તા મમારાધનત્થં અરઞ્ઞં પવિસિત્વા ઘટેન્તા વાયમન્તા ખિપ્પમેવ અરહત્તં સચ્છિકરિસ્સન્તી’’તિ. ઇદાનિ તે અગ્ગફલપ્પત્તે દિસ્વા તાય અરહત્તપ્પત્તિયા આરાધિતચિત્તો તેસં દસ્સનકામો હુત્વા એવં ધમ્મભણ્ડાગારિકં આણાપેસિ.

સો ભિક્ખૂતિ આનન્દત્થેરેન તથા આણત્તો છળભિઞ્ઞો એકો ભિક્ખુ. પમુખેતિ સમ્મુખે. આનેઞ્જસમાધિનાતિ ચતુત્થજ્ઝાનપાદકેન અગ્ગફલસમાધિના, ‘‘અરૂપજ્ઝાનપાદકેના’’તિપિ વદન્તિ. ‘‘આનેઞ્જેન સમાધિના’’તિપિ પાઠો. કસ્મા પન ભગવા તેસં ભિક્ખૂનં આગમનં જાનન્તો પટિસન્થારં અકત્વા સમાપત્તિંયેવ સમાપજ્જિ? તેસં અત્તના સમાપન્નસમાપત્તિં જાનિત્વા સમાપજ્જનત્થં, તેસં પુબ્બે પણામિતાનં ઇદાનિ અત્તના સમાનસમ્ભોગદસ્સનત્થં, આનુભાવદીપનત્થં, વિના વચીભેદેન અઞ્ઞબ્યાકરણદીપનત્થઞ્ચ. અપરે પનાહુ ‘‘પુબ્બે પણામિતાનં ઇદાનિ અત્તનો સન્તિકં આગતાનં અનુત્તરસુખુપ્પાદનેન અનઞ્ઞસાધારણપટિસન્થારકરણત્થ’’ન્તિ. તેપિ આયસ્મન્તો ભગવતો અજ્ઝાસયં ઞત્વા તંયેવ સમાપત્તિં સમાપજ્જિંસુ. તેન વુત્તં – ‘‘કતમેન નુ ખો ભગવા વિહારેન એતરહિ વિહરતી’’તિઆદિ.

એત્થ ચ રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાનં કોસજ્જાદીનં પારિપન્તિકધમ્માનં સુવિદૂરભાવતો ઇદ્ધિયા મૂલભૂતેહિ અનોણમનાદીહિ સોળસહિ વોદાનધમ્મેહિ સમન્નાગમનતો આનેઞ્જપ્પત્તં સયં અનિઞ્જનટ્ઠેન આનેઞ્જન્તિ વુચ્ચતિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘અનોણતં ચિત્તં કોસજ્જે ન ઇઞ્જતીતિ આનેઞ્જં. અનુણ્ણતં ચિત્તં ઉદ્ધચ્ચે ન ઇઞ્જતીતિ આનેઞ્જં. અનભિરતં ચિત્તં રાગે ન ઇઞ્જતીતિ આનેઞ્જં. અનપનતં ચિત્તં બ્યાપાદે ન ઇઞ્જતીતિ આનેઞ્જં. અનિસ્સિતં ચિત્તં દિટ્ઠિયા ન ઇઞ્જતીતિ આનેઞ્જં. અપ્પટિબદ્ધં ચિત્તં છન્દરાગે ન ઇઞ્જતીતિ આનેઞ્જં. વિપ્પમુત્તં ચિત્તં કામરાગે ન ઇઞ્જતીતિ આનેઞ્જં. વિસંયુત્તં ચિત્તં કિલેસે ન ઇઞ્જતીતિ આનેઞ્જં. વિમરિયાદિકતં ચિત્તં કિલેસમરિયાદાય ન ઇઞ્જતીતિ આનેઞ્જં. એકત્તગતં ચિત્તં નાનત્તકિલેસે ન ઇઞ્જતીતિ આનેઞ્જં. સદ્ધાય પરિગ્ગહિતં ચિત્તં અસ્સદ્ધિયે ન ઇઞ્જતીતિ આનેઞ્જં. વીરિયેન પરિગ્ગહિતં ચિત્તં કોસજ્જે ન ઇઞ્જતીતિ આનેઞ્જં. સતિયા પરિગ્ગહિતં ચિત્તં પમાદે ન ઇઞ્જતીતિ આનેઞ્જં. સમાધિના પરિગ્ગહિતં ચિત્તં ઉદ્ધચ્ચે ન ઇઞ્જતીતિ આનેઞ્જં. પઞ્ઞાય પરિગ્ગહિતં ચિત્તં અવિજ્જાય ન ઇઞ્જતીતિ આનેઞ્જં. ઓભાસગતં ચિત્તં અવિજ્જન્ધકારે ન ઇઞ્જતીતિ આનેઞ્જ’’ન્તિ.

રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાનમેવ ચ રૂપવિરાગભાવનાવસેન પવત્તિતં, આરમ્મણવિભાગેન ચતુબ્બિધં અરૂપાવચરજ્ઝાનન્તિ એતેસં પઞ્ચન્નં ઝાનાનં આનેઞ્જવોહારો. તેસં યં કિઞ્ચિ પાદકં કત્વા સમાપન્ના અરહત્તફલસમાપત્તિ આનેઞ્જસમાધીતિ પોરાણા.

અભિક્કન્તાયાતિ અતીતાય. નિક્ખન્તેતિ નિગ્ગતે, અપગતેતિ અત્થો. તુણ્હી અહોસીતિ ભગવા અરિયેન તુણ્હીભાવેન તુણ્હી અહોસિ. ઉદ્ધસ્તે અરુણેતિ ઉગ્ગતે અરુણે, અરુણો નામ પુરત્થિમદિસાય સૂરિયોદયતો પુરેતરમેવ ઉટ્ઠિતોભાસો. નન્દિમુખિયાતિ રત્તિયા અરુણસ્સ ઉગ્ગતત્તા એવ અરુણપ્પભાય સૂરિયાલોકૂપજીવિનો સત્તે નન્દાપનમુખિયા વિય રત્તિયા જાતાય, વિભાયમાનાયાતિ અત્થો.

તમ્હા સમાધિમ્હા વુટ્ઠહિત્વાતિ યથાપરિચ્છેદં તતો આનેઞ્જસમાધિતો અરહત્તફલસમાપત્તિતો ઉટ્ઠાય. સચે ખો ત્વં, આનન્દ, જાનેય્યાસીતિ ભગવા ‘‘ઇમે ચ ભિક્ખૂ એત્તકં કાલં ઇમિના નામ સમાપત્તિસુખેન વીતિનામેન્તી’’તિ, આનન્દ, યદિ ત્વં જાનેય્યાસિ. એત્તકમ્પિ તે નપ્પટિભાસેય્યાતિ લોકિયપટિસમ્મોદનં સન્ધાય યદિદં તે ‘‘અભિક્કન્તા, ભન્તે, રત્તી’’તિઆદિના તિક્ખત્તું પટિભાનં ઉપટ્ઠિતં, તયિદં એત્તકમ્પિ તે ન ઉપટ્ઠહેય્ય. યસ્મા ચ ખો ત્વં, આનન્દ, સેક્ખો અસેક્ખં સમાપત્તિવિહારં ન જાનાસિ, તસ્મા મં ઇમેસં ભિક્ખૂનં લોકિયપટિસમ્મોદનં કારેતું ઉસ્સુક્કં આપજ્જિ. અહં પન ઇમેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં લોકુત્તરપટિસમ્મોદનેનેવ તિયામરત્તિં વીતિનામેસિન્તિ દસ્સેન્તો ભગવા આહ – ‘‘અહઞ્ચ, આનન્દ, ઇમાનિ ચ પઞ્ચ ભિક્ખુસતાનિ સબ્બેવ આનેઞ્જસમાધિના નિસીદિમ્હા’’તિ.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ એતં તેસં ભિક્ખૂનં અત્તના સમં આનેઞ્જસમાધિસમાપજ્જનસમત્થતાસઙ્ખાતં વસીભાવત્થં સબ્બાકારતો વિદિત્વા. ઇમં ઉદાનન્તિ ઇમં તેસં ભિક્ખૂનં અનવસેસરાગાદિપ્પહાનસંસિદ્ધિતાદિસભાવદીપનં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ યસ્સ જિતો કામકણ્ડકોતિ કુસલપક્ખવિજ્ઝનટ્ઠેન કણ્ડકભૂતો કિલેસકામો યેન અરિયપુગ્ગલેન અનવસેસં જિતો પહીનો, એતેનસ્સ અનુનયાભાવં દસ્સેતિ. ‘‘ગામકણ્ટકો’’તિપિ પાઠો. તસ્સત્થો – ગામે કણ્ટકો કણ્ટકટ્ઠાનિયો સકલો વત્થુકામો યસ્સ જિતોતિ. જયો ચસ્સ તપ્પટિબદ્ધછન્દરાગપ્પહાનેનેવ વેદિતબ્બો, તેન તેસં અનાગામિમગ્ગો વુત્તો હોતિ. અક્કોસો ચ જિતોતિ સમ્બન્ધો. વધો ચ બન્ધનઞ્ચાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. તેસુ અક્કોસજયેન વચીદુચ્ચરિતાભાવો, ઇતરેન કાયદુચ્ચરિતાભાવો દસ્સિતો. તેન તંનિમિત્તકસ્સ બ્યાપાદસ્સ અનવસેસપ્પહાનેન તતિયમગ્ગો વુત્તો હોતિ. અથ વા અક્કોસાદિજયવચનેન તતિયમગ્ગો વુત્તો હોતિ, અક્કોસાદીનં અચ્ચન્તખમનં તત્થ પકાસિતં હોતિ, ઉભયથાપિ નેસં વિરોધાભાવં દસ્સેતિ. પબ્બતો વિય સો ઠિતો અનેજોતિ એજા વુચ્ચતિ ચલનકિલેસપરિપન્થો, એજાહેતૂનં અવસેસકિલેસાનં અભાવેન અનેજો, અનેજત્તાયેવ સબ્બકિલેસેહિ પરવાદવાતેહિ ચ અકમ્પનીયત્તા ઠિતો એકગ્ઘનપબ્બતસદિસો. સુખદુક્ખેસુ ન વેધતિ સ ભિક્ખૂતિ સો ભિન્નકિલેસો ભિક્ખુ સુખદુક્ખનિમિત્તં ન કમ્પતીતિ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો. ઇતિ ભગવા તેસં પઞ્ચસતાનં ભિક્ખૂનં અરહત્તાધિગમેન તાદિભાવપ્પત્તિં એકજ્ઝં કત્વા એકપુગ્ગલાધિટ્ઠાનં ઉદાનં ઉદાનેસીતિ.

તતિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. સારિપુત્તસુત્તવણ્ણના

૨૪. ચતુત્થે પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વાતિ આરમ્મણાભિમુખં સતિં ઠપયિત્વા મુખસમીપે કત્વા. તથા હિ વિભઙ્ગે વુત્તં –

‘‘અયં સતિ ઉપટ્ઠિતા હોતિ સુપટ્ઠિતા નાસિકગ્ગે વા મુખનિમિત્તે વા, તેન વુચ્ચતિ પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા’’તિ (વિભ. ૫૩૭).

અથ વા ‘‘પરીતિ પરિગ્ગહટ્ઠો, મુખન્તિ નિય્યાનટ્ઠો, સતીતિ ઉપટ્ઠાનટ્ઠો, તેન વુચ્ચતિ ‘પરિમુખં સતિ’’’ન્તિ. એવં પટિસમ્ભિદાયં (પટિ. મ. ૧.૧૬૪) વુત્તનયેનપેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. તત્રાયં સઙ્ખેપત્થો – પરિગ્ગહિતનિય્યાનસતિં કત્વાતિ. નિય્યાનન્તિ ચ સતિયા ઓગાહિતબ્બં આરમ્મણં દટ્ઠબ્બં. એત્થ ચ પુરિમો પચ્છિમો ચ અત્થો સબ્બસઙ્ગાહકવસેન, ઇતરો સમાપત્તિયા પુબ્બભાગસમન્નાહારવસેન દટ્ઠબ્બો. સતીતિ વા સતિસીસેન ઝાનં વુત્તં ‘‘યે કાયગતાસતિં પરિભુઞ્જન્તી’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૧.૬૦૦) વિય. કતમં પન તં ઝાનન્તિ? રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાનં પાદકં કત્વા સમાપન્નં અરહત્તફલજ્ઝાનં. કથં પનેતં જાનિતબ્બન્તિ? આનેઞ્જસમાધિયોગેન થેરસ્સ સવિસેસં નિચ્ચલભાવં કેનચિ અકમ્પનીયતઞ્ચ પબ્બતોપમાય પકાસેન્તો ભગવા ઇમં ઉદાનં અભાસીતિ ગાથાય એવ અયમત્થો વિઞ્ઞાયતિ. ન ચાયં નિસજ્જા થેરસ્સ સચ્ચપ્પટિવેધાય, અથ ખો દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારાય. પુબ્બેયેવ હિ સૂકરખતલેણે (મ. નિ. ૨.૨૦૧) અત્તનો ભાગિનેય્યસ્સ દીઘનખપરિબ્બાજકસ્સ ભગવતિ ધમ્મં દેસેન્તે અયં મહાથેરો સચ્ચપ્પટિવેધકિચ્ચં મત્થકં પાપેસીતિ.

એતમત્થન્તિ એતં થેરસ્સ આનેઞ્જસમાધિયોગેન તાદિભાવપ્પત્તિયા ચ કેનચિ અકમ્પનીયતાસઙ્ખાતં અત્થં સબ્બાકારતો વિદિત્વા તદત્થવિભાવનં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ યથાપિ પબ્બતો સેલોતિ યથા સિલામયો એકગ્ઘનસિલાપબ્બતો, ન પંસુપબ્બતો ન મિસ્સકપબ્બતોતિ અત્થો. અચલો સુપ્પતિટ્ઠિતોતિ સુપ્પતિટ્ઠિતમૂલો પકતિવાતેહિ અચલો અકમ્પનીયો હોતિ. એવં મોહક્ખયા ભિક્ખુ, પબ્બતોવ ન વેધતીતિ મોહસ્સ અનવસેસપ્પહાના મોહમૂલકત્તા ચ સબ્બાકુસલાનં પહીનસબ્બાકુસલો ભિક્ખુ, યથા સો પબ્બતો પકતિવાતેહિ, એવં લોકધમ્મેહિ ન વેધતિ ન કમ્પતિ. મોહક્ખયોતિ વા યસ્મા નિબ્બાનં અરહત્તઞ્ચ વુચ્ચતિ, તસ્મા મોહક્ખયસ્સ હેતુ નિબ્બાનસ્સ અરહત્તસ્સ વા અધિગતત્તા ચતૂસુ અરિયસચ્ચેસુ સુપ્પતિટ્ઠિતો અસમાપન્નકાલેપિ યથાવુત્તપબ્બતો વિય ન કેનચિ વેધતિ, પગેવ સમાપન્નકાલેતિ અધિપ્પાયો.

ચતુત્થસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. મહામોગ્ગલ્લાનસુત્તવણ્ણના

૨૫. પઞ્ચમે કાયગતાય સતિયાતિ કાયાનુપસ્સનાવસેન કાયે ગતાય કાયારમ્મણાય સતિયા, ઇત્થમ્ભૂતલક્ખણે ઇદં કરણવચનં. અજ્ઝત્તન્તિ ઇધ અજ્ઝત્તં નામ નિયકજ્ઝત્તં, તસ્મા અત્તનિ અત્તસન્તાનેતિ અત્થો. અથ વા યસ્મા કમ્મટ્ઠાનભૂતો કેસાદિકો દ્વત્તિંસકોટ્ઠાસસમુદાયો ઇધ કાયોતિ અધિપ્પેતો, તસ્મા અજ્ઝત્તન્તિ પદસ્સ ગોચરજ્ઝત્તન્તિ અત્થો વેદિતબ્બો. સૂપટ્ઠિતાયાતિ નિયકજ્ઝત્તભૂતે ગોચરજ્ઝત્તભૂતે વા કાયે સુટ્ઠુ ઉપટ્ઠિતાય. કા પનાયં સતિ, યા ‘‘અજ્ઝત્તં સૂપટ્ઠિતા’’તિ વુત્તા? ય્વાયં ભગવતા ‘‘અત્થિ ઇમસ્મિં કાયે કેસા લોમા’’તિઆદિના (દી. નિ. ૨.૩૭૭; મ. નિ. ૧.૧૧૦; ખુ. પા. ૩.દ્વત્તિંસાકાર) અજ્ઝત્તકેસાદિકો દ્વત્તિંસાકારો કાયો વુત્તો, તત્થ યા પટિકૂલમનસિકારં પવત્તેન્તસ્સ ઉપચારપ્પનાવસેન કાયે ઉપટ્ઠિતા સતિ, સા ‘‘કાયગતા સતી’’તિ વુચ્ચતિ. યથા ચાયં, એવં આનાપાનચતુઇરિયાપથસતિસમ્પજઞ્ઞાનં વસેન ઉદ્ધુમાતકવિનીલકાદિવસેન ચ મનસિકારં પવત્તેન્તસ્સ યથારહં ઉપચારપ્પનાવસેન કાયે ઉપટ્ઠિતા સતિ ‘‘કાયગતા સતી’’તિ વુચ્ચતિ. ઇધ પન અજ્ઝત્તં કાયગતા સતિ પથવીઆદિકા ચતસ્સો ધાતુયો સસમ્ભારસઙ્ખેપાદીસુ ચતૂસુ યેન કેનચિ એકેનાકારેન વવત્થપેત્વા તેસં અનિચ્ચાદિલક્ખણસલ્લક્ખણવસેન ઉપટ્ઠિતા વિપસ્સનાસમ્પયુત્તા સતિ ‘‘કાયગતા સતી’’તિ અધિપ્પેતા. થેરો પન તથા વિપસ્સિત્વા અત્તનો ફલસમાપત્તિમેવ સમાપજ્જિત્વા નિસીદિ. ઇધાપિ ગાથાય એવં ઇમસ્સ અત્થસ્સ વિઞ્ઞાતબ્બતા ‘‘ન ચાયં નિસજ્જા’’તિઆદિના વુત્તનયાનુસારેન યોજેતબ્બા.

એતમત્થન્તિ એતં થેરસ્સ ચતુધાતુવવત્થાનમુખેન કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનેન વિપસ્સનં ઓગાહેત્વા ફલસમાપત્તિસમાપજ્જનસઙ્ખાતં અત્થં વિદિત્વા. ઇમં ઉદાનન્તિ ઇમં સતિપટ્ઠાનભાવનાય નિબ્બાનાધિગમદીપકં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ સતિ કાયગતા ઉપટ્ઠિતાતિ પુબ્બે વુત્તલક્ખણા સતિ સદ્ધાપુબ્બઙ્ગમાનં સમાધિવીરિયપઞ્ઞાનં યથાસકં કિચ્ચનિપ્ફાદનેન સહાયભાવં આપન્નત્તા પહીનપ્પટિપક્ખા તતો એવ તિક્ખવિસદભૂતા ચ યથાવુત્તકાયસંવરણવસેન એકત્થસમોસરણવસેન ચ અવિપરીતસભાવં સલ્લક્ખેન્તી ઉપગન્ત્વા ઠિતા હોતિ, એતેન કાયસઙ્ખાતાનં ચતુન્નં ધાતૂનં તન્નિસ્સિતાનઞ્ચ ઉપાદારૂપાનં સલ્લક્ખણવસેન, પચ્ચયે વવત્થપેત્વા તતો પરં તેસં અનિચ્ચાદિલક્ખણસલ્લક્ખણવસેન ચ પવત્તં ઞાણપરમ્પરાગતં સતિં દસ્સેતિ, સતિસીસેન વા તંસમ્પયુત્તં પરિઞ્ઞાત્તયપરિયાપન્નઞાણપરમ્પરમેવ દસ્સેતિ. છસુ ફસ્સાયતનેસુ સંવુતોતિ યથાવુત્તાય કાયે ઉપટ્ઠિતાય સતિયા સમન્નાગતો ચક્ખાદીસુ ફસ્સસ્સ કારણભૂતેસુ છસુ દ્વારેસુ કાયાનુપસ્સનાય અભાવિતાય ઉપ્પજ્જનારહાનં અભિજ્ઝાદીનં તસ્સા ભાવિતત્તા ઞાણપ્પવત્તિં પટિવેધેન્તો તે પિદહન્તો ‘‘તત્થ સંવુતો’’તિ વુચ્ચતિ, એતેન ઞાણસંવરં દસ્સેતિ.

સતતં ભિક્ખુ સમાહિતોતિ સો ભિક્ખુ એવં ઉપટ્ઠિતસ્સતિ સબ્બત્થ ચ સંવુતો પુથુત્તારમ્મણે ચિત્તં અવિસ્સજ્જેત્વા અનિચ્ચાદિવસેન સમ્મસન્તો વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા ઞાણે તિક્ખે સૂરે વહન્તે વિપસ્સનાસમાધિના તાવ સતતં નિરન્તરં સમાહિતો અનુલોમઞાણાનન્તરં ગોત્રભુઞાણોદયતો પટ્ઠાય. જઞ્ઞા નિબ્બાનમત્તનોતિ અઞ્ઞેસં પુથુજ્જનાનં સુપિનન્તેપિ અગોચરભાવતો, અરિયાનં પન તસ્સ તસ્સેવ આવેણિકત્તા અત્તસદિસત્તા ચ ‘‘અત્તા’’તિ લદ્ધવોહારસ્સ મગ્ગફલઞાણસ્સ સાતિસયવિસયભાવતો એકન્તસુખાવહં નિબ્બાનં અસઙ્ખતધાતુ ‘‘અત્તનો’’તિ વુત્તં, તં નિબ્બાનં જઞ્ઞા જાનેય્ય, મગ્ગફલઞાણેહિ પટિવિજ્ઝેય્ય, સચ્છિકરેય્યાતિ અત્થો. એતેન અરિયાનં નિબ્બાને અધિમુત્તતં દસ્સેતિ. અરિયા હિ અધિચિત્તપ્પવત્તિકાલેપિ એકન્તેનેવ નિબ્બાને નિન્નપોણપબ્ભારભાવેન વિહરન્તિ. એત્થ ચ યસ્સ સતિ કાયગતા ઉપટ્ઠિતા, સો ભિક્ખુ છસુ ફસ્સાયતનેસુ સંવુતો, તતો એવ સતતં સમાહિતો અત્તપચ્ચક્ખકરણેન નિબ્બાનં અત્તનો જાનેય્યાતિ એવં ગાથાપદાનં સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. એવં કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનમુખેન યાવ અરહત્તા એકસ્સ ભિક્ખુનો નિય્યાનમગ્ગં દસ્સેતિ ધમ્મરાજા.

અપરો નયો – સતિ કાયગતા ઉપટ્ઠિતાતિ એતેન કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં દસ્સેતિ. છસુ ફસ્સાયતનેસુ સંવુતોતિ ફસ્સો આયતનં કારણં એતેસન્તિ ફસ્સાયતનાનિ, તેસુ ફસ્સાયતનેસુ. ફસ્સહેતુકેસુ ફસ્સપચ્ચયા નિબ્બત્તેસુ છસુ ચક્ખુસમ્ફસ્સજાદિવેદયિતેસુ તણ્હાદીનં અપ્પવત્તિયા સંવુતો, એતેન વેદનાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં દસ્સેતિ. સતતં ભિક્ખુ સમાહિતોતિ સતતં નિચ્ચકાલં નિરન્તરં વિક્ખેપાભાવતો સમાહિતો ભિક્ખુ. સો ચાયં અવિક્ખેપો સબ્બસો સતિપટ્ઠાનભાવનાય મત્થકપ્પત્તાય હોતિ. સમ્મસન્તો હિ અતીતાદિભેદભિન્નેસુ પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધેસુ અનવસેસતોવ પરિગ્ગહેત્વા સમ્મસતીતિ. એતેન સેસસતિપટ્ઠાને દસ્સેતિ. જઞ્ઞા નિબ્બાનમત્તનોતિ એવં ચતુસતિપટ્ઠાનભાવનં મત્થકં પાપેત્વા ઠિતો ભિન્નકિલેસો ભિક્ખુ અત્તનો કિલેસનિબ્બાનં પચ્ચવેક્ખણઞાણેન સયમેવ જાનેય્યાતિ અત્થો.

અથ વા સતિ કાયગતા ઉપટ્ઠિતાતિ અત્તનો પરેસઞ્ચ કાયસ્સ યથાસભાવપરિઞ્ઞાદીપનેન થેરસ્સ સતિવેપુલ્લપ્પત્તિ દીપિતા. છસુ ફસ્સાયતનેસુ સંવુતોતિ ચક્ખાદીસુ છસુ દ્વારેસુ અચ્ચન્તસંવરદીપનેન સતતવિહારિવસેન થેરસ્સ સમ્પજઞ્ઞપ્પકાસિની પઞ્ઞાવેપુલ્લપ્પત્તિ દીપિતા. સતતં ભિક્ખુ સમાહિતોતિ સમાપત્તિબહુલતાદસ્સનેન નવાનુપુબ્બવિહારસમાપત્તિયો દસ્સિતા. એવંભૂતો પન ભિક્ખુ જઞ્ઞા નિબ્બાનમત્તનોતિ કતકિચ્ચત્તા ઉત્તરિ કરણીયાભાવતો કેવલં અત્તનો અનુપાદિસેસનિબ્બાનમેવ જાનેય્ય ચિન્તેય્ય, અઞ્ઞમ્પિ તસ્સ ચિન્તેતબ્બં નત્થીતિ અધિપ્પાયો.

પઞ્ચમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. પિલિન્દવચ્છસુત્તવણ્ણના

૨૬. છટ્ઠે પિલિન્દવચ્છોતિ પિલિન્દાતિસ્સ નામં, વચ્છોતિ ગોત્તવસેન થેરં સઞ્જાનન્તિ. વસલવાદેન સમુદાચરતીતિ ‘‘એહિ, વસલ, અપેહિ, વસલા’’તિઆદિના ભિક્ખૂ વસલવાદેન વોહરતિ આલપતિ. સમ્બહુલા ભિક્ખૂતિ બહૂ ભિક્ખૂ. તે થેરં તથા સમુદાચરન્તં દિસ્વા ‘‘અરહાવ સમાનો અપ્પહીનવાસનત્તા એવં ભણતી’’તિ અજાનન્તા ‘‘દોસન્તરો મઞ્ઞે અયં થેરો એવં સમુદાચરતી’’તિ ચિન્તેત્વા ઉલ્લપનાધિપ્પાયા તં તતો વુટ્ઠાપેતું ભગવતો આરોચેસું. તેન વુત્તં – ‘‘આયસ્મા, ભન્તે, પિલિન્દવચ્છો ભિક્ખૂ વસલવાદેન સમુદાચરતી’’તિ. કેચિ પનાહુ – ‘‘ઇમં થેરં ભિક્ખૂ ‘અરહા’તિ સઞ્જાનન્તિ, અયઞ્ચ ભિક્ખૂ ફરુસવચનેન એવં સમુદાચરતિ, ‘અભૂતો એવ નુ ખો ઇમસ્મિં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મો’તિ વાસનાવસેન તસ્સ તથા સમુદાચારં અજાનન્તા અરિયભાવઞ્ચસ્સ અસદ્દહન્તા ઉજ્ઝાનસઞ્ઞિનો ભગવતો તમત્થં આરોચેસુ’’ન્તિ. ભગવા થેરસ્સ દોસન્તરાભાવં પકાસેતુકામો એકેન ભિક્ખુના તં પક્કોસાપેત્વા સમ્મુખા તસ્સ ‘‘પુબ્બાચિણ્ણવસેનાયં તથા સમુદાચરતિ, ન ફરુસવચનાધિપ્પાયો’’તિ આહ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો ભગવા અઞ્ઞતરં ભિક્ખું આમન્તેસી’’તિઆદિ.

તત્થ પુબ્બેનિવાસં મનસિ કરિત્વાતિ સત્થા ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં, વચ્છ, ભિક્ખૂ વસલવાદેન સમુદાચરસી’’તિ થેરં પુચ્છિત્વા તેન ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ વુત્તે ‘‘અયં વચ્છો કિલેસવાસનાય વસલવાદં ન પરિચ્ચજતિ, કિં નુ ખો અતીતેસુપિ અત્તભાવેસુ બ્રાહ્મણજાતિકો અહોસી’’તિ આવજ્જેન્તો પુબ્બેનિવાસઞાણેન સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન વા તસ્સ પુબ્બેનિવાસં અતીતાસુ જાતીસુ નિવુત્થક્ખન્ધસન્તાનં મનસિ કરિત્વા હત્થતલે ઠપિતં આમલકં વિય પચ્ચક્ખકરણવસેન અત્તનો મનસિ કત્વા. ભિક્ખૂ આમન્તેસીતિ તે ભિક્ખૂ સઞ્ઞાપેતું આલપિ, અભાસિ. તેન વુત્તં ‘‘મા ખો તુમ્હે, ભિક્ખવે’’તિઆદિ.

તત્થ માતિ પટિસેધે નિપાતો, તસ્સ ‘‘ઉજ્ઝાયિત્થા’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો. મા ઉજ્ઝાયિત્થાતિ મા હેટ્ઠા કત્વા ચિન્તયિત્થ, ઓલોકયિત્થાતિ અત્થો. વચ્છસ્સ ભિક્ખુનોતિ ચ ઉજ્ઝાયનસ્સ ઉસૂયનત્થત્તા સમ્પદાનવચનં. ઇદાનિસ્સ અનુજ્ઝાયિતબ્બે કારણં દસ્સેન્તો ‘‘ન, ભિક્ખવે, વચ્છો દોસન્તરો ભિક્ખૂ વસલવાદેન સમુદાચરતી’’તિ આહ. તસ્સત્થો – ભિક્ખવે, અયં વચ્છો દોસન્તરો દોસચિત્તો દોસેન બ્યાપાદેન દૂસિતચિત્તો હુત્વા ભિક્ખૂ વસલવાદેન ન સમુદાચરતિ, મગ્ગેનેવ ચસ્સ બ્યાપાદો સમુગ્ઘાતિતો. એવં અદોસન્તરત્તેપિ તસ્સ તથા સમુદાચારસ્સ પુરિમજાતિસિદ્ધં કારણં દસ્સેન્તો ‘‘વચ્છસ્સ, ભિક્ખવે’’તિઆદિમાહ.

તત્થ અબ્બોકિણ્ણાનીતિ ખત્તિયાદિજાતિઅન્તરેહિ અવોમિસ્સાનિ અનન્તરિતાનિ. પઞ્ચ જાતિસતાનિ બ્રાહ્મણકુલે પચ્ચાજાતાનીતિ સબ્બાનિ તાનિ વચ્છસ્સ પઞ્ચ જાતિસતાનિ પટિપાટિયા બ્રાહ્મણકુલે એવ જાતાનિ, અહેસુન્તિ અત્થો. સો તસ્સ વસલવાદો દીઘરત્તં સમુદાચિણ્ણોતિ યો એતરહિ ખીણાસવેનપિ સતા પવત્તિયતિ, સો તસ્સ વચ્છસ્સ ભિક્ખુનો વસલવાદો દીઘરત્તં ઇતો જાતિતો પટ્ઠાય ઉદ્ધં આરોહનવસેન પઞ્ચજાતિસતમત્તં કાલં બ્રાહ્મણજાતિકત્તા સમુદાચિણ્ણો સમુદાચરિતો અહોસિ. બ્રાહ્મણા હિ જાતિસિદ્ધેન માનેન થદ્ધા અઞ્ઞં વસલવાદેન સમુદાચરન્તિ. ‘‘અજ્ઝાચિણ્ણો’’તિપિ પઠન્તિ, સો એવ અત્થો. તેનાતિ તેન દીઘરત્તં તથા સમુદાચિણ્ણભાવેન, એતેનસ્સ તથા સમુદાચારસ્સ કારણં વાસનાતિ દસ્સેતિ. કા પનાયં વાસના નામ? યં કિલેસરહિતસ્સાપિ સન્તાને અપ્પહીનકિલેસાનં સમાચારસદિસસમાચારહેતુભૂતં, અનાદિકાલભાવિતેહિ કિલેસેહિ આહિતં સામત્થિયમત્તં, તથારૂપા અધિમુત્તીતિ વદન્તિ. તં પનેતં અભિનીહારસમ્પત્તિયા ઞેય્યાવરણપ્પહાનવસેન યત્થ કિલેસા પહીના, તત્થ ભગવતો સન્તાને નત્થિ. યત્થ પન તથા કિલેસા ન પહીના, તત્થ સાવકાનં પચ્ચેકબુદ્ધાનઞ્ચ સન્તાને અત્થિ, તતો તથાગતોવ અનાવરણઞાણદસ્સનો.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ એતં આયસ્મતો પિલિન્દવચ્છસ્સ સતિપિ વસલસમુદાચારે દોસન્તરાભાવસઙ્ખાતં અત્થં વિદિત્વા. ઇમં ઉદાનન્તિ તસ્સ અગ્ગફલાધિગમવિભાવનં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ યમ્હિ ન માયા વસતિ ન માનોતિ યસ્મિં અરિયપુગ્ગલે સન્તદોસપ્પટિચ્છાદનલક્ખણા માયા, ‘‘સેય્યોહમસ્મી’’તિઆદિના સમ્પગ્ગહવસેન પવત્તો ઉણ્ણતિલક્ખણો માનો ચ ન વસતિ, મગ્ગેન સમુગ્ઘાતિતત્તા ન પવત્તતિ ન ઉપ્પજ્જતિ. યો વીતલોભો અમમો નિરાસોતિ યો ચ રાગાદિપરિયાયવસેન પવત્તસ્સ આરમ્મણગ્ગહણલક્ખણસ્સ લોભસ્સ સબ્બથા વિગતત્તા વીતલોભો, તતો એવ રૂપાદીસુ કત્થચિ મમાયનાભાવતો અમમો અપરિગ્ગહો, અનાગતાનમ્પિ ભવાદીનં અનાસીસનતો નિરાસો. પનુણ્ણકોધોતિ કુજ્ઝનલક્ખણસ્સ કોધસ્સ અનાગામિમગ્ગેન સબ્બસો પહીનત્તા પનુણ્ણકોધો સમુચ્છિન્નાઘાતો. અભિનિબ્બુતત્તોતિ યો એવં માયામાનલોભકોધાનં સમુગ્ઘાતેન તદેકટ્ઠતાય સબ્બસ્સ સંકિલેસપક્ખસ્સ સુપ્પહીનત્તા સબ્બસો કિલેસપરિનિબ્બાનેન અભિનિબ્બુતચિત્તો સીતિભૂતો. સો બ્રાહ્મણો સો સમણો સ ભિક્ખૂતિ સો એવરૂપો ખીણાસવો સબ્બસો બાહિતપાપત્તા બ્રાહ્મણો, સો એવ સમિતપાપત્તા સમચરિયાય ચ સમણો, સો એવ ચ સબ્બસો ભિન્નકિલેસત્તા ભિક્ખુ નામ. એવંભૂતો ચ, ભિક્ખવે, વચ્છો સો કથં દોસન્તરો કિઞ્ચિ કાયકમ્માદિં પવત્તેય્ય, કેવલં પન વાસનાય અપ્પહીનત્તા વસલવાદેન સમુદાચરતીતિ.

છટ્ઠસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. સક્કુદાનસુત્તવણ્ણના

૨૭. સત્તમે સત્તાહં એકપલ્લઙ્કેન નિસિન્નો હોતિ અઞ્ઞતરં સમાધિં સમાપજ્જિત્વાતિ એત્થ કેચિ તાવ આહુ ‘‘અરહત્તફલસમાધિ ઇધ ‘અઞ્ઞતરો સમાધી’તિ અધિપ્પેતો’’તિ. તઞ્હિ સો આયસ્મા બહુલં સમાપજ્જતિ દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારત્થં, પહોતિ ચ સત્તાહમ્પિ ફલસમાપત્તિયા વીતિનામેતું. તથા હિ ભગવતા –

‘‘અહં, ભિક્ખવે, યાવદે આકઙ્ખામિ વિવિચ્ચેવ કામેહિ, વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ…પે… વિહરામિ. કસ્સપોપિ, ભિક્ખવે, યાવદે આકઙ્ખતિ વિવિચ્ચેવ કામેહિ…પે… વિહરતી’’તિ (સં. નિ. ૨.૧૫૨) –

આદિના નવાનુપુબ્બવિહારછળભિઞ્ઞાદિભેદે ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મે અત્તના સમસમટ્ઠાને ઠપિતો, ન ચેત્થ ‘‘યદિ એવં થેરો યમકપાટિહારિયમ્પિ કરેય્યા’’તિ વત્તબ્બં સાવકસાધારણાનંયેવ ઝાનાદીનં અધિપ્પેતત્તાતિ.

પોરાણા પનાહુ – અઞ્ઞતરં સમાધિં સમાપજ્જિત્વાતિ નિરોધસમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા. કથં પન નિરોધસમાપત્તિ સમાધીતિ વુત્તા? સમાધાનટ્ઠેન. કો પનાયં સમાધાનટ્ઠો? સમ્મદેવ આધાતબ્બતા. યા હિ એસા પચ્ચનીકધમ્મેહિ અકમ્પનીયા બલપ્પત્તિયા સમથબલં વિપસ્સનાબલન્તિ ઇમેહિ દ્વીહિ બલેહિ, અનિચ્ચદુક્ખાનત્તનિબ્બિદાવિરાગનિરોધપટિનિસ્સગ્ગવિવટ્ટાનુપસ્સના ચત્તારિ મગ્ગઞાણાનિ ચત્તારિ ચ ફલઞાણાનીતિ ઇમેસં સોળસન્નં ઞાણાનં વસેન સોળસહિ ઞાણચરિયાહિ, પઠમજ્ઝાનસમાધિઆદયો અટ્ઠ સમાધી એકજ્ઝં કત્વા ગહિતો તેસં ઉપચારસમાધિ ચાતિ ઇમેસં નવન્નં સમાધીનં વસેન નવહિ સમાધિચરિયાહિ કાયસઙ્ખારો વચીસઙ્ખારો ચિત્તસઙ્ખારોતિ ઇમેસં તિણ્ણં સઙ્ખારાનં તત્થ તત્થ પટિપ્પસ્સદ્ધિયા તથા વિહરિતુકામેન યથાવુત્તેસુ ઠાનેસુ વસીભાવપ્પત્તેન અરહતા અનાગામિના વા યથાધિપ્પેતં કાલં ચિત્તચેતસિકસન્તાનસ્સ સમ્મદેવ અપ્પવત્તિ આધાતબ્બા, તસ્સા તથા સમાધાતબ્બતા ઇધ સમાધાનટ્ઠો, તેનાયં વિહારો સમાધીતિ વુત્તો, ન અવિક્ખેપટ્ઠેન. એતેનસ્સ સમાપત્તિઅત્થોપિ વુત્તોતિ વેદિતબ્બો. ઇમઞ્હિ નિરોધસમાપત્તિં સન્ધાય પટિસમ્ભિદામગ્ગે –

‘‘કથં દ્વીહિ બલેહિ સમન્નાગતત્તા તિણ્ણં સઙ્ખારાનં પટિપ્પસ્સદ્ધિયા સોળસહિ ઞાણચરિયાહિ નવહિ સમાધિચરિયાહિ વસીભાવતાય સઞ્ઞાનિરોધસમાપત્તિયા ઞાણ’’ન્તિ (પટિ. મ. ૧.૮૩) –

પુચ્છિત્વા ‘‘દ્વીહિ બલેહી’’તિ દ્વે બલાનિ સમથબલં વિપસ્સનાબલન્તિ વિત્થારો. સાયં નિરોધસમાપત્તિકથા વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૨.૮૬૭ આદયો) સંવણ્ણિતાવ. કસ્મા પનાયં થેરો ફલસમાપત્તિં અસમાપજ્જિત્વા નિરોધં સમાપજ્જિ? સત્તેસુ અનુકમ્પાય. અયઞ્હિ મહાથેરો સબ્બાપિ સમાપત્તિયો વળઞ્જેતિ, સત્તાનુગ્ગહેન પન યેભુય્યેન નિરોધં સમાપજ્જતિ. તઞ્હિ સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠિતસ્સ કતો અપ્પકોપિ સક્કારો વિસેસતો મહપ્ફલો મહાનિસંસો હોતીતિ.

વુટ્ઠાસીતિ અરહત્તફલચિત્તુપ્પત્તિયા વુટ્ઠાસિ. નિરોધં સમાપન્નો હિ અરહા ચે અરહત્તફલસ્સ, અનાગામી ચે અનાગામિફલસ્સ ઉપ્પાદેન વુટ્ઠિતો નામ હોતિ.

તેન ખો પન સમયેન સક્કો દેવાનમિન્દો આયસ્મતો મહાકસ્સપસ્સ પિણ્ડપાતં દાતુકામો હોતીતિ કથં તસ્સ દાતુકામતા જાતા? યાનિ ‘‘તાનિ પઞ્ચમત્તાનિ દેવતાસતાની’’તિ વુત્તાનિ, તા સક્કસ્સ દેવરઞ્ઞો પરિચારિકા કકુટપાદિનિયો પુબ્બે ‘‘અય્યો મહાકસ્સપો રાજગહં પિણ્ડાય પવિસતિ, ગચ્છથ થેરસ્સ દાનં દેથા’’તિ સક્કેન પેસિતા ઉપગન્ત્વા દિબ્બાહારં દાતુકામા ઠિતા થેરેન પટિક્ખિત્તા દેવલોકમેવ ગતા. ઇદાનિ પુરિમપ્પટિક્ખેપં ચિન્તેત્વા ‘‘કદાચિ ગણ્હેય્યા’’તિ સમાપત્તિતો વુટ્ઠિતસ્સ થેરસ્સ દાનં દાતુકામા સક્કસ્સ અનારોચેત્વા સયમેવ આગન્ત્વા દિબ્બભોજનાનિ ઉપનેન્તિયો પુરિમનયેનેવ થેરેન પટિક્ખિત્તા દેવલોકં ગન્ત્વા સક્કેન ‘‘કહં ગતત્થા’’તિ પુટ્ઠા તમત્થં આરોચેત્વા ‘‘દિન્નો વો થેરસ્સ પિણ્ડપાતો’’તિ સક્કેન વુત્તે ‘‘ગણ્હિતું ન ઇચ્છતી’’તિ. ‘‘કિં કથેસી’’તિ? ‘‘‘દુગ્ગતાનં સઙ્ગહં કરિસ્સામી’તિ આહ, દેવા’’તિ. ‘‘તુમ્હે કેનાકારેન ગતા’’તિ? ‘‘ઇમિનાવ, દેવા’’તિ. સક્કો ‘‘તુમ્હાદિસિયો થેરસ્સ પિણ્ડપાતં કિં દસ્સન્તી’’તિ? સયં દાતુકામો, જરાજિણ્ણો ખણ્ડદન્તો પલિતકેસો ઓભગ્ગસરીરો મહલ્લકો તન્તવાયો હુત્વા, સુજમ્પિ અસુરધીતરં તથારૂપિમેવ મહલ્લિકં કત્વા, એકં પેસકારવીથિં માપેત્વા તન્તં પસારેન્તો અચ્છિ, સુજા તસરં પૂરેતિ. તેન વુત્તં – ‘‘તેન ખો પન સમયેન સક્કો દેવાનમિન્દો…પે… તસરં પૂરેતી’’તિ.

તત્થ તન્તં વિનાતીતિ પસારિતતન્તં વિનન્તો વિય હોતિ. તસરં પૂરેતીતિ તસરવટ્ટિં વડ્ઢેન્તી વિય. યેન સક્કસ્સ દેવાનમિન્દસ્સ નિવેસનં તેનુપસઙ્કમીતિ થેરો નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય ‘‘દુગ્ગતજનસઙ્ગહં કરિસ્સામી’’તિ નગરાભિમુખો ગચ્છન્તો બહિનગરે સક્કેન માપિતં પેસકારવીથિં પટિપજ્જિત્વા ઓલોકેન્તો અદ્દસ ઓલુગ્ગવિલુગ્ગજિણ્ણસાલં તત્થ ચ તે જાયમ્પતિકે યથાવુત્તરૂપે તન્તવાયકમ્મં કરોન્તે દિસ્વા ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમે મહલ્લકકાલેપિ કમ્મં કરોન્તિ. ઇમસ્મિં નગરે ઇમેહિ દુગ્ગતતરા નત્થિ મઞ્ઞે. ઇમેહિ દિન્નં સાકમત્તમ્પિ ગહેત્વા ઇમેસં સઙ્ગહં કરિસ્સામી’’તિ. સો તેસં ગેહાભિમુખો અગમાસિ. સક્કો તં આગચ્છન્તં દિસ્વા સુજં આહ – ‘‘ભદ્દે, મય્હં અય્યો ઇતો આગચ્છતિ, તં ત્વં અપસ્સન્તી વિય તુણ્હી હુત્વા નિસીદ. ખણેનેવ વઞ્ચેત્વા પિણ્ડપાતં દસ્સામા’’તિ થેરો ગન્ત્વા ગેહદ્વારે અટ્ઠાસિ. તેપિ અપસ્સન્તા વિય અત્તનો કમ્મમેવ કરોન્તા થોકં આગમયિંસુ. અથ સક્કો ‘‘ગેહદ્વારે ઠિતો એકો થેરો વિય ખાયતિ, ઉપધારેહિ તાવા’’તિ આહ. ‘‘તુમ્હે ગન્ત્વા ઉપધારેથ, સામી’’તિ. સો ગેહા નિક્ખમિત્વા થેરં પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા ઉભોહિ હત્થેહિ જણ્ણુકાનિ ઓલુમ્બિત્વા નિત્થુનન્તો ઉટ્ઠાય ‘‘કતરત્થેરો નુ ખો અય્યો’’તિ થોકં ઓસક્કિત્વા ‘‘અક્ખીનિ મે ધૂમાયન્તી’’તિ વત્વા નલાટે હત્થં ઠપેત્વા ઉદ્ધં ઉલ્લોકેત્વા ‘‘અહો દુક્ખં અય્યો નો મહાકસ્સપત્થેરોવ ચિરસ્સં મે કુટિદ્વારં આગતો. અત્થિ નુ ખો કિઞ્ચિ ગેહે’’તિ આહ. સુજા થોકં આકુલા વિય હુત્વા ‘‘અત્થિ, સામી’’તિ પટિવચનં અદાસિ. સક્કો, ‘‘ભન્તે, લૂખં વા પણીતં વાતિ અચિન્તેત્વા સઙ્ગહં નો કરોથા’’તિ પત્તં ગણ્હિ. થેરો પત્તં દેન્તો ‘‘ઇમેસં એવ દુગ્ગતાનં જરાજિણ્ણાનં મયા સઙ્ગહો કાતબ્બો’’તિ ચિન્તેસિ. સો અન્તો પવિસિત્વા ઘટિઓદનં નામ ઘટિતો ઉદ્ધરિત્વા, પત્તં પૂરેત્વા, થેરસ્સ હત્થે ઠપેસિ. તેન વુત્તં – ‘‘અદ્દસા ખો સક્કો દેવાનમિન્દો…પે… અદાસી’’તિ.

તત્થ ઘટિયાતિ ભત્તઘટિતો. ‘‘ઘટિઓદન’’ન્તિપિ પાઠો, તસ્સ ઘટિઓદનં નામ દેવાનં કોચિ આહારવિસેસોતિ અત્થં વદન્તિ. ઉદ્ધરિત્વાતિ કુતોચિ ભાજનતો ઉદ્ધરિત્વા. અનેકસૂપો સો એવ આહારો પત્તે પક્ખિપિત્વા થેરસ્સ હત્થે ઠપનકાલે કપણાનં ઉપકપ્પનકલૂખાહારો વિય પઞ્ઞાયિત્થ, હત્થે ઠપિતમત્તે પન અત્તનો દિબ્બસભાવેનેવ અટ્ઠાસિ. અનેકસૂપોતિ મુગ્ગમાસાદિસૂપેહિ ચેવ ખજ્જવિકતીહિ ચ અનેકવિધસૂપો. અનેકબ્યઞ્જનોતિ નાનાવિધઉત્તરિભઙ્ગો. અનેકરસબ્યઞ્જનોતિ અનેકેહિ સૂપેહિ ચેવ બ્યઞ્જનેહિ ચ મધુરાદિમૂલરસાનઞ્ચેવ સમ્ભિન્નરસાનઞ્ચ અભિબ્યઞ્જકો, નાનગ્ગરસસૂપબ્યઞ્જનોતિ અત્થો.

સો કિર પિણ્ડપાતો થેરસ્સ હત્થે ઠપિતકાલે રાજગહનગરં અત્તનો દિબ્બગન્ધેન અજ્ઝોત્થરિ, તતો થેરો ચિન્તેસિ – ‘‘અયં પુરિસો અપ્પેસક્ખો, પિણ્ડપાતો અતિવિય પણીતો સક્કસ્સ ભોજનસદિસો. કો નુ ખો એસો’’તિ? અથ નં ‘‘સક્કો’’તિ ઞત્વા આહ – ‘‘ભારિયં તે, કોસિય, કમ્મં કતં દુગ્ગતાનં સમ્પત્તિં વિલુમ્પન્તેન, અજ્જ મય્હં દાનં દત્વા કોચિદેવ દુગ્ગતો સેનાપતિટ્ઠાનં વા સેટ્ઠિટ્ઠાનં વા લભેય્યા’’તિ. ‘‘કો મયા દુગ્ગતતરો અત્થિ, ભન્તે’’તિ? ‘‘કથં ત્વં દુગ્ગતો દેવરજ્જસિરિં અનુભવન્તો’’તિ? ‘‘ભન્તે, એવં નામેતં, મયા પન અનુપ્પન્ને બુદ્ધે કલ્યાણકમ્મં કતં, બુદ્ધુપ્પાદે પન વત્તમાને પુઞ્ઞકમ્મં કત્વા ચૂળરથદેવપુત્તો મહારથદેવપુત્તો અનેકવણ્ણદેવપુત્તોતિ ઇમે તયો દેવપુત્તા મમાસન્નટ્ઠાને નિબ્બત્તા મહાતેજવન્તતરા. અહં તેસુ દેવપુત્તેસુ ‘નક્ખત્તં કીળિસ્સામા’તિ પરિચારિકાયો ગહેત્વા અન્તરવીથિં ઓતિણ્ણેસુ પલાયિત્વા ગેહં પવિસામિ. તેસઞ્હિ સરીરતો તેજો મમ સરીરં ઓત્થરતિ, મમ સરીરતો તેજો તેસં સરીરં ન ઓત્થરતિ. કો મયા દુગ્ગતતરો, ભન્તે’’તિ? ‘‘એવં સન્તેપિ ઇતો પટ્ઠાય મય્હં મા એવં વઞ્ચેત્વા દાનમદાસી’’તિ. ‘‘વઞ્ચેત્વા તુમ્હાકં દાને દિન્ને મય્હં કુસલં અત્થિ નત્થી’’તિ? ‘‘અત્થિ, આવુસો’’તિ. ‘‘એવં સન્તે કુસલકરણં નામ મય્હં ભારો, ભન્તે’’તિ વત્વા થેરં વન્દિત્વા સુજં આદાય થેરં પદક્ખિણં કત્વા, વેહાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા ‘‘અહો દાનં પરમદાનં, કસ્સપે સુપ્પતિટ્ઠિત’’ન્તિ તિક્ખત્તું ઉદાનં ઉદાનેસિ. તેન વુત્તં ‘‘અથ ખો આયસ્મતો મહાકસ્સપસ્સ એતદહોસી’’તિઆદિ.

તત્થ કોસિયાતિ સક્કં દેવાનમિન્દં ગોત્તેન આલપતિ. પુઞ્ઞેન અત્થોતિ પુઞ્ઞેન પયોજનં. અત્થીતિ વચનસેસો. વેહાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વાતિ પથવિતો વેહાસં અભિઉગ્ગન્ત્વા. આકાસે અન્તલિક્ખેતિ આકાસમેવ પરિયાયસદ્દેન અન્તલિક્ખેતિ વદન્તિ. અથ વા અન્તલિક્ખસઙ્ખાતે આકાસે ન કસિણુગ્ઘાટિમાદિઆકાસેતિ વિસેસેન્તો વદતિ. અહો દાનન્તિ એત્થ અહોતિ અચ્છરિયત્થે નિપાતો. સક્કો હિ દેવાનમિન્દો, ‘‘યસ્મા નિરોધા વુટ્ઠિતસ્સ અય્યસ્સ મહાકસ્સપત્થેરસ્સ સક્કચ્ચં સહત્થેન ચિત્તીકત્વા અનપવિદ્ધં કાલેન પરેસં અનુપહચ્ચ, સમ્માદિટ્ઠિં પુરક્ખત્વા ઇદમીદિસં મયા દિબ્બભોજનદાનં દિન્નં, તસ્મા ખેત્તસમ્પત્તિ દેય્યધમ્મસમ્પત્તિ ચિત્તસમ્પત્તીતિ, તિવિધાયપિ સમ્પત્તિયા સમન્નાગતત્તા સબ્બઙ્ગસમ્પન્નં વત મયા દાનં પવત્તિત’’ન્તિ અચ્છરિયબ્ભુતચિત્તજાતો તદા અત્તનો હદયબ્ભન્તરગતં પીતિસોમનસ્સં સમુગ્ગિરન્તો ‘‘અહો દાન’’ન્તિ વત્વા તસ્સ દાનસ્સ વુત્તનયેન ઉત્તમદાનભાવં ખેત્તઙ્ગતભાવઞ્ચ પકાસેન્તો ‘‘પરમદાનં કસ્સપે સુપ્પતિટ્ઠિત’’ન્તિ ઉદાનં ઉદાનેસિ.

એવં પન સક્કસ્સ ઉદાનેન્તસ્સ ભગવા વિહારે ઠિતોયેવ દિબ્બસોતેન સદ્દં સુત્વા ‘‘પસ્સથ, ભિક્ખવે, સક્કં દેવાનમિન્દં ઉદાનં ઉદાનેત્વા આકાસેન ગચ્છન્ત’’ન્તિ ભિક્ખૂનં વત્વા તેહિ ‘‘કિં પન, ભન્તે, તેન કત’’ન્તિ પુટ્ઠો ‘‘મમ પુત્તસ્સ કસ્સપસ્સ વઞ્ચેત્વા દાનં અદાસિ, તેન ચ અત્તમનો ઉદાનેસી’’તિ આહ. તેન વુત્તં ‘‘અસ્સોસિ ખો ભગવા દિબ્બાય સોતધાતુયા’’તિઆદિ.

તત્થ દિબ્બાય સોતધાતુયાતિ દિબ્બસદિસત્તા દિબ્બા. દેવતાનઞ્હિ સુચરિતકમ્મનિબ્બત્તા પિત્તસેમ્હરુહિરાદીહિ અપલિબુદ્ધા ઉપક્કિલેસવિનિમુત્તતાય દૂરેપિ આરમ્મણં ગહેતું સમત્થા દિબ્બપસાદસોતધાતુ હોતિ. અયઞ્ચાપિ ભગવતો વીરિયભાવનાબલનિબ્બત્તા ઞાણમયા સોતધાતુ તાદિસા એવાતિ દિબ્બસદિસત્તા દિબ્બા. અપિ ચ દિબ્બવિહારવસેન પટિલદ્ધત્તા અત્તના ચ દિબ્બવિહારસન્નિસ્સિતત્તાપિ દિબ્બા. સવનટ્ઠેન ચ સભાવધારણટ્ઠેન ચ સોતધાતુ, સોતધાતુયાપિ કિચ્ચકરણેન સોતધાતુ વિયાતિ સોતધાતુ, તાય દિબ્બાય સોતધાતુયા. વિસુદ્ધાયાતિ પરિસુદ્ધાય નિરુપક્કિલેસાય. અતિક્કન્તમાનુસિકાયાતિ મનુસ્સૂપચારં અતિક્કમિત્વા સદ્દસ્સવનેન માનુસિકમંસસોતધાતું અતિક્કમિત્વા ઠિતાય.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ ‘‘સમ્માપટિપત્તિયા ગુણવિસેસે પતિટ્ઠિતં પુરિસાતિસયં દેવાપિ મનુસ્સાપિ આદરજાતા અતિવિય પિહયન્તી’’તિ ઇમમત્થં વિદિત્વા તદત્થદીપનં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્ર પિણ્ડપાતિકઙ્ગસઙ્ખાતં ધુતઙ્ગં સમાદાય તસ્સ પરિપૂરણેન પિણ્ડપાતિકસ્સ. નનુ ચાયં ગાથા આયસ્મન્તં મહાકસ્સપં નિમિત્તં કત્વા ભાસિતા, થેરો ચ સબ્બેસં ધુતવાદાનં અગ્ગો તેરસધુતઙ્ગધરો, સો કસ્મા એકેનેવ ધુતઙ્ગેન કિત્તિતોતિ? અટ્ઠુપ્પત્તિવસેનાયં નિદ્દેસો. અથ વા દેસનામત્તમેતં, ઇમિના દેસનાસીસેન સબ્બેપિસ્સ ધુતઙ્ગા વુત્તાતિ વેદિતબ્બા. અથ વા ‘‘યથાપિ ભમરો પુપ્ફ’’ન્તિ (ધ. પ. ૪૯) ગાથાય વુત્તનયેન પરમપ્પિચ્છતાય કુલાનુદ્દયતાય ચસ્સ સબ્બં પિણ્ડપાતિકવત્તં અક્ખણ્ડેત્વા તત્થ સાતિસયં પટિપત્તિયા પકાસનત્થં ‘‘પિણ્ડપાતિકસ્સા’’તિ વુત્તં. પિણ્ડપાતિકસ્સાતિ ચ પિહયન્તીતિ પદં અપેક્ખિત્વા સમ્પદાનવચનં, તં ઉપયોગત્થે દટ્ઠબ્બં. અત્તભરસ્સાતિ ‘‘અપ્પાનિ ચ તાનિ સુલભાનિ અનવજ્જાની’’તિ (અ. નિ. ૪.૨૭; ઇતિવુ. ૧૦૧) એવં વુત્તેહિ અપ્પાનવજ્જસુલભરૂપેહિ ચતૂહિ પચ્ચયેહિ અત્તાનમેવ ભરન્તસ્સ. અનઞ્ઞપોસિનોતિ આમિસસઙ્ગણ્હનેન અઞ્ઞે સિસ્સાદિકે પોસેતું અનુસ્સુક્કતાય અનઞ્ઞપોસિનો. પદદ્વયેનસ્સ કાયપરિહારિકેન ચીવરેન કુચ્છિપરિહારિકેન પિણ્ડપાતેન વિચરણતો સલ્લહુકવુત્તિતં સુભરતં પરમઞ્ચ સન્તુટ્ઠિં દસ્સેતિ. અથ વા અત્તભરસ્સાતિ એકવચનિચ્છાય અત્તભાવસઙ્ખાતં એકંયેવ ઇમં અત્તાનં ભરતિ, ન ઇતો પરં અઞ્ઞન્તિ અત્તભરો, તતો એવ અત્તના અઞ્ઞસ્સ પોસેતબ્બસ્સ અભાવતો અનઞ્ઞપોસી, તસ્સ અત્તભરસ્સ અનઞ્ઞપોસિનો. પદદ્વયેનપિ ખીણાસવભાવેન આયતિં અનાદાનતં દસ્સેતિ.

દેવા પિહયન્તિ…પે… સતીમતોતિ તં અગ્ગફલાધિગમેન સબ્બકિલેસદરથપરિળાહાનં વૂપસમેન પટિપ્પસ્સદ્ધિયા ઉપસન્તં, સતિવેપુલ્લપ્પત્તિયા નિચ્ચકાલં સતોકારિતાય સતિમન્તં, તતો એવ ઇટ્ઠાનિટ્ઠાદીસુ તાદિલક્ખણપ્પત્તં ખીણાસવં સક્કાદયો દેવા પિહયન્તિ પત્થેન્તિ, તસ્સ સીલાદિગુણવિસેસેસુ બહુમાનં ઉપ્પાદેન્તા આદરં જનેન્તિ, પગેવ મનુસ્સાતિ.

સત્તમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. પિણ્ડપાતિકસુત્તવણ્ણના

૨૮. અટ્ઠમે પચ્છાભત્તન્તિ એકાસનિકખલુપચ્છાભત્તિકાનં પાતોવ ભુત્તાનં અન્તોમજ્ઝન્હિકોપિ પચ્છાભત્તમેવ, ઇધ પન પકતિભત્તસ્સેવ પચ્છતો પચ્છાભત્તન્તિ વેદિતબ્બં. પિણ્ડપાતપટિક્કન્તાનન્તિ પિણ્ડપાતતો પટિક્કન્તાનં, પિણ્ડપાતં પરિયેસિત્વા ભત્તકિચ્ચસ્સ નિટ્ઠાપનવસેન તતો નિવત્તાનં. કરેરિમણ્ડલમાળેતિ એત્થ કરેરીતિ વરુણરુક્ખસ્સ નામં. સો કિર ગન્ધકુટિયા મણ્ડપસ્સ સાલાય ચ અન્તરે હોતિ, તેન ગન્ધકુટીપિ ‘‘કરેરિકુટિકા’’તિ વુચ્ચતિ, મણ્ડપોપિ સાલાપિ ‘‘કરેરિમણ્ડલમાળો’’તિ. તસ્મા કરેરિરુક્ખસ્સ અવિદૂરે કતે નિસીદનસાલસઙ્ખાતે મણ્ડલમાળે. તિણપણ્ણચ્છદનં અનોવસ્સકં ‘‘મણ્ડલમાળો’’તિ વદન્તિ, અતિમુત્તકાદિલતામણ્ડપો ‘‘મણ્ડલમાળો’’તિ અપરે.

કાલેન કાલન્તિ કાલે કાલે અન્તરન્તરા, તસ્મિં તસ્મિં સમયેતિ અત્થો. મનાપિકેતિ મનવડ્ઢકે, પિયરૂપે ઇટ્ઠેતિ અત્થો. ઇટ્ઠાનિટ્ઠભાવો ચ પુગ્ગલવસેન ચ દ્વારવસેન ચ ગહેતબ્બો. એકચ્ચસ્સ હિ ઇટ્ઠાભિમતો એકચ્ચસ્સ અનિટ્ઠો હોતિ, એકચ્ચસ્સ અનિટ્ઠાભિમતો એકચ્ચસ્સ ઇટ્ઠો. તથા એકસ્સ દ્વારસ્સ ઇટ્ઠો અઞ્ઞસ્સ અનિટ્ઠો. વિપાકવસેન પનેત્થ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. કુસલવિપાકો હિ એકન્તેન ઇટ્ઠો, અકુસલવિપાકો અનિટ્ઠો એવાતિ. ચક્ખુના રૂપે પસ્સિતુન્તિ ગામં પિણ્ડાય પવિટ્ઠો ઉપાસકેહિ ગેહં પવેસેત્વા પૂજાસક્કારકરણત્થં ઉપનીતેસુ આસનવિતાનાદીસુ નાનાવિરાગસમુજ્જલવણ્ણસઙ્ખાતે રજનીયે અઞ્ઞે ચ સવિઞ્ઞાણકરૂપે ચક્ખુદ્વારિકવિઞ્ઞાણેહિ પસ્સિતું. સદ્દેતિ તથેવ ઇસ્સરજનાનં ગેહં પવિટ્ઠો તેસં પયુત્તે ગીતવાદિતસદ્દે સોતું. ગન્ધેતિ તથા તેહિ પૂજાસક્કારવસેન ઉપનીતે પુપ્ફધૂમાદિગન્ધે ઘાયિતું. રસેતિ તેહિ દિન્નાહારપરિભોગે નાનગ્ગરસે સાયિતું. ફોટ્ઠબ્બેતિ મહગ્ઘપચ્ચત્થરણેસુ આસનેસુ નિસિન્નકાલે સુખસમ્ફસ્સે ફોટ્ઠબ્બે ફુસિતું. એવઞ્ચ પઞ્ચદ્વારિકઇટ્ઠારમ્મણપ્પટિલાભં કિત્તેત્વા ઇદાનિ મનોદ્વારિકઇટ્ઠારમ્મણપ્પટિલાભં દસ્સેતું ‘‘સક્કતો’’તિઆદિ વુત્તં. તં હેટ્ઠા વુત્તત્થમેવ.

કિં પન અપિણ્ડપાતિકાનં અયં નયો ન લબ્ભતીતિ? લબ્ભતિ. તેસમ્પિ હિ નિમન્તનસલાકભત્તાદિઅત્થં ગામં ગતકાલે ઉળારવિભવા ઉપાસકા તથા સક્કારસમ્માનં કરોન્તિયેવ, તં પન અનિયતં. પિણ્ડપાતિકાનં પન તદા નિચ્ચમેવ તત્થ પૂજાસક્કારં કરિયમાનં દિસ્વા, સક્કારગરુતાય અનિસ્સરણમગ્ગે ઠત્વા, અયોનિસોમનસિકારવસેન તે ભિક્ખૂ એવમાહંસુ. તેનેવાહ – ‘‘હન્દાવુસો, મયમ્પિ પિણ્ડપાતિકા હોમા’’તિઆદિ.

તત્થ હન્દાતિ વોસ્સગ્ગત્થે નિપાતો. લચ્છામાતિ લભિસ્સામ. તેનુપસઙ્કમીતિ તત્થ સુરભિગન્ધકુટિયં નિસિન્નો તેસં તં કથાસલ્લાપં સુત્વા ‘‘ઇમે ભિક્ખૂ માદિસસ્સ નામ બુદ્ધસ્સ સાસને પબ્બજિત્વા મયા સદ્ધિં એકવિહારે વસન્તાપિ એવં અયોનિસોમનસિકારવસેન કથં પવત્તેન્તિ, સલ્લેખે ન વત્તન્તિ, હન્દ તે તતો નિવારેત્વા સલ્લેખવિહારે નિયોજેસ્સામી’’તિ મણ્ડલમાળં ઉપસઙ્કમિ. સેસં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ ‘‘અપ્પિચ્છતાસન્તુટ્ઠિતાસલ્લેખાનં વસેન કિલેસે ધુનિતું તણ્હં વિસોસેતું પટિપન્નોતિ પિણ્ડપાતિકસ્સ સતો દેવા પિહયન્તિ, તસ્સ પટિપત્તિયા આદરજાતા પિયાયન્તિ, ન ઇતો અઞ્ઞથા’’તિ ઇમમત્થં વિદિત્વા તદત્થદીપનં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ નો ચે સદ્દસિલોકનિસ્સિતોતિ ‘‘અહો અય્યો અપ્પિચ્છો સન્તુટ્ઠો પરમસલ્લેખવુત્તી’’તિઆદિના પરેહિ કિત્તિતબ્બસદ્દસઙ્ખાતં સિલોકં. તણ્હાય નિસ્સિતો ન હોતિ ચેતિ અત્થો. સદ્દો વા સમ્મુખા વણ્ણભણનથુતિઘોસો, સિલોકો પરમ્મુખભૂતા પસંસા પત્થટયસતા વા. સેસં અનન્તરસુત્તે વુત્તનયમેવ.

અટ્ઠમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. સિપ્પસુત્તવણ્ણના

૨૯. નવમે કો નુ ખો, આવુસો, સિપ્પં જાનાતીતિ, આવુસો, અમ્હેસુ ઇધ સન્નિપતિતેસુ કો નુ જીવિતનિમિત્તં સિક્ખિતબ્બટ્ઠેન ‘‘સિપ્પ’’ન્તિ લદ્ધનામં યંકિઞ્ચિ આજીવં વિજાનાતિ? કો કિં સિપ્પં સિક્ખીતિ કો દીઘરત્તં સિપ્પાચરિયકુલં પયિરુપાસિત્વા આગમતો પયોગતો ચ હત્થિસિપ્પાદીસુ કિં સિપ્પં સિક્ખિ? કતરં સિપ્પં સિપ્પાનં અગ્ગન્તિ સબ્બસિપ્પાનં અગારય્હતાય મહપ્ફલતાય અકિચ્છસિદ્ધિયા ચ કતરં સિપ્પં અગ્ગં ઉત્તમં? યં નિસ્સાય સુખેન સક્કા જીવિતુન્તિ અધિપ્પાયો. તત્થેકચ્ચેતિ તેસુ ભિક્ખૂસુ એકચ્ચે ભિક્ખૂ. યે હત્થાચરિયકુલા પબ્બજિતા તે. એવમાહંસૂતિ તે એવં ભણિંસુ. ઇતો પરમ્પિ ‘‘એકચ્ચે’’તિ વુત્તટ્ઠાને એસેવ નયો. હત્થિસિપ્પન્તિ યં હત્થીનં પરિગ્ગણ્હનદમનસારણરોગતિકિચ્છાદિભેદં કત્તબ્બં, તં ઉદ્દિસ્સ પવત્તં સબ્બમ્પિ સિપ્પં ઇધ ‘‘હત્થિસિપ્પ’’ન્તિ અધિપ્પેતં. અસ્સસિપ્પન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. રથસિપ્પં પન રથયોગ્ગાનં દમનસારણાદિવિધાનવસેન ચેવ રથસ્સ કરણવસેન ચ વેદિતબ્બં. ધનુસિપ્પન્તિ ઇસ્સાસસિપ્પં, યો ધનુબ્બેધોતિ વુચ્ચતિ. થરુસિપ્પન્તિ સેસઆવુધસિપ્પં. મુદ્દાસિપ્પન્તિ હત્થમુદ્દાય ગણનસિપ્પં. ગણનસિપ્પન્તિ અચ્છિદ્દકગણનસિપ્પં. સઙ્ખાનસિપ્પન્તિ સઙ્કલનપટુપ્પાદનાદિવસેન પિણ્ડગણનસિપ્પં. તં યસ્સ પગુણં હોતિ, સો રુક્ખમ્પિ દિસ્વા ‘‘એત્તકાનિ એત્થ પણ્ણાની’’તિ ગણિતું જાનાતિ. લેખાસિપ્પન્તિ નાનાકારેહિ અક્ખરલિખનસિપ્પં, લિપિઞાણં વા. કાવેય્યસિપ્પન્તિ અત્તનો ચિન્તાવસેન વા પરતો પટિલદ્ધસુતવસેન વા, ‘‘ઇમસ્સ અયમત્થો, એવં નં યોજેસ્સામી’’તિ એવં અત્થવસેન વા, કિઞ્ચિદેવ કબ્બં દિસ્વા, ‘‘તપ્પટિભાગં કબ્બં કરિસ્સામી’’તિ ઠાનુપ્પત્તિકપટિભાનવસેન વા ચિન્તાકવિઆદીનં ચતુન્નં કવીનં કબ્બકરણસિપ્પં. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, કવી – ચિન્તાકવિ, સુતકવિ, અત્થકવિ, પટિભાનકવી’’તિ (અ. નિ. ૪.૨૩૧).

લોકાયતસિપ્પન્તિ ‘‘કાકો સેતો અટ્ઠીનં સેતત્તા, બલાકા રત્તા લોહિતસ્સ રત્તત્તા’’તિ એવમાદિનયપ્પવત્તં પરલોકનિબ્બાનાનં પટિસેધકં વિતણ્ડસત્થસિપ્પં. ખત્તવિજ્જાસિપ્પન્તિ અબ્ભેય્યમાસુરક્ખાદિનીતિસત્થસિપ્પં. ઇમાનિ કિર દ્વાદસ મહાસિપ્પાનિ નામ. તેનેવાહ તત્થ તત્થ ‘‘સિપ્પાનં અગ્ગ’’ન્તિ.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ એતં સબ્બસિપ્પાયતનાનં જીવિકત્થતાય વટ્ટદુક્ખતો અનિસ્સરણભાવં, સીલાદીનંયેવ પન સુપરિસુદ્ધાનં નિસ્સરણભાવં, તં સમઙ્ગિનોયેવ ચ ભિક્ખુભાવં સબ્બાકારતો વિદિત્વા તદત્થવિભાવનં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ અસિપ્પજીવીતિ ચતુન્નં તણ્હુપ્પાદાનં સમુચ્છેદવિક્ખમ્ભનેન પચ્ચયાસાય વિસોસિતત્તા યંકિઞ્ચિ સિપ્પં ઉપનિસ્સાય જીવિકં ન કપ્પેતીતિ અસિપ્પજીવી, એતેન આજીવપારિસુદ્ધિસીલં દસ્સેતિ. લહૂતિ અપ્પકિચ્ચતાય સલ્લહુકવુત્તિતાય ચ લહુ અબહુલસમ્ભારો, એતેન ચતુપચ્ચયસન્તોસસિદ્ધં સુભરતં દસ્સેતિ. અત્થકામોતિ સદેવકસ્સ લોકસ્સ અત્થમેવ કામેતીતિ અત્થકામો, એતેન સત્તાનં અનત્થપરિવજ્જનસ્સ પકાસિતત્તા પાતિમોક્ખસંવરસીલં દસ્સેતિ પાણાતિપાતાદિઅનત્થવિરમણપરિદીપનતો. યતિન્દ્રિયોતિ ચક્ખાદીનં છન્નં ઇન્દ્રિયાનં અભિજ્ઝાદ્યપ્પવત્તિતો સંયમેન યતિન્દ્રિયો, એતેન ઇન્દ્રિયસંવરસીલં વુત્તં. સબ્બધિ વિપ્પમુત્તોતિ એવં સુપરિસુદ્ધસીલો ચતુપચ્ચયસન્તોસે અવટ્ઠિતો સપ્પચ્ચયં નામરૂપં પરિગ્ગહેત્વા અનિચ્ચાદિવસેન સઙ્ખારે સમ્મસન્તો વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા તતો પરં પટિપાટિયા પવત્તિતેહિ ચતૂહિ અરિયમગ્ગેહિ સંયોજનાનં પહીનત્તા સબ્બધિ સબ્બત્થ ભવાદીસુ વિપ્પમુત્તો.

અનોકસારી અમમો નિરાસોતિ તથા સબ્બધિ વિપ્પમુત્તત્તા એવ ઓકસઙ્ખાતેસુ છસુપિ આયતનેસુ તણ્હાભિસરણસ્સ અભાવેન અનોકસારી, રૂપાદીસુ કત્થચિ મમઙ્કારાભાવતો અમમો, સબ્બેન સબ્બં અનાસીસનતો નિરાસો. હિત્વા માનં એકચરો સ ભિક્ખૂતિ એવંભૂતો ચ સો અરહત્તમગ્ગપ્પત્તિસમકાલમેવ અનવસેસં માનં હિત્વા પજહિત્વા ઇમે ભિક્ખૂ વિય ગણસઙ્ગણિકં અકત્વા પવિવેકકામતાય તણ્હાસહાયવિરહેન ચ સબ્બિરિયાપથેસુ એકચરો, સો સબ્બસો ભિન્નકિલેસત્તા પરમત્થતો ભિક્ખુ નામ. એત્થ ચ ‘‘અસિપ્પજીવી’’તિઆદિના લોકિયગુણા કથિતા, ‘‘સબ્બધિ વિપ્પમુત્તો’’તિઆદિના લોકુત્તરગુણા કથિતા. તત્થ અસિપ્પજીવીતિઆદિ ‘‘વિભવે ઠિતસ્સેવ અયં ધમ્મો, ન સિપ્પં નિસ્સાય મિચ્છાજીવેન જીવિકં કપ્પેન્તસ્સ, તસ્મા સિપ્પેસુ સારગ્ગહણં વિસ્સજ્જેત્વા અધિસીલાદીસુયેવ તુમ્હેહિ સિક્ખિતબ્બ’’ન્તિ દસ્સેતિ.

નવમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. લોકસુત્તવણ્ણના

૩૦. દસમે બુદ્ધચક્ખુનાતિ એત્થ આસયાનુસયઞાણં ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તઞાણઞ્ચ બુદ્ધચક્ખુ નામ. યથાહ –

‘‘અદ્દસા ખો ભગવા બુદ્ધચક્ખુના લોકં વોલોકેન્તો સત્તે અપ્પરજક્ખે મહારજક્ખે તિક્ખિન્દ્રિયે મુદિન્દ્રિયે’’તિઆદિ (મ. નિ. ૧.૨૮૩; ૨.૩૩૯).

લોકન્તિ તયો લોકા – ઓકાસલોકો, સઙ્ખારલોકો, સત્તલોકોતિ. તત્થ –

‘‘યાવતા ચન્દિમસૂરિયા પરિહરન્તિ,

દિસા ભન્તિ વિરોચના;

તાવ સહસ્સધા લોકો,

એત્થ તે વત્તતી વસો’’તિ. –

આદીસુ (મ. નિ. ૧.૫૦૩) ઓકાસલોકો. ‘‘એકો લોકો – સબ્બે સત્તા આહારટ્ઠિતિકા, દ્વે લોકા – નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ, તયો લોકા – તિસ્સો વેદના, ચત્તારો લોકા – ચત્તારો આહારા, પઞ્ચ લોકા – પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા, છ લોકા – છ અજ્ઝત્તિકાનિ આયતનાનિ, સત્ત લોકા – સત્ત વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો, અટ્ઠ લોકા – અટ્ઠ લોકધમ્મા, નવ લોકા – નવ સત્તાવાસા, દસ લોકા – દસાયતનાનિ, દ્વાદસ લોકા – દ્વાદસાયતનાનિ, અટ્ઠારસ લોકા – અટ્ઠારસ ધાતુયો’’તિઆદીસુ (પટિ. મ. ૧.૧૧૨) સઙ્ખારલોકો. ‘‘સસ્સતો લોકો, અસસ્સતો લોકો’’તિઆદીસુ સત્તલોકો વુત્તો. ઇધાપિ સત્તલોકો વેદિતબ્બો.

તત્થ લોકીયતિ વિચિત્તાકારતો દિસ્સતીતિ ચક્કવાળસઙ્ખાતો લોકો ઓકાસલોકો, સઙ્ખારો લુજ્જતિ પલુજ્જતીતિ લોકો, લોકીયતિ એત્થ પુઞ્ઞપાપં તબ્બિપાકો ચાતિ સત્તલોકો. તેસુ ભગવા મહાકરુણાય અનુકમ્પમાનો સંસારદુક્ખતો મોચેતુકામો સત્તલોકં ઓલોકેસિ. કતમસ્સ પન સત્તાહસ્સ અચ્ચયેન ઓલોકેસિ? પઠમસ્સ સત્તાહસ્સ. ભગવા હિ પલ્લઙ્કસત્તાહસ્સ પરિયોસાને પચ્છિમયામાવસાને ‘‘યદા હવે પાતુભવન્તિ ધમ્મા…પે… સૂરિયોવ ઓભાસયમન્તલિક્ખ’’ન્તિ (ઉદા. ૧-૩; કથા. ૩૨૧; મહાવ. ૧-૩) ઇમં અરિયમગ્ગાનુભાવદીપકં ઉદાનં ઉદાનેત્વા, ‘‘અહં તાવ એવં સુદુત્તરં સંસારમહોઘં ઇમાય ધમ્મનાવાય સમુત્તરિત્વા નિબ્બાનપારે ઠિતો, હન્દ દાનિ લોકમ્પિ તારેસ્સામિ, કીદિસો નુ ખો લોકો’’તિ લોકં વોલોકેસિ. તં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘અથ ખો ભગવા તસ્સ સત્તાહસ્સ અચ્ચયેન તમ્હા સમાધિમ્હા વુટ્ઠહિત્વા બુદ્ધચક્ખુના લોકં વોલોકેસી’’તિ.

તત્થ વોલોકેસીતિ વિવિધેહિ આકારેહિ પસ્સિ, હત્થતલે ઠપિતઆમલકં વિય અત્તનો ઞાણેન પચ્ચક્ખં અકાસિ. અનેકેહિ સન્તાપેહીતિઆદિ વોલોકિતાકારદસ્સનં. અનેકેહિ સન્તાપેહીતિ અનેકેહિ દુક્ખેહિ. દુક્ખઞ્હિ સન્તાપનપીળનટ્ઠેન સન્તાપોતિ વુચ્ચતિ. યથાહ – ‘‘દુક્ખસ્સ પીળનટ્ઠો સઙ્ખતટ્ઠો સન્તાપટ્ઠો વિપરિણામટ્ઠો’’તિ (પટિ. મ. ૧.૧૭). તઞ્ચ દુક્ખદુક્ખાદિવસેન ચેવ જાતિઆદિવસેન ચ અનેકપ્પકારં. તેન વુત્તં ‘‘અનેકેહિ સન્તાપેહી’’તિ. અનેકેહિ દુક્ખેહિ સન્તપ્પમાને પીળિયમાને બાધિયમાને. પરિળાહેહીતિ પરિદાહેહિ. પરિડય્હમાનેતિ ઇન્ધનં વિય અગ્ગિના સમન્તતો ડય્હમાને. રાગજેહીતિ રાગસમ્ભૂતેહિ. એસ નયો સેસેસુપિ. રાગાદયો હિ યસ્મિં સન્તાને ઉપ્પજ્જન્તિ, તં નિદ્દહન્તા વિય વિબાધેન્તિ, તેન વુત્તં – ‘‘તયોમે, ભિક્ખવે, અગ્ગી – રાગગ્ગિ, દોસગ્ગિ, મોહગ્ગી’’તિ (ઇતિવુ. ૯૩). યતો તે ચિત્તં કાયઞ્ચ કિલેસેન્તીતિ કિલેસાતિ વુચ્ચન્તિ. એત્થ ચ પરિડય્હમાનેતિ એતેન ભગવા રાગાદિકિલેસાનં પવત્તિદુક્ખતં, તેન ચ સત્તાનં અભિભૂતતં દસ્સેતિ. સન્તપ્પમાનેતિ ઇમિના પન તેસં કાલન્તરદુક્ખતં, તેન નિરન્તરોપદ્દવતઞ્ચ દસ્સેતિ.