૧૦. લોકસુત્તવણ્ણના

૩૦. દસમે બુદ્ધચક્ખુનાતિ એત્થ આસયાનુસયઞાણં ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તઞાણઞ્ચ બુદ્ધચક્ખુ નામ. યથાહ –

‘‘અદ્દસા ખો ભગવા બુદ્ધચક્ખુના લોકં વોલોકેન્તો સત્તે અપ્પરજક્ખે મહારજક્ખે તિક્ખિન્દ્રિયે મુદિન્દ્રિયે’’તિઆદિ (મ. નિ. ૧.૨૮૩; ૨.૩૩૯).

લોકન્તિ તયો લોકા – ઓકાસલોકો, સઙ્ખારલોકો, સત્તલોકોતિ. તત્થ –

‘‘યાવતા ચન્દિમસૂરિયા પરિહરન્તિ,

દિસા ભન્તિ વિરોચના;

તાવ સહસ્સધા લોકો,

એત્થ તે વત્તતી વસો’’તિ. –

આદીસુ (મ. નિ. ૧.૫૦૩) ઓકાસલોકો. ‘‘એકો લોકો – સબ્બે સત્તા આહારટ્ઠિતિકા, દ્વે લોકા – નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ, તયો લોકા – તિસ્સો વેદના, ચત્તારો લોકા – ચત્તારો આહારા, પઞ્ચ લોકા – પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા, છ લોકા – છ અજ્ઝત્તિકાનિ આયતનાનિ, સત્ત લોકા – સત્ત વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો, અટ્ઠ લોકા – અટ્ઠ લોકધમ્મા, નવ લોકા – નવ સત્તાવાસા, દસ લોકા – દસાયતનાનિ, દ્વાદસ લોકા – દ્વાદસાયતનાનિ, અટ્ઠારસ લોકા – અટ્ઠારસ ધાતુયો’’તિઆદીસુ (પટિ. મ. ૧.૧૧૨) સઙ્ખારલોકો. ‘‘સસ્સતો લોકો, અસસ્સતો લોકો’’તિઆદીસુ સત્તલોકો વુત્તો. ઇધાપિ સત્તલોકો વેદિતબ્બો.

તત્થ લોકીયતિ વિચિત્તાકારતો દિસ્સતીતિ ચક્કવાળસઙ્ખાતો લોકો ઓકાસલોકો, સઙ્ખારો લુજ્જતિ પલુજ્જતીતિ લોકો, લોકીયતિ એત્થ પુઞ્ઞપાપં તબ્બિપાકો ચાતિ સત્તલોકો. તેસુ ભગવા મહાકરુણાય અનુકમ્પમાનો સંસારદુક્ખતો મોચેતુકામો સત્તલોકં ઓલોકેસિ. કતમસ્સ પન સત્તાહસ્સ અચ્ચયેન ઓલોકેસિ? પઠમસ્સ સત્તાહસ્સ. ભગવા હિ પલ્લઙ્કસત્તાહસ્સ પરિયોસાને પચ્છિમયામાવસાને ‘‘યદા હવે પાતુભવન્તિ ધમ્મા…પે… સૂરિયોવ ઓભાસયમન્તલિક્ખ’’ન્તિ (ઉદા. ૧-૩; કથા. ૩૨૧; મહાવ. ૧-૩) ઇમં અરિયમગ્ગાનુભાવદીપકં ઉદાનં ઉદાનેત્વા, ‘‘અહં તાવ એવં સુદુત્તરં સંસારમહોઘં ઇમાય ધમ્મનાવાય સમુત્તરિત્વા નિબ્બાનપારે ઠિતો, હન્દ દાનિ લોકમ્પિ તારેસ્સામિ, કીદિસો નુ ખો લોકો’’તિ લોકં વોલોકેસિ. તં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘અથ ખો ભગવા તસ્સ સત્તાહસ્સ અચ્ચયેન તમ્હા સમાધિમ્હા વુટ્ઠહિત્વા બુદ્ધચક્ખુના લોકં વોલોકેસી’’તિ.

તત્થ વોલોકેસીતિ વિવિધેહિ આકારેહિ પસ્સિ, હત્થતલે ઠપિતઆમલકં વિય અત્તનો ઞાણેન પચ્ચક્ખં અકાસિ. અનેકેહિ સન્તાપેહીતિઆદિ વોલોકિતાકારદસ્સનં. અનેકેહિ સન્તાપેહીતિ અનેકેહિ દુક્ખેહિ. દુક્ખઞ્હિ સન્તાપનપીળનટ્ઠેન સન્તાપોતિ વુચ્ચતિ. યથાહ – ‘‘દુક્ખસ્સ પીળનટ્ઠો સઙ્ખતટ્ઠો સન્તાપટ્ઠો વિપરિણામટ્ઠો’’તિ (પટિ. મ. ૧.૧૭). તઞ્ચ દુક્ખદુક્ખાદિવસેન ચેવ જાતિઆદિવસેન ચ અનેકપ્પકારં. તેન વુત્તં ‘‘અનેકેહિ સન્તાપેહી’’તિ. અનેકેહિ દુક્ખેહિ સન્તપ્પમાને પીળિયમાને બાધિયમાને. પરિળાહેહીતિ પરિદાહેહિ. પરિડય્હમાનેતિ ઇન્ધનં વિય અગ્ગિના સમન્તતો ડય્હમાને. રાગજેહીતિ રાગસમ્ભૂતેહિ. એસ નયો સેસેસુપિ. રાગાદયો હિ યસ્મિં સન્તાને ઉપ્પજ્જન્તિ, તં નિદ્દહન્તા વિય વિબાધેન્તિ, તેન વુત્તં – ‘‘તયોમે, ભિક્ખવે, અગ્ગી – રાગગ્ગિ, દોસગ્ગિ, મોહગ્ગી’’તિ (ઇતિવુ. ૯૩). યતો તે ચિત્તં કાયઞ્ચ કિલેસેન્તીતિ કિલેસાતિ વુચ્ચન્તિ. એત્થ ચ પરિડય્હમાનેતિ એતેન ભગવા રાગાદિકિલેસાનં પવત્તિદુક્ખતં, તેન ચ સત્તાનં અભિભૂતતં દસ્સેતિ. સન્તપ્પમાનેતિ ઇમિના પન તેસં કાલન્તરદુક્ખતં, તેન નિરન્તરોપદ્દવતઞ્ચ દસ્સેતિ.

ભગવા હિ બોધિરુક્ખમૂલે અપરાજિતપલ્લઙ્કે નિસિન્નો પઠમયામે પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરિત્વા મજ્ઝિમયામે દિબ્બચક્ખું વિસોધેત્વા પચ્છિમયામે પટિચ્ચસમુપ્પાદે ઞાણં ઓતારેત્વા કિલેસમૂલકં વટ્ટદુક્ખં અભિઞ્ઞાય સઙ્ખારે પરિગ્ગહેત્વા સમ્મસન્તો અનુક્કમેન વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરિયમગ્ગાધિગમેન સયં વિગતવિદ્ધસ્તકિલેસો અભિસમ્બુદ્ધો હુત્વા પચ્ચવેક્ખણાનન્તરં અનવસેસાનં કિલેસાનં પહીનત્તા અત્તનો વટ્ટદુક્ખસ્સ પરિક્ખીણભાવદીપકં સબ્બબુદ્ધાનં અવિજહિતં ‘‘અનેકજાતિસંસાર’’ન્તિ (ધ. પ. ૧૫૩) ઉદાનં ઉદાનેત્વા તેનેવ પલ્લઙ્કેન સત્તાહં વિમુત્તિસુખપટિસંવેદી નિસિન્નો સત્તમાય રત્તિયા તીસુ યામેસુ વુત્તનયેન તીણિ ઉદાનાનિ ઉદાનેત્વા તતિયઉદાનાનન્તરં બુદ્ધચક્ખુના લોકં વોલોકેન્તો ‘‘સકલમિદં સત્તાનં વટ્ટદુક્ખં કિલેસમૂલકં, કિલેસા નામેતે પવત્તિદુક્ખા આયતિમ્પિ દુક્ખહેતુભૂતા, તેહિ ઇમે સત્તા સન્તપ્પન્તિ પરિડય્હન્તિ ચા’’તિ પસ્સિ. તેન વુત્તં ‘‘અદ્દસા ખો ભગવા…પે… મોહજેહિપી’’તિ.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ એતં લોકસ્સ યથાવુત્તસન્તાપપરિળાહેહિ અભિભુય્યમાનતં સબ્બાકારતો વિદિત્વા. ઇમં ઉદાનન્તિ ઇમં સબ્બસન્તાપપરિળાહતો પરિનિબ્બાનવિભાવનં મહાઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ અયં લોકો સન્તાપજાતોતિ અયં સબ્બોપિ લોકો જરારોગમરણેહિ ચેવ નાનાવિધબ્યસનેહિ ચ કિલેસપરિયુટ્ઠાનેહિ ચ જાતસન્તાપો, ઉપ્પન્નકાયિકચેતસિકદુક્ખાભિભવોતિ અત્થો. ફસ્સપરેતોતિ તતો એવ અનેકેહિ દુક્ખસમ્ફસ્સેહિ પરિહતો ઉપદ્દુતો. અથ વા ફસ્સપરેતોતિ સુખાદિસઙ્ખાતાનં તિસ્સન્નં દુક્ખતાનં પચ્ચયભૂતેહિ છહિ ફસ્સેહિ અભિભૂતો, તતો તતો દ્વારતો તસ્મિં તસ્મિં આરમ્મણે પવત્તિવસેન ઉપસ્સટ્ઠો. રોગં વદતિ અત્તતોતિ ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જમાનં વેદનાસઙ્ખાતં રોગં દુક્ખં, ખન્ધપઞ્ચકમેવ વા યથાભૂતં અજાનન્તો ‘‘અહ’’ન્તિ સઞ્ઞાય દિટ્ઠિગાહવસેન ‘‘અહં સુખિતો દુક્ખિતો’’તિ અત્તતો વદતિ. ‘‘અત્તનો’’તિપિ પઠન્તિ. તસ્સત્થો – ય્વાયં લોકો કેનચિ દુક્ખધમ્મેન ફુટ્ઠો અભાવિતત્તતાય અધિવાસેતું અસક્કોન્તો ‘‘અહો દુક્ખં, ઈદિસં દુક્ખં મય્હં અત્તનોપિ મા હોતૂ’’તિઆદિના વિપ્પલપન્તો કેવલં અત્તનો રોગં વદતિ, તસ્સ પન પહાનાય ન પટિપજ્જતીતિ અધિપ્પાયો. અથ વા તં યથાવુત્તં દુક્ખં યથાભૂતં અજાનન્તો તણ્હાગાહવસેન ‘‘મમ’’ન્તિ સઞ્ઞાય અત્તતો વદતિ, ‘‘મમ ઇદ’’ન્તિ વાચં નિચ્છારેતિ.

યેન યેન હિ મઞ્ઞતીતિ એવમિમં રોગભૂતં ખન્ધપઞ્ચકં અત્તતો અત્તનો વા વદન્તો લોકો યેન યેન રૂપવેદનાદિના કારણભૂતેન, યેન વા સસ્સતાદિના પકારેન દિટ્ઠિમાનતણ્હામઞ્ઞનાહિ મઞ્ઞતિ. તતો તં હોતિ અઞ્ઞથાતિ તતો અત્તના પરિકપ્પિતાકારતો તં મઞ્ઞનાય વત્થુભૂતં ખન્ધપઞ્ચકં અઞ્ઞથા અનત્તાનત્તનિયમેવ હોતિ. વસે વત્તેતું અસક્કુણેય્યતાય અહઙ્કારમમઙ્કારત્તં ન નિપ્ફાદેતીતિ અત્થો. અથ વા તતોતિ તસ્મા મઞ્ઞનામત્તભાવતો તં ખન્ધપઞ્ચકં નિચ્ચાદિવસેન મઞ્ઞિતં અઞ્ઞથા અનિચ્ચાદિસભાવમેવ હોતિ. ન હિ મઞ્ઞના ભાવઞ્ઞથત્તં વા લક્ખણઞ્ઞથત્તં વા કાતું સક્કોતિ.

અઞ્ઞથાભાવી ભવસત્તોતિ અસમ્ભવે વડ્ઢિયં હિતસુખે સત્તો લગ્ગો સત્તલોકો મઞ્ઞનાય યથારુચિ ચિન્તિયમાનોપિ વિપરીતપ્પટિપત્તિયા તતો અઞ્ઞથાભાવી અહિતદુક્ખભાવી વિઘાતંયેવ પાપુણાતિ. ભવમેવાભિનન્દતીતિ એવં સન્તેપિ તં મઞ્ઞનાપરિકપ્પિતં અવિજ્જમાનં ભવં વડ્ઢિં અભિનન્દતિ એવ અભિકઙ્ખતિ એવ. અથ વા અઞ્ઞથાભાવીતિ ‘‘નિચ્ચો મે અત્તા’’તિઆદિના મઞ્ઞનાય પરિકપ્પિતાકારતો સયં અઞ્ઞથાભાવી સમાનો અનિચ્ચો અધુવોતિ અત્થો. ભવસત્તોતિ કામાદિભવેસુ ભવતણ્હાય સત્તો લગ્ગો ગધિતો. ભવમેવાભિનન્દતીતિ અનિચ્ચાદિસભાવં ભવમેવ નિચ્ચાદિવસેન પરામસિત્વા, તત્થ વા અધિમુત્તિસઞ્ઞં તણ્હાદિટ્ઠાભિનન્દનાહિ અભિનન્દતિ, ન તત્થ નિબ્બિન્દતિ. યદભિનન્દતિ તં ભયન્તિ યં વડ્ઢિસઙ્ખાતં ભવં કામાદિભવં વા અભિનન્દતિ, તં અનિચ્ચાદિવિપરિણામસભાવત્તા અનેકબ્યસનાનુબન્ધત્તા ચ ભવહેતુભાવતો અતિવિય ભયાનકટ્ઠેન ભયં. યસ્સ ભાયતીતિ યતો જરામરણાદિતો ભાયતિ, તં જરામરણાદિ દુક્ખાધિટ્ઠાનભાવતો દુક્ખદુક્ખભાવતો ચ દુક્ખં. અથ વા યસ્સ ભાયતીતિ ભવાભિનન્દનેન યસ્સ વિભવસ્સ ભાયતિ, સો ઉચ્છેદસઙ્ખાતો વિભવો, તતો ભાયનઞ્ચ દુક્ખવત્થુભાવતો જાતિઆદિદુક્ખસ્સ અનતિવત્તનતો ચ દુક્ખં દુક્ખસભાવમેવાતિ અત્થો. અથ વા યસ્સ ભાયતિ તં દુક્ખન્તિ યસ્સ અનિચ્ચાદિકસ્સ ભાયતિ તં નિસ્સરણં અજાનન્તો, તં ભયં તસ્સ દુક્ખં હોતિ, દુક્ખં આવહતીતિ અત્થો.

એત્તકેન વટ્ટં દસ્સેત્વા ઇદાનિ વિવટ્ટં દસ્સેતું, ‘‘ભવવિપ્પહાનાય ખો પનિદં બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતી’’તિ આહ. તત્થ ભવવિપ્પહાનાયાતિ કામાદિભવસ્સ પજહનત્થાય. ખોતિ અવધારણે, પનાતિ પદપૂરણે નિપાતો. ઇદન્તિ આસન્નપચ્ચક્ખવચનં. બ્રહ્મચરિયન્તિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયં. વુસ્સતીતિ પૂરેસ્સતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – એકન્તેનેવ કામાદિભવસ્સ સમુદયપ્પહાનેન અનવસેસપજહનત્થાય ઇદં મયા સતસહસ્સકપ્પાધિકાનિ ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ અતિદુક્કરાનિ આચરિત્વા પારમિયો પૂરેત્વા બોધિમણ્ડે તિણ્ણં મારાનં મત્થકં મદ્દિત્વા અધિગતં સીલાદિક્ખન્ધત્તયસઙ્ગહં અટ્ઠઙ્ગિકમગ્ગબ્રહ્મચરિયં ચરિયતિ ભાવિયતીતિ.

એવં અરિયમગ્ગસ્સ એકંસેનેવ નિય્યાનિકભાવં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અઞ્ઞમગ્ગસ્સ તદભાવં દસ્સેન્તો ‘‘યે હિ કેચી’’તિઆદિમાહ. તત્થ યેતિ અનિયમનિદ્દેસો. હીતિ નિપાતમત્તં. કેચીતિ એકચ્ચે. પદદ્વયેનાપિ તથાવાદિનો દિટ્ઠિગતિકે અનિયમતો પરિયાદિયતિ. સમણાતિ પબ્બજ્જૂપગમનમત્તેન સમણા, ન સમિતપાપા. બ્રાહ્મણાતિ જાતિમત્તેન બ્રાહ્મણા, ન બાહિતપાપા. વાસદ્દો વિકપ્પત્થો. ભવેન ભવસ્સ વિપ્પમોક્ખમાહંસૂતિ એકચ્ચે કામભવેન રૂપભવેન વા સબ્બભવતો વિમુત્તિં સંસારસુદ્ધિં કથયિંસુ.

કે પનેવં વદન્તીતિ? દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનવાદિનો તેસુ હિ કેચિ ‘‘ઉળારેહિ પઞ્ચહિ કામગુણેહિ સમપ્પિતો અત્તા દિટ્ઠેવ ધમ્મે પરમં નિબ્બુતિં પત્તો હોતી’’તિ વદન્તિ. કેચિ ‘‘રૂપાવચરજ્ઝાનેસુ પઠમજ્ઝાનસમઙ્ગી…પે… કેચિ ‘‘દુતિયતતિયચતુત્થજ્ઝાનસમઙ્ગી અત્તા દિટ્ઠેવ ધમ્મે પરમં નિબ્બુતિં પત્તો હોતી’’તિ વદન્તિ. યથાહ –

‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા એવંવાદી હોતિ એવંદિટ્ઠિ ‘યતો ખો ભો અયં અત્તા પઞ્ચહિ કામગુણેહિ સમપ્પિતો’’’તિ (દી. નિ. ૧.૯૪) વિત્થારો.

તે પન યસ્મા યાવદત્થં પીતત્તા સુહિતાય જલૂકાય વિય રુહિરપિપાસા કામાદિસુખેહિ સમપ્પિતસ્સ તસ્સ અત્તનો કામેસનાદયો ન ભવિસ્સન્તિ, તદભાવે ચ ભવસ્સ અભાવોયેવ, યસ્મિં યસ્મિઞ્ચ ભવે ઠિતસ્સ અયં નયો લબ્ભતિ, તેન તેન ભવેન સબ્બભવતો વિમુત્તિ હોતીતિ વદન્તિ, તસ્મા ‘‘ભવેન ભવસ્સ વિપ્પમોક્ખમાહંસૂ’’તિ વુત્તા. યેસઞ્ચ ‘‘એત્તકં નામ કાલં સંસરિત્વા બાલા ચ પણ્ડિતા ચ પરિયોસાનભવે ઠત્વા સંસારતો વિમુચ્ચન્તી’’તિ લદ્ધિ, તેપિ ભવેન ભવસ્સ વિપ્પમોક્ખં વદન્તિ નામ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘ચુલ્લાસીતિ મહાકપ્પિનો સતસહસ્સાનિ યાનિ બાલે ચ પણ્ડિતે ચ સન્ધાવિત્વા સંસરિત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સન્તી’’તિ (દી. નિ. ૧.૧૬૮).

અથ વા ભવેનાતિ ભવદિટ્ઠિયા. ભવતિ સસ્સતં તિટ્ઠતીતિ પવત્તનતો સસ્સતદિટ્ઠિ ભવદિટ્ઠીતિ વુચ્ચતિ, ભવદિટ્ઠિ એવેત્થ ઉત્તરપદલોપેન ભવતણ્હાતિઆદીસુ વિય ભવોતિ વુત્તો. ભવદિટ્ઠિવસેન ચ એકચ્ચે ભવવિસેસંયેવ કિલેસાનં વૂપસન્તવુત્તિયા આયુનો ચ દીઘાવાસતાય નિચ્ચાદિસભાવં ભવવિમોક્ખં મઞ્ઞન્તિ, સેય્યથાપિ બકો બ્રહ્મા ‘‘ઇદં નિચ્ચં, ઇદં ધુવં, ઇદં સસ્સતં, ઇદં અવિપરિણામધમ્મ’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૫૦૧) અવોચ. તેસમેવં વિપરીતગાહીનં અનિસ્સરણે નિસ્સરણદિટ્ઠીનં કુતો ભવવિમોક્ખો. તેનાહ ભગવા – ‘‘સબ્બે તે ‘અવિપ્પમુત્તા ભવસ્મા’તિ વદામી’’તિ.

વિભવેનાતિ ઉચ્છેદેન. ભવસ્સ નિસ્સરણમાહંસૂતિ સબ્બભવતો નિગ્ગમનં નિક્ખન્તિં સંસારસુદ્ધિં વદિંસુ. તે હિ ‘‘ભવેન ભવસ્સ વિપ્પમોક્ખો’’તિ વદન્તાનં વાદં અનનુજાનન્તા ભવૂપચ્છેદેન નિસ્સરણં પટિજાનિંસુ. વિભવેનાતિ વા ઉચ્છેદદિટ્ઠિયા. વિભવતિ વિનસ્સતિ ઉચ્છિજ્જતિ અત્તા ચ લોકો ચાતિ પવત્તનતો ઉચ્છેદદિટ્ઠિ વુત્તનયેન ‘‘વિભવો’’તિ વુચ્ચતિ. ઉચ્છેદદિટ્ઠિવસેન હિ સત્તા અધિમુચ્ચિત્વા તત્થ તત્થ ઉપ્પન્ના ઉચ્છિજ્જન્તિ, સા એવ સંસારસુદ્ધીતિ ઉચ્છેદવાદિનો. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘યતો ખો ભો અયં અત્તા રૂપી ચાતુમહાભૂતિકો…પે… નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ, એત્તાવતા ખો ભો અયં અત્તા સમ્મા સમુચ્છિન્નો હોતી’’તિ (દી. નિ. ૧.૮૫).

તથા –

‘‘નત્થિ, મહારાજ, દિન્નં, નત્થિ યિટ્ઠં નત્થિ હુતં…પે… બાલે ચ પણ્ડિતે ચ કાયસ્સ ભેદા ઉચ્છિજ્જન્તિ વિનસ્સન્તિ ન હોન્તિ પરં મરણા’’તિ ચ (દી. નિ. ૧.૧૭૧).

તેસમ્પિ એવં વિપરીતગાહીનં કુતો ભવનિસ્સરણં. તેનાહ ભગવા – ‘‘સબ્બે તે ‘અનિસ્સટા ભવસ્મા’તિ વદામી’’તિ. ન હિ અરિયમગ્ગભાવનાય અનવસેસકિલેસં અસમુગ્ઘાતેત્વા કદાચિપિ ભવતો નિસ્સરણવિમુત્તિ સમ્ભવતિ. તથા હિ તેસં સમણબ્રાહ્મણાનં યથાભૂતાવબોધાભાવતો ‘‘અત્થિ નત્થી’’તિ અન્તદ્વયનિપતિતાનં તણ્હાદિટ્ઠિવસેન સમ્પરિતસિતવિપ્ફન્દિતમત્તં, યતો તે દિટ્ઠિગતિકા પવત્તિહેતૂસુપિ સમ્મૂળ્હા સક્કાયભૂમિયં સુનિખાતે વિપરીતદસ્સનથમ્ભે તણ્હાબન્ધનેન બદ્ધા ગદ્દૂલબન્ધના વિય સા ન વિજહન્તિ બન્ધનટ્ઠાનં, કુતો નેસં વિમોક્ખો?

યે પન ચતુસચ્ચવિભાવનેન પવત્તિઆદીસુ અસમ્મોહતો તં અન્તદ્વયં અનુપગમ્મ મજ્ઝિમં પટિપદં સમારુળ્હા, તેસંયેવ ભવવિપ્પમોક્ખો નિસ્સરણઞ્ચાતિ દસ્સેન્તો સત્થા ‘‘ઉપધિં હી’’તિઆદિમાહ. તત્થ ઉપધિન્તિ ખન્ધાદિઉપધિં. હીતિ નિપાતમત્તં. પટિચ્ચાતિ નિસ્સાય, પચ્ચયં કત્વા. દુક્ખન્તિ જાતિઆદિ દુક્ખં. કિં વુત્તં હોતિ? યત્થિમે દિટ્ઠિગતિકા વિમોક્ખસઞ્ઞિનો, તત્થ ખન્ધકિલેસાભિસઙ્ખારૂપધયો અધિગતા, કુતો તત્થ દુક્ખનિસ્સરણં? યત્ર હિ કિલેસા, તત્રાભિસઙ્ખારસમ્ભવતો ભવપબન્ધસ્સ અવિચ્છેદોયેવાતિ વટ્ટદુક્ખસ્સ અનિવત્તિ. તેન વુત્તં – ‘‘ઉપધિઞ્હિ પટિચ્ચ દુક્ખમિદં સમ્ભોતી’’તિ.

ઇદાનિ યં પરમત્થતો દુક્ખસ્સ નિસ્સરણં, તં દસ્સેતું, ‘‘સબ્બુપાદાનક્ખયા નત્થિ દુક્ખસ્સ સમ્ભવો’’તિ વુત્તં. તત્થ સબ્બુપાદાનક્ખયાતિ કામુપાદાનં દિટ્ઠુપાદાનં સીલબ્બતુપાદાનં અત્તવાદુપાદાનન્તિ સબ્બેસં ઇમેસં ચતુન્નમ્પિ ઉપાદાનાનં અરિયમગ્ગાધિગમેન અનવસેસપ્પહાનતો. તત્થ દિટ્ઠુપાદાનં સીલબ્બતુપાદાનં અત્તવાદુપાદાનન્તિ ઇમાનિ તીણિ ઉપાદાનાનિ સોતાપત્તિમગ્ગેન ખીયન્તિ, અનુપ્પત્તિધમ્મતં આપજ્જન્તિ. કામુપાદાનં અપાયગમનીયં પઠમેન, કામરાગભૂતં બહલં દુતિયેન, સુખુમં તતિયેન, રૂપરાગારૂપરાગપ્પહાનં ચતુત્થેનાતિ ચતૂહિપિ મગ્ગેહિ ખીયતિ, અનુપ્પત્તિધમ્મતં આપજ્જતીતિ વેદિતબ્બં. નત્થિ દુક્ખસ્સ સમ્ભવોતિ એવં સબ્બસો ઉપાદાનક્ખયા તદેકટ્ઠતાય સબ્બસ્સપિ કિલેસગણસ્સ અનુપ્પાદનતો અપ્પમત્તકસ્સપિ વટ્ટદુક્ખસ્સ સમ્ભવો પાતુભાવો નત્થિ.

એવં ભગવા હેતુના સદ્ધિં પવત્તિં નિવત્તિઞ્ચ દસ્સેત્વા ‘‘ઇમં નયં અજાનન્તો અયં સત્તલોકો વટ્ટતોપિ સીસં ન ઉક્ખિપતી’’તિ દસ્સેન્તો ‘‘લોકમિમં પસ્સા’’તિઆદિમાહ. તત્થ લોકમિમં પસ્સાતિ અત્તનો બુદ્ધચક્ખુના પચ્ચક્ખતો વિસયભાવસ્સ ઉપગતત્તા ‘‘લોકમિમં પસ્સા’’તિ ભગવાદસ્સનકિરિયાય નિયોજેન્તો અત્તાનમેવાલપતિ. પુથૂતિ બહૂ, વિસું વિસું વા. અવિજ્જાય પરેતાતિ ‘‘દુક્ખે અઞ્ઞાણ’’ન્તિઆદિના (ધ. સ. ૧૧૦૬; વિભ. ૨૨૬) નયેન વુત્તાય ચતુસચ્ચપટિચ્છાદિકાય અવિજ્જાય અભિભૂતા. ભૂતાતિ કમ્મકિલેસેહિ જાતા નિબ્બત્તા. ભૂતરતાતિ ભૂતેસુ માતાપિતુપુત્તદારાદિસઞ્ઞાય અઞ્ઞસત્તેસુ તણ્હાય રતા, ભૂતે વા ખન્ધપઞ્ચકે અનિચ્ચાસુભદુક્ખાનત્તસભાવે તંસભાવાનવબોધતો ઇત્થિપુરિસાદિપરિકપ્પવસેન નિચ્ચાદિવસેન અત્તત્તનિયગાહવસેન ચ અભિરતા. ભવા અપરિમુત્તાતિ યથાવુત્તેન તણ્હાદિટ્ઠિગાહેન ભવતો સંસારતો ન પરિમુત્તા.

એત્થ ચ ‘‘લોકમિમ’’ન્તિ પઠમં તાવ સકલમ્પિ સત્તનિકાયં સામઞ્ઞતો એકત્તં ઉપનેન્તો એકવચનેન અનોધિસો ગહણં દીપેત્વા ‘‘સ્વાયં લોકો ભવયોનિગતિઠિતિસત્તાવાસાદિવસેન ચેવ તત્થાપિ તંતંસત્તનિકાયાદિવસેન ચ અનેકભેદભિન્નો પચ્ચેકં મયા વોલોકિતો’’તિ અત્તનો બુદ્ધચક્ખુઞાણાનુભાવં પકાસેન્તો સત્થા પુન વચનભેદં કત્વા બહુવચનેન ઓધિસો ગહણં દીપેતિ ‘‘પુથૂ અવિજ્જાય પરેતા ભૂતા’’તિઆદિના. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘લોકમિમ’’ન્તિ ઉપયોગવચનં કત્વા ‘‘અવિજ્જાય પરેતા’’તિઆદિના પચ્ચત્તબહુવચનનિદ્દેસોપિ અવિરુદ્ધો હોતિ ભિન્નવાક્યત્તા. કેચિ પન એકવાક્યતાધિપ્પાયેન ‘‘અવિજ્જાય પરેતં ભૂતં ભૂતરતં ભવા અપરિમુત્ત’’ન્તિ પઠન્તિ, વિભત્તિભેદવસેનેવ પન પુરાણપાઠો.

ઇદાનિ યેન ઉપાયેન ભવવિપ્પમોક્ખો હોતિ, તં સબ્બં તિત્થિયાનં અવિસયભૂતં બુદ્ધગોચરં વિપસ્સનાવીથિં દસ્સેન્તો ‘‘યે હિ કેચી’’તિઆદિમાહ. તત્થ યે હિ કેચિ ભવાતિ કામભવાદિ સઞ્ઞીભવાદિ એકવોકારભવાદિવિભાગેન નાનાભેદભિન્ના સાતવન્તો વા અસાતવન્તો વા દીઘાયુકા વા ઇત્તરક્ખણા વા યે હિ કેચિ ભવા. સબ્બધીતિ ઉદ્ધં અધો તિરિયન્તિ આદિવિભાગેન સબ્બત્થ. સબ્બત્થતાયાતિ સગ્ગાપાયમનુસ્સાદિવિભાગેન. સબ્બે તેતિઆદીસુ સબ્બેપિ તે ભવા રૂપવેદનાદિધમ્મા હુત્વા અભાવટ્ઠેન અનિચ્ચા, ઉદયબ્બયપટિપીળિતત્તા દુક્ખા, જરાય મરણેન ચાતિ દ્વિધા વિપરિણામેતબ્બતાય વિપરિણામધમ્મા. ઇતિસદ્દો આદિઅત્થો પકારત્થો વા, તેન અનત્તલક્ખણમ્પિ સઙ્ગહેત્વા અવસવત્તનટ્ઠેન અનત્તા, વિપરિણામધમ્મતાય વા અવસવત્તનટ્ઠેન અનત્તાતિ વુત્તા.

એવં લક્ખણત્તયપટિવિજ્ઝનાકારેન એતં ભવસઙ્ખાતં ખન્ધપઞ્ચકં યથાભૂતં અવિપરીતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય સમ્મા ઞાયેન વિપસ્સનાસહિતાય મગ્ગપઞ્ઞાય પસ્સતો પરિઞ્ઞાભિસમયાદિવસેન પટિવિજ્ઝતો ‘‘ભવો નિચ્ચો’’તિ આદિનયપ્પવત્તા ભવેસુ તણ્હા પહીયતિ, અગ્ગમગ્ગપ્પત્તિસમકાલમેવ અનવસેસં નિરુજ્ઝતિ, ઉચ્છેદદિટ્ઠિયા સબ્બસો પહીનત્તા વિભવં વિચ્છેદં નાભિનન્દતિ ન પત્થેતિ. એવંભૂતસ્સ તસ્સ યા કામતણ્હાદિવસેન અટ્ઠસતભેદા અવત્થાદિવિભાગેન અનન્તભેદા ચ, તાસં સબ્બસો સબ્બપ્પકારેન તણ્હાનં ખયા પહાના, તદેકટ્ઠતાય સબ્બસ્સપિ સંકિલેસપક્ખસ્સ અસેસં નિસ્સેસં વિરાગેન અરિયમગ્ગેન યો અનુપ્પાદનિરોધો, તં નિબ્બાનન્તિ.

એવં તણ્હાય પહાનમુખેન સઉપાદિસેસનિબ્બાનં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અનુપાદિસેસનિબ્બાનં દસ્સેન્તો ‘‘તસ્સ નિબ્બુતસ્સા’’તિઆદિમાહ. તસ્સત્થો – યો સો સબ્બસો તણ્હાનં ખયા કિલેસપરિનિબ્બાનેન નિબ્બુતો વુત્તનયેન ભિન્નકિલેસો ખીણાસવભિક્ખુ, તસ્સ નિબ્બુતસ્સ ભિક્ખુનો અનુપાદા ઉપાદાનાભાવતો કિલેસાભિસઙ્ખારમારાનં વા અગ્ગહણતો પુનબ્ભવો ન હોતિ, આયતિં પટિસન્ધિવસેન ઉપપત્તિભવો નત્થિ. એવંભૂતેન ચ તેન અભિભૂતો મારો, અરિયમગ્ગક્ખણે કિલેસમારો અભિસઙ્ખારમારો દેવપુત્તમારો ચ ચરિમકચિત્તક્ખણે ખન્ધમારો મચ્ચુમારો ચાતિ પઞ્ચવિધો મારો અભિભૂતો પરાજિતો, પુન સીસં ઉક્ખિપિતું અપ્પદાનેન નિબ્બિસેવનો કતો, યતો તેન વિજિતો સઙ્ગામો મારેહિ તત્થ તત્થ પવત્તિતો. એવં વિજિતસઙ્ગામો પન ઇટ્ઠાદીસુ સબ્બેસુ વિકારાભાવેન તાદિલક્ખણપ્પત્તિયા તાદી અરહા સબ્બભવાનિ યથાવુત્તભેદે સબ્બેપિ ભવે ઉપચ્ચગા સમતિક્કન્તો, ન યત્થ કત્થચિ સઙ્ખં ઉપેતિ, અઞ્ઞદત્થુ અનુપાદાનો વિય જાતવેદો પરિનિબ્બાનતો ઉદ્ધં અપઞ્ઞત્તિકોવ હોતીતિ. ઇતિ ભગવા ઇમં મહાઉદાનં અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા કૂટં ગહેત્વા નિટ્ઠપેસિ.

દસમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિટ્ઠિતા ચ નન્દવગ્ગવણ્ણના.